Ne:chtapohpolwi tehwa:tsi:n no: n'nekia nimitstahtani:s, niki:xmattok nehwa seki, seki xiwtsitsi:n onkak nika:n ke:meh i:n, ne:wi:n itech, ampó:n itech ohte:noh, *o** ke:meh i:n ka:mpa ya, ka:mpa ya se: kiahsik yo:n xiwtsi:n. A:mo n'mati ox tiki:xmattok tehwa:tsi:n, mono:tsa ihchayakani. Yo:n ne:chta:tapowia:ya nowe:ita:t ke n' wa:n nowe:ina:n katka kihtowa:yah ke yo:n semi kuali para pahti, ke:meh yo:n seki pilimeh mokochxi:xah wa:n tein yo:n tein selik ki..., kix..., ki:xtapa:nah *o** ki:xtsaya:nah wa:n kikuah iteyotsi:n. Wa:n ne:chtapowia:ya ke semi kuali para ke:meh yo:n tein mo...,mokochxi:xah pilimeh ne:h, tehwa:n tikto:ka:ii:xmatih, seki, seki, we:noh, yeh kito:ka:itia:ya yehwa:n kow..., *este** kochxi..., koh..., tein mokochxi:xahpah, mokochxi:xah, mokochxi:xahpah, ke:ní:w kito:ka:itia:yah yeh. pero tak yehwa yo:n wehka:wkayo:t, wehka:wkayo:meh katka pos yehwa:n i:n okseki to:ka:it kita:lia:yah pero tehwa:n, tehwa:n tiki:xmatih *por ihchayakani Ihchayakani tikiliah tehwa:n ata *cuando** wa:ki wa:n x'tsetselo wa:n pe:wa mahyá: ihchayaka a:mo nikmati ox yehwa ne:n tein neh niki:xmattok, ox no: tiki:xmattok tehwa:tsi:n. Pos no: ekintsi:n kualtsi:n no: tine:chnohno:tsa ke:meh nika:n ay timona:miktinemih, pos timomati:ltiah wa:n kualtsi:n nika:n tine:chtahtania wa:n no: tine:chilia, pos no: niki:xmattok yo:n ihchayakani kiliah. Nehjó:n ne: ka:sá: ika nikita ne:n tsikitsi:n moskaltia ihkó:n, a:mo semi wehkapantia. Ke:mah. Yo:n kualtsi:n ne:n mosa:lowa *cuando** chika:waya, tihti:le:wi iteyo wa:n kualtsi:n kakisti *Por eso** kiliah ihchayakani. Wa:n yo:n nikneltoka *por[que]** ki..., *cuando** yo:n kone:meh ne:n semi ihkó:n ne:n nemih, ke:masá: kitah a:paltik ne:n intilmahtsi:n, mokochxi:xah wa: yehwa yo:n ki..., kikuih wa:n kinmakah pos kina:miki kit. Yehwa nehjó:n kiliah ihchayakani wa:n pos neh no: niki:xmattok achi ma:pohpototik ne: n' i..., ima..., ima:i wa:n a:mo semi wehwei. Wa:n pos yehwa yo:n neh no: niki:xmattok ne: kualtsi:n de ke nika:n no: tine:chtahtania wa:n nika:n timonohno:tstokeh Ke:mah. Pos ka:mpa tikitaskeh wa:n mah a:ksá: te:chtahtani:s ox kuali nehjí:n, kuali nehjí:n *plantita** de n' ihchayakani. Pos no: kuali tikili:skeh ke:meh ekintsi:n no: tine:chilihtok wa:n pos semi kuali *hasta** i:n tehwa:n komohkó:n de ke ma:ski tichika:wkeh, ta:ka:n ke:masá: no: te:ch.., te:chpanowia de yo:n timokochxi:xah pos no: kuali titai:skeh pero nehjí:n semi kuali. *Pues** ne:chtapohpolwi tehwa:tsi:n yo:n niki:xehehkowa neh a:mo semi *porque** i:pa kinekih sah, yo:n no: etok se: kokolis, yo:n no: yetok se: kokolis niki:xehekowa *porque** a:mo nochi pi:pil *este** mah tikihto:ka:n mokochxi:xah, *porque** onkak pilimeh tane:siskeh wa:ktikeh, ihkó:n ke:meh tikihtowah tehwa:n ya:skeh no: motapia:so:ti:wih pero *primero** i..., me:wah ya. Wa:n onkak pilimeh neli kinta:ni itech inkochpan pero yo:n kihtowah ke no: se: kokolis kipiah, kihtowah ke mosese:..., *a ve...** se:sepa mosese:liah de i:n a:paliwih wa:n a:mo se: kininehmachpia se: ipi:piltsitsi:n, a:paliwih wa:n sese:yah ne:n imin..., nika:n ka:mpa ika ne:n, ka:mpa ika ki..., ka:mpa ika se: i..., inakayohka:n wa:n yehwa yo:n ka:mpa kihtowah se: ia:xi:xtekoh. Wa:n yehwa yo:n kihtowah yo:n pilimeh mah kua:ka:n yo:n xiwtsi:n, neh niki:xehekowa xa: eski toto:nik, *o** xa: te..., xa: teisá: no: ki..., ki..., kintawilia n' pi:piltsitsi:n para pahti. Wa:n yo:n niki:xmattok neh pané: o:me taman, *hasta** e:yi taman onkak yo:n xiwtsi:n, a:mo nikmati ox tehwa:tsi:n ox tiki:xmattok, yehwa tein pahti, yehwa yo:n tsikitsitsi:n tikihtowah. Wa:n yo:n seki onkak tein moskaltia, wehwei kowit, yo:n a:mo, a:mo para pahti, yo:n i:pa tamela:wa sayoh mah tikihto:ka:n tehwa:n ne:, *este** ihkó:n tamati. Wa:n no:, no: kito:ka:itia ihchayakani *porque** no: iwki *cuando** nimitsilia, *cuando** wa:ki no: ihkó:n kakisti ke:meh okseki tein pisi:ltik. Neh niki:xehehkowa yehwa *mismo, si no que** mah, mah tikihto:ka:n onkak tein tsikitsitsi:n, moskaltia wa:n onkak tein *más** wehwei moskaltia. Ita:kilotsi:n ihkó:n ihkuitik, a:mo teh, a:mo teh kipolowa ke:meh, ke:meh okseki tein nohne:lmeh. Pero a:mo nikmati tehwa:tsi:n xa: no: tite:kakilia:ni ox kualtia para pahti, ox tiki:xmattok *o** a:mo tiki:xmati, yehwa no: n'nekia nikmatis neh. Wa:n achi ... Yeh a:mo semi tihti:ltik [si ses posible borrar 'yehwa ya'], achi nehnextik, pero i:n seki de n' tein kuali a:mo wehkapantia, yehwa kikuih. Wa:n neh ne:chilia:yah ihkó:n ihkó:n de ke tota:tahwa:n yehwa yo:n te:ch..., tak xa: no: tik..., ne: i:n tinohne:lmeh a:mo tikmatih. Yehwa yo:n te:chmakayah wa:n pos semi kuali. Ke:mah. Wa:n yo:n ki..., kitsetselowa:yah, de wa:..., ke:masá: moyo:kolia:ya wa:ki. Ke:masá:, ka:sá: ika se: koli:nia kualtsi:n kakisti entó:s de kakisti niman kihtowah ne:pa yetok ne:, ne: te:ch..., tikuiti:wih ne:, ne: kuali semi para pahti. Ke:mah. Pos yehwa ya kuitih wa:n kisentiliah ya wa:n te:ch..., te:ch..., wa:n kinmakah kone:meh. Pero a:mo nikmati no: ox no: kinmakayah tein selik. Tein selik, ke:mah. Pero a:mo nikmati ne: ox tein chika:wak xa: kachi no: tikmati ne:n, tein chika:wak iteyo xa:, xa: no: kualtia, xa: kue:chowah *o** ke:ní:w. *Pues** neh niki:xehekowa xa: eski no: pahti, ma:ski te..., ma:s[ki] chi:chika:wak a pero mah tikihto:ka:n tehwa:n a:xa: kue:cho:skeh *porque** yo:n a:mo wel tikihto:tih tik..., tik..., tikpatatih ika tote:noh ke:meh tein selik, tein selik kualtsi:n xiktsonkuahkua wa:n pa:ti. Wa:n yo:n tein wa:kik, neh nikilia pané: telpipiktik. Pipik..., pipiktik. Pipiktik, a:mo wel se: kitsonkuahkua wa:n se: kitatapatsa, se: kitahtapa:nati ika se: kue:cho:ti ika se: itawa:n, komoke mahyá: tikihtowah tehwa:n *este** takua:wak. Takua:wak. Entó:s yehwa yo:n neh nimitstahtani:snekia tehwa:tsi:n ni..., oksepa nimitsah..., nimitsahsika:tatsi:ntokia, yo:n tein tiki:xmattok tehwa:tsi:n tein wehwei kowtsitsi:n moskaltia. Ox para pahti no: *o** a:mo teh kualtia para pahti *porque** yo:n a:mo wel nimitsilwi:ti neh ke para pahti *porque** yo:n pané: semi ... A:mo semi, a:mo semi tikitah nika:wi:n tehwa:n, yo:n onkak *solamente** ne:wi:n *más** parahkokopa. Pos a:cha: ompa ne:wi:n onkak wa:n ekintsi:n nika:wi:n pané a:mo kachi tikitah ok, wa:n yehwa yo:n a:mo nikmati kati:n no: kuali de yehwa yo:n no: posok kiliah no: te:ta..., xa: no: tikmati ne: yo:n te:..., te:ta:lilia:yah kit no: oso kone:meh ihkó:n kinta:liah ka:mpa inxi:k, yo:n kowitde tein kichichinowah wa:n poposoka yehwa yo:n no: kuiah. Yehwa yo:n no:, no: kuali kit. A: yo:n, tehwa:n tikihtowah *cuando** ata a:paltik oso *medio** xohxowik tepitsi:n kowtsi:n kina:l..., kina:ltikota:liah wa:n pe:wa mahyá: yo:n tehwa:n tikihtowah chihchiki:sa. Pos ala... Chihchiki:sa. Yehwa yo:n. Yo:n kihtowah neli no: semi kuali, yehwa yo:n no: te:ta:tapowia:ya tehwa:n towe:ita:t wa:n towe:ina:n kihtowa:yah ke:meh i:n *cuando** se: nohne:l, neli, *a veces**, se:sepatika te:ta:ni neli ne:n tapia:s. Te:ta:ni wa:n yo:n te:ta:ni yehwa yo:n kihtowah *cuando** yo:n ki:stok yehwa yo:n ichihchi ne: *o** pohposoktik kowtsi:n, mah se: kikui wa:n mah te:xi:kohohsaka:n nika:n ka:mpa se: ixi:ktipa:n ka:mpa ika ne:n se: ixi:ktsi:n. wa:n yo:n kihtowah wa:n mah se: ki:xna:mikti, ne:chilwihtoya ne: nowe:ita:t, ne:chilia:ya ke mah se: kita:lili se: ixi..., se: ixi:ktsi:n wa:n nika:n ka:mpa ika se: itahkoya:n, nika:n i:n. Komoke mah se: ki..., se: moohsa nika:n wa:n mah se: mohsa nika:n, *andale**, ihkó:n *mero**. Ihkó:n *mero**, neh niki:xehehkowa eski yo:n xa: porin kihto:snekih toto:nik. Ko..., komoke mah se: kina:mikti, mah se: kina:miki. Neh niki:xehekowa iwki eski *porque** ta: i:n *a veces** se:sepa yo:n kihtowah neli te:ta:ni kihtowah ne: se: itapia:s *cuando** se: nohne:l, ke:meh i:n neli a:mo se: monehmachpia, se: moa:palowa *o** se:sepa se: kochi ika ihkó:n se: itilmahtsi:n a:paltik wa:n sese:yah se: i..., se:se:ya se: ia:xi:xteko:n wa:n sese:ya se: itahkoya:n. Wa:n yehwa yo:n ne:chta:tapowiaya no..., nowe:i..., nowe:ta:tsi:n katka wa:n nowe:ina:n kihtowa:ya ke tehwa:n *mismo** timochi:wiliah *o** tote:iskaltihka:wa:n a:mo te:chnehmachpiah Te:chka:wah mah timoa:palo:ka:n ke:meh seki pi:piltsitsi:n ata ki..., kitah ata ma:wilti:tih ne:wi:n, ehkoh, en..., de ki..., de kinimakaskia imintilmahtsi:n mah motapatili:ka:n, kinkuitiki:sah kinahwah wa:n pi:piltsitsi:n seki pos iwki se: motawe:lneki, iwki se: mote:kati a se: kochi. Momowtiah ya wa:n ne:wi:n cholowah ya wa:n ... Yehwa yo:n, yehwa yo:n. Pos yehwa ihkó:n kihtowah ke nehjó:n kuali yo:n no:, a:mo *porque** no: kinekih kone:meh, ta: yo:n no:, no: kokolis. No: kokolis. Yo:n yehwa yo:n se: kimachilia, ma:ski se: kinekiskia ihko:ni pero ... Pos se: kimachili:ti a n' kokolis ihkó:n, yehwa ke:meh tikitowa se: a:palkochi. Pos nehjó:n yehwa no: kinchi:wilia *dańo** n' kone:meh, *después** pos yehwa yo:n ko..., ki..., kite:makah yo:n, yo:n a:ksá: te:ilia ihkó:n pos se: kichi:wa ya nehjó:n. Ke:mah. Se: kite:mo:ti a yo:n, nehjó:n xiwtsi:n de n' i..., iteyo. Ixiwyo ihkui:ntsitsi:n. Aha:, ke:mah. Pero a:mo nikmati ox kuali no: ixiwyo wa:n pos yo:n se: kahsi, ne:wi:n ka:mpa se: tato:ka, ka:sá: ika oso ohte:noh. Ke:mah. Se: kita, ke:masá: se: mokui:ltihtiki:sa, kakisti. Yehwa yo:n, ke:mah. Kakisti wa:n yehwa yo:n semi ki..., kite:mowah no: tak, seki ta: ekintsi:n miak kimattokeh ya tak de que kuali nehjó:n, nehjó:n xiwtsi:n wa:n iteyo. Pos ke:mah, tikmatis *este** ke:meh ika i:n, ika se:meh, ika o:men tikmatih. Wa:n se:sepatika timopano:ltililiah i:n tahto:ltsitsi:n pos tik..., nochi tiktatekiwtiah neli, ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa se: kimpia pi:piltsitsi:n pos neli se: kimattok toni, ton kuehmolo:lis de n' pi:piltsitsi:n para se: kinin..., se: kinte:molia pah..., pa..., xiwpahtsitsi:n. Yehwa sah yo:n neh nikmati, a:mo nikmati tehwa:tsi:n xa: tikmattok tepitsi:n *más este** okseki talna:miki:lis de se:, de nehjó:n xiwtsi:n tein ika timonohno:tstokeh neh nikmati pané: yehwa sah yo:n ika nikmati neh no: para pahti wa:n nikmattok ke:ní:w mono:tsa neh ne:, ni..., nika:kakilia:ni nowe:ita:t, kilia:yah *este** yehwa:n *este** mokoch..., kochix..., mo..., yo:n mokochxi:xah, ox mokochxi:xah. Pahti kihtowah neli yo:n. Wa:n nikneltoka, neh nikneltoka *porque** ne: ke:man nikitaya neli neh pos pi:piltsitsi:n tein mokochxi:xayah kinimakayah wa:n kinina:mikia. Kinna:mikia. Kinina:mikia. Kina:mikia Kuali semi nehjó:n kihtowah wa:n pos ya:ken, pos yo:n neh nikneltoka no: kokolis ke:masa: a:paliwih wa:n ... Pos seki se: kinmohmowtia kone:meh, ne:wi:n mote:katih ya wa:n, wa:n kinitatih ya pos yehwa yo:n ki..., mo...,mo..., kimpanowia. Yehwa yo:n neli. Wa:n pos yehwa yo:n kinimakah ya, yehwa sah yo:n no: nikmattok *porque** yo:n ... Pos semi kualtsi:n. Yo:n semi kuali, *ojalá** ne:wi:n tik..., tikitaskiah wa:n kuali se: mone:xtili:s ihkó:n wa:n pos kualtsi:n ke:meh i:n timotapowiah, nochi timoliah. Ekintsi:n ka:sá: ika timona:miktinemih ihkó:n wa:n kuali ti..., timoli:skeh wa:n kone:meh, kati:n tein kuali. Neli. Pos ke:masá: ne: tapahti:lo:ya:n no: se: kinwi:ka pero a:mo kina:miki. A:mo nikelna:miki. Pero de kuali tik..., timomakah, timolwiah i:n talna:miki:lis kuali timoli:skeh ke ka..., xa:, xa: tikmati ka:ni onkak i:n, nwhji:n *semillita** pos kuali tikte:mo:ti:wih. Ke:mah. Wa:n tikmakaskeh ne: kone:t wa:n pos kuali, kuali, neh no: nite:kakilia semi kuali nehjó:n, nehjó:n *semillita** de n', nehjó:n kua..., kuali pahti de n' selik. Ke:mah pos yehwa yo:n ika timonohno:tskeh *este** tasohka:matik miak ke tehwa:tsi:n tein tikmattok tine:chtapowia wa:n no: tein neh nikmattok nimitstapowia para ihkó:n pos ... aksá: se: tokni:w ne:wi:n mitstahtani:s *lo que** tein tehwa:tsi:n a:mo tikmati nika:n nimitstapowihtok a pos xikpano:ltili, xikilwi, se:sepa tikihtowah tehwa:n pos a:mo nochi tikahsika:matih, a:mo nochi tikahsika:i:xmatih neli yo:n. pos ma:ski ne:wi:n t'panowihtinemih pero a:mo tikmatih para toni kualtia. Pero ke: semi kuali ke nika:n timonohno:tstokeh wa:n timomati:ltiah mah a:mo ika timowe:inekika:n, mah timotapowi:ka:n nochi tein tikmattoskeh talna:miki:lis, mah ti..., mah timose:panyo:lchika:waka:n. Mah ti..., patiyoh, para se: ya:s ompa ne: tapahti:lo:ya:n wa:n seki ne: kachi te:chna:miki nika:n tama:pan timopahtiah de i:n xiwtsitsi:n, i:n ayakach kiliah, kualtsi:n *porque** tsitsilika. Para ihkó:n pos a:mo semi timota:..., timo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n timotomi:ntami:skeh *porque** yehwa neli ne: koyo:pah mah tikitatih koyo:meh, yehwa koyo:pah semi telpati:yoh n' a:man para ika te:ch..., te:chchi:wili:skeh pahti. Wa:n ihkó:n *deveras**. Yehwa yo:n neli, yehwa yo:n neli. Ka:n te:na:miki. Tsitsilika wa:n ne: ka:mpa ne: se: yowi, ne: tapahti:lo:ya:n ke:masá: a:mo no: te:na:miki nehjó:n pahti, kachi *más** te:na:miki de nehjí:n, nehjí:n xiwtsitsi:n *o** teisá: ke:meh i:n semillita. Yehwa yo:n neli. Nika:n pos no: niktasohka:mati miak de ke no: nika:n tine:chilihtok wa:n no: nimitsilih pos seki ne:n a:mo nochi se: kimati pero nika:n seki ne:n, kuali a teh de ke pané: tikmati no: tepitsi:n pos no: tine:chilia wa:n *a veces** ke:meh tikihtowa aksá: ne:wi:n se: tokni:w te:ch..., te:chtahtani:s pos kuali tikili:skeh. Ke yehwa i:n kuali wa:n mah no:, ta:ka:n te:chilia pos tiowih tikte:mo:tih wa:n tik..., tikte:moliah os tikmakah ne: wa:n *o** tikui:li:tih. Nehjó:n a:mo teh tikpolowah, nehjó:n kualtsi:n de ke tik..., tikmattokeh ke kuali nehjí:n, no: *toremedio** nehjí:n, nehjí:n *semillita**. Yehwa yo:n. *Deveras** ihkó:n. Ke:mah. Pos telmiak tasohka:matik, i:pa yehwa sah yo:n ika nimitsnohno:tsak. A:mo nikmati *este** xa: tiknekia *más es..., ** xa: tikpia *más** talna:miki:lis *o, o más** tiki:x..., tikmati okseki talna:miki:lismeh kuali tine:chtapowi:skia wa:n ta:ka:n i:pa yehwa sah pos niktasohka:mati miak. Pos neh a:mo teh *más** nik..., nikmati ok, yehwa sah [...] de ne ti..., timolihkeh, a:mo, yehwa sah nik..., a:mo no: *más** nikmati ok de nehjó:n wa:n yehwa sah. Semi kualtsi:n, telmiak tasohka:matik. Neh nimitsmakati noto:ka:i, ta:ka:n ampo:wi:n ti..., mitsmatahtania se: tokni:w, a:koni mitstapowih, x'kilwi a:koni, mah a:mo ika timowe:inekika:n, mah tiktapowi:ka:n wa:n mah tikilwi:ka:n ke:ní:w tikmatih nochi n' talna:miki:lis. Pos miak tasohka:matik, neh nimono:tsa niRubén Macario Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilkowtah, nipowi nika:n San Miguel. Pos no: *igual** neh ke:masá: aksá: de ke ihkó:n mitstahtani:skeh no: nimitskati n' to:ka:it. Yehwa i:n kualtsi:n mah timoli:ka:n ke:ní:w ti..., timono:tsah wa:n ka:n tie..., tiwi:tseh, ka:n tinemih. Pos nochi mah timomati:lti:ka:n wa:n ihkó:n kualtsi:n de ke tikmattiowih se: tokni:w de ke kihto:s nikno:tsa ne: tokni:w, nikmattok ke:ní:w ito:ka:i. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan, no: *igual**. Pos miak tasohka:matik tehwa:tsi:n.