Yekintsi:n timonohno:tsatih tehwa:tsi:n *este** mowa:n wa:n nehwa wa:n tehwa:tsi:n timonohno:tsatih de n' nektsitsi:n. Ke:mah. Tehwa:tsi:n ¿Ke:ní:w timono:tsa? Andrés MArtín Juárez Hernández. Mm, nehwa nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilkoutah. ¿Tehwa:tsi:n de ka:ni tiwa:le:wa? Mm, de San Miguel. San Miguel. Mm. Timonohno:tsatih ika nehjí:n talna:miki:lis de n', de n' nektsitsi:n. We:noh. Seh [soh] neh n'neki nimitstahtani:s ox no: tikini:xmattok nehjó:n okuiltsitsi:n tein kite:makah nehe:n nekti Ke:mah. Wa:n a:mo ke:man tiki..., tikmati ke:ní:w kinchipa:wah *o** a:mo tikmati ke:ní:w kinchipa:wah *Pues** neh soh n'pale:wia:ya de ke ke:meh ne:pa ekin tikihtoh *este** nikine:nemi:ltia:ya, ke:mah. Ihkó:n ke:meh yo:n tiehkoh wa:n yehwa ki..., ki..., kikuia ne:, mokua:pi:kik ika se: *pañuelo o** ma:tat ke:meh yo:n ya:lwa t'wi:kayah wa:n ke:mah kinchipa:wa ya, ki:xtiah ne:n tein kipiah inihtik. Wa:n neh sepa se: nikwi:ka, sepa 'ne:nemi:lti:ti. Mm. Ke:mah, mm. *Pues** kualtsi:n. Neh nimitstapowi:ti no: ke:ní:w tehwa:n tikin..., tikinchipa:wayah nehjó:n okuiltsitsi:n. Mm. *Eso**. Ta:taman, neli ke:meh tikihtowa, onkak, onkak ne: kintsi:tskiah wa:n kinine:nemi:ltiah, kintapa:nah wa:n kinine:nemi:ltiah wa:n onkak a:mo, onkak ki..., kimahka:waltiah ne:n ko:mit Wa:n ki..., kixo:taltiah seki tekol, de olo:t *o** yehwa de n' takawih de n' okuiltsitsi:n wa:n kinpopo:chwiah. Mm. *Porque** se:sepa yo:n kinine:nemi:ltiah eliwis kinimoya:wah. Ompa mo..., ki:sah wa:n ompa moka:wah seki, yowih ya. Yehwa yo:n nimitsilwi:sneki wa:n *cuando** yo:n kinpopo:chwiah yehwa:n no: mihkuaniah wa:n mota:li:tih *mismo** ka:mpa ne: kinahchi:wa ko:ntsi:n ompa mopepecho:tih Ihkó:n, ke:mah. Entó:s yo:n semi kuali ke:meh tikihtowah tehwa:n tikchi:wah yo:n *porque** ka:mpa tikinchipa:wah wa:n ompa ne: ka:mpa n', ka:mpa mo..., ka:mpa tiki..., tikuitih ko:ntsi:n ompa mota:liah. Se:sepa *cuando** tima:tamih ya ompa mo..., ompa sepa tiketsatih ko:ntsi:n wa:n ompa moka:wah sepa mo..., ompa mosenolo:chta:liah. Ompa olo:chyetokeh sepa, *eso**. Oksé:, oksé: tanemili:lis tikpiah de ke yo:n okuiltsitsi:n *cuando** no: se: kininchipa:was mah se: kininehpachpia. Mah a:mo no: se: kinin..., nikihto:ti neh nikchipa:wati wa:n ne:wi:n niketsati a. A:mo. Achto ka:m[pa], a:chtopa, a:chtopa *cuando** nik..., niktamitapa:na ne:n, nikuiti ko:ntsi:n wa:n nikmahka:waltia ika se: tepostsi:n oso se: kowtsi:n ... Nikihki:xtilia nochi ne:n tein ika kipepechowah. *Eso**. Entó:s nik..., niman n'tamiki:xtilia ompa ke:mah nik..., nikmahka:waltia ya. O:me mochi:wa ya, ta:tahko, mm. Entó:s nikmahka:waltia, de yo:n nikmahka:waltia. Achtopa, achtopa, *antes que** niki:xtili:s ne:n, *después** de niki:xtilia ne:n nekti, *primero** nikchipa:wati ne:n nekti, a:mo. Mah *primero** nikita ne: ka:nikawi:n yetokeh ne:n taxkal, itaxkalyo ne:n okuiltsitsi:n. Intaxkalo. *Porque onkakeh ata seki okuiltsitsi:n mono:tsa tsonte:skameh. Mm. Wa:n yo:n komo se: kwehka:waltia mah te:ntapo:to ne:n ko:mit, wi:tseh tsonte:skameh wa:n kin..., kinihkochwiah. Kinihkochwiah, mm. Kinihkochwiah. entó:s tein mochi:wa nika:n n'tapetsko:ltia. Wa:n nika:n niketsa ne:n tein kipia nekti wa:n nika:n nikta:lia tein, nika:n nik..., nima:ktok tein kipia n' okuiltsitsi:n, tein ipilwa:n ya. Es..., es..., ke:mah, pilimeh. Entó:s nika:n, nika:n nikpias noma:ko se:, oksé: ko:mit, a:mo nikwehka:waltia, nika:n nikmahka:waltia wa:n nika:n nikpan..., nikpantsakua ika ya. Es..., es..., mm. Yehwa ika kipepechowah. No: nikuiti a ne:n kownex, taa:tili:l wa:n ke:mah nikte:mpepechowilia ya. Ihwa:k ke:mah ne:wi:n niketsati a sepa ka:mpa ne: niki:xti:ti, sepa ompa niketsa. A:mo nikpatas de n', de ne: ka:mpa niki:xti:to sanoke ne: ka:mpa nikuiti, sepa ompa niketsas. *Eso**, sepa ompa *ilugar**. Ompa, ompa para ihkó:n pos wi:tseh okuiltsitsi:n kimattiwi:tseh ka:ni mota:li:tih. Mm, mm, *eso**. Ke:mah, *eso** chipa:wak, mm. Ompa ke:mah niki:xti:ti a ne:n ... A: de, is..., a..., *cuando** nikta:li:ti, n'te:ntsakuati, *primero** nikihki:xtili:s takawih, nochi tein kipia ite:noh. Itenoh *parejo** n'chipa:was kualtsi:n, nikchipa:wa kualtsi:n ... Para yo:n *cuando** pe:wah sepa tekitih, *cuando** pe:wah sepa tekitih yo:n, yo:n takawih tikihtowah tiki:xtiliah para a:mo iwa:n mopepechowa, *porque** komo, komo tika:wiliah ... Ihwa:k sepa pe:wa tekitih, motili:nti:ti a, des..., Motili:ntiah. Wa:n ihwa:k sepa tikneki mis..., se: xiwtika, sepa *o** tahkoxiwit tikinmahka:walti:ti:w te:ntapa:ni a n' ko:mit. Tapa:ni, *eso** Tehwa:n totahtakol *porque** ke:yeh tika:wiliah takawih mah ompa iwa:n, iwa:n tikpepechowah. Ke:mah, ke:mah. Nochi ki:sa yankuiká: sepa. Wa:n yo:n kualtsi:n, se: kichipa:wa kualtsi:n wa:n ke:mah se: kipantsakua ya. *Andale**, entó:s ompa yo:n, ompa ke:mah tikuitih ya n' ko:mit tein kipia nekti. Mm, ihko:ni. Tikchipa:wah ya ne: tiki..., ika toma:i *o este o** ika kowtsi:n tikihti..., tikihtiw..., tikihtiwahwa:nah ika ne:n kowtsi:n. *Eso**, ke:mah. Mah ki:sa sepa. Wa:n ke:mah t'tsonkepah ya. *Eso**. 'Tsonkepah ya wa:n kipia ke tikyektili:skeh, ata yo:n tso:tsokoltsitsi:n yehwa kipia nekti wa:n ap..., wa:n se:seko xe:xeliwtok kipia ka:mpa yo:n tehwa:n tikiliah *este** n' nekxo:chit. Ke:meh se: ... Tso:tsokoltsitsi:n. *Eso**, iwa:n ya. Yo:n nekxo:chit tiki:xtiah seko, seko 'ta:liah wa:n ne:n nekti seko. Nekti seko, mm. *Cuando** tikchipa:wa ya yo:n tehwa:n tikihtowah, nekxo:chit nika:n wa:n nika:n nekti. Ke:mah, ke:mah, ke:mah. Mah a:mo 'se:ma:ma:nelo:ka:n, *porque** komo 'sema:ma:nelowah nekti wa:n nekxo:chit. Mm. Ka:n kualtia. Monekxo:chima:nelowa nochi nekti wa:n a:mo chipa:wak ki:sa. *Eso**. Weh..., wehweliwi a. Wehweliwi a wa:n para chipa:wak ki:sa moneki mah tik..., tiknehmach..., 'nehmachchipa:waka:n. Wehweliwi a, ke:mah. *Parte por parte, eso**. Yehwa yo:ni, wa:n yo:n nimitsilia tsonte:skameh mah semi se: kitelnehmachpia ko:ntsi:n. Mah a:mo se: kwelka:walti, nimitsilia neh *porque** wi:tsa yo:n okuiltsi:n, niman, niman, a..., a:mo x'mati yo:n ke:ní:w kihnekui. A:mo x'mati. Pero niman tikitas teh t'tamichipa:wa, tikitas teh wa:lah ya n' okuiltsi:n, pe:wa ne:ne:nemi. Mm. Mota:lia n' ite:noh ko:mit wa:n tsi:tsi:nki:sa komoke yo:n, Ihsiwka sah, mm. Sepa sah *cuando** timo..., pero tikihtowah tehwa:n a:mo timo..., tikitas. Pankalakito ya, komo tika:w mah pankalakiti ompa ya yo:n kintamo:tilia ya n' okuilimeh ya. *Andale**, yehwa yo:n teksis, tehwa:n tikihtowah. Mm, ki..., kintamo:tilia ya ne:n tek..., teksis tikihtowah, ke:mah. Teksis ihkochimeh ya mochi:watih ya. Ihkochimeh, *eso**. Wa:n yo:n teksis *o sea** yo:n tsonte:skat kalakiti wa:n ompa [ya]kinta:lia ne:n teksismeh. Tehwa:n tikiliah teksismeh. Mm, ke:mah. Para mo:stika tikitas teh ihkochohkeh ya. Ihkochioh ya nimah. Entó:s ompa yo:n pe:wah takuah n' ok..., ne:n ihkochimeh pe:wa kinkuah ne:n okuiltsitsi:n ne:n tein pilimeh ya. Pilimeh ya, entó:s kintamiah. Kinkuah ya n' okuiltsitsi:n de n', *e..., eso**, pilimeh, de nekmeh. Wa:n ne:n okuiltsitsi:n, ma:ski wel mota:li:skiah ya sepa. Pero ika *mismo** i:n ihkochimeh mokuehmolowah, seki tein kuali yowi, cholowa wa:n tein a:mo, ompa mikih ya n' okuiltsitsi:n seki:n, ompa tamih ya, yehwa yo:ni. Ompa mikih, ompa tamih, mm, mm. Entó:s yehwa yo:n neh nimitsilia *este** moneki mah se: momachti no: ke:ní:w se: kinchipa:was *porque** a:xka:n tikitstokeh tehwa:n ke semi, semi, semi ika timopale:wiah. Semi nepale:wi:l yo:n pisi:lnekmeh. Semi nepale:wi:l. Ne: ke:man tikitayah tehwa:n ihkó:n itech se:, itech kowit *o** ka:mpa yeski mahyá: n' a:mo tikinchi:wayah kue:ntah. Pos *este** ka:n t'matiah komohkó:n kipiati nepale:wi:l kuali. Pos a:xka:n i:n timonemiliah ya mah tikinehmachpianih ne:, ne:ka to:nal, mah tikin..., tikinsentilia:nih. Ke:mah. Para a:xka:n ika timopale:wiskiah . A:xka:n tikitah tehwa:n semi kuali ipati:w ke:meh. Pero ... Ke:meh i:n ko:ntsitsi:n se: kininamakas de n' okuiltsitsi:n wa:n ke:meh nekti se: kichipa:was se: kinamakas, nochi yo:n, nochi nepale:wi:l a. *Lo mismo**, se: mosenpale:wia ya ika ya, e:soleh. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilia pero a:xka:n pos mah no: tikinitstia:ka:n ya topi:pilwa:n Mm. mah kininehmachpixtia:ka:n ya, mah kininsentilihtia:ka:n ya para *más este** tikitaskeh ne:n kanah o:me, e:yi xiwit ka..., xa: *de repente más este** pati:yoh ya eski *o** onkas, onkas *más** nepale:wi:l para n' pi:pil. Xa:, ke:mah. Yehwa yo:n moneki, moneki mah tikinmachtihtia:ka:n, mah tikine:xtilihtia:ka:n. Ke:mah, onkas. Pos ... Se: kini:xpeta:ni, ke:mah. Ke:ní:w ... Aha:, yehwa yo:n tel, yehwa yo:n semi tel..., motelneki para mah ... Mah no: iwki kitstia:ka:n ya ke:ní:w mopale:wi:skeh ya mo:sta, wi:pta. *Eso** yehwa:n, para yehwa:n kinchi:wili:s *más falta**, tehwa:n t'pia *edades pues** a:mo tik..., tikmatih ox tikinsentili:skeh pero se: *lucha**. Se: kinahsiskia. ¡Que bueno! ke:meh tikihtowa se: kinolo:cho wa:n *ojalá** miakiaskiah, para n' topi:pilwa:n pos yehwa ya koma:mo kinchi:wkeh kue:ntah. *Pues** neh nikita *hasta** ke:meh itech kowyoh o..., a:mo no: semi onkakeh, semi ke:meh no: semi sa..., semi tasohtih ya. Tasohtih. Wehka ya. Onkakeh, onkakeh pero mah tikihto:ka:n mah se: ki:sa wehka, mah se: kinte:mo:ti pero ... Wa:n achto ne:, ne:ka to:nal tikitayah tehwa:n *cuando** neh nimoskaltih ihkó:n tiki:sayah kahfe:ntah. Tikitas se: kowit ko..., ke:skoyoktik tikitas ompa yetokeh ya n' okuiltsitsi:n, ompa yetokeh ya. Mm, ompa yetokeh, mm. Pero a:xka:n tikitah semi tel ..., pos no: mone:nekih ya, tikmatis pero no: semi onkak, no: semi ika timopale:wiah ya tikihtowah, no: ika titakowtamatih ya para timopale:wi:skeh. mone:nekih ya, mone:nekih ya. Yeh..., yehwa ika. Yehwa ika. Yehwa:n wa:n yehwa yo:ni nimitsilia pos mah ihkó:n tikini:xeka:naka:n topi:pilwa:n. Ke:ní:e mo:s..., mo:sta, wi:pta mopale:wi:skeh para mah ihkó:n, *ojalá** xa: mah, mah tepitsi:n *más** mosentili:skiah n' okuiltsitsi:n. *Ojalá**. Ke:mah wa:n pos ... ¡Que bueno! ke mah mosentili:skiah *pues** ... Pos ika se: mopale:wi:s, tikistokeh ya de, se: nepale:wi:l ne:n i..., inin..., ininekyo. Yehwa yo:ni, yehwa yo:ni. Ke:mah, mm. Yehwa *por** yehwa. *Pues** a:mo nikmati, a:mo n'mati xa: monekis *más este** tatsi:ntokalis de n', tein ika timonohno:tstokeh, neh nikmati ke komoke mahyá: yehwa ya, yehwa sah yo:n neh nikmattok ke:ní:w se: kinchi:wa, ke:ní:w, ke:ní:w se: kinchipa:wa n' okuiltsitsi:n. A:mo nikmati, xa: tehwa:tsi:n, xa: tikpia *más** tatsi:ntokalis para timotahtani:skeh. *Pues** ... Pos ne: nikitaya ompa *este** de tio:tak a, nohjó:n takawih kisentilia:yah seko sah wa:n kite:mowa:yah *este** ihsiwka yo:n ... Tehwa:n te:chtokayah yo:n seki xiwit kiliah pe:pech..., pepechkanixiwit, n' ta:lpan, ihkui:ntsitsi:n wa:n kite:miliah wa:n ke:mah kite:miliah tekol, ke:mah. Yo:n mah, mah nehyo:n, mah ompa, ompa tamitata, ke:mah wa:n yo:n kihtowa:yah, nikakia ke kihtowah ke mah a:mo nehyó:n, ke:meh i:n tikihtohtoyah ke mah a:mo tsonte:skayowaka:n kit, ke:mah. Ompa, ompa wehka:wa tatatok *hasta** ompa tayowa, ompa tami wa:n yehwa sah yo:n nikitaya. Oksé: no: te:ch..., no: ne:chpolowa, no: nimitsye:knohno:tsas mah, ke:ní:w para se: kinehmachpias yo:n okuiltsitsi:n *porque** yo:n no: semi tel..., mah tikihto:ka:n tehwa:n motelne:nekih. Mm. *Cuando** tikakiskeh ne:wi:n yetok se:, se: a:nimahtsi:n, se: mike:tsi:n wa:n ta: timomattokeh tehwa:n tikalpano:tih wa:n, wa:n komo tikimpiah yo:n okuiltsitsi:n ... Ihwa:k tehwa:n timotoki:skeh ne: ka:mpa okuiltsitsi:n yetokeh mah *primero** timochipa:waka:n. *Eso**. *Porque** yo:n no: tikmatis yo:n okuiltsitsi:n yehwa:n no: semi tel, tel, mah tikihto:ka:n tehwa:n mahyá: talyal..., mahyá: tahyalmeh no:. E..., ke:mah, ihkó:n, ihkó:n. Semi *deli..., ** semi *delicados**, semi *delicados** yo:n. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n okuiltsitsi:n no: tel..., mah se: kininehmachpia *porque cuando** yo:n tia:nimahyohkeh tikihtowah tehwa:n tikitatih se: a:nimahtsi:n wa:n tiehkoh wa:n tikinetecho:tih ne: ka:mpa yehwa:n tikinta:lihtokeh. *Este** no: ihtakawih. Tamiskeh, mm. Mah nimitsili ke:yeh, ke:ní:w mochi:wa, komoke no: mahyá: pe:wa pala:ni taihtik de ne:n ko:mit. E:soleh, ka:n tei:n ok. A: yo:n a:mo ti..., a:mo ti..., a:mo sikie:ra timo..., tikmatiskeh ke:ní:w mochi:wah, *cuando** tikitaskeh tehwa:n ko:mit komoke pe:wah a:mo ki:sah okuiltsitsi:n. Wa:n yo:n ompa ke:mah xik..., *cuando** tikitas a:mo ki:sa okuiltsi:n xiktapa:na wa:n tikahsiti:w ihtik mahyá: pala:ni. Pala:nih, itaxkalo:t a sah moka:wa. Pala:nih no:. Yehwa yo:n moneki mah semi se: kinehmachpia ika yo:n, ika yo:n nehmachka:yo:t. Ke:mah, wa:kik, ke:mah, mm. Niman, niman. *Porque** pos neli ke:meh nimitsilia neh. Ihwa:k timotoki:skeh ne: ka:mpa yetokeh n' okuiltsitsi:n, tiehkoskeh komo tikitatoh ne: animahtsi:n mah timo..., mah tikpataka:n totilmah. Pos, pos ... Mah tima:lti:ka:n wa:n mah timochipa:waka:n para timotoki:skeh ne: ka:mpa n' okuiltsitsi:n yetokeh, mah a:mo se: a:nimahyoh. *Porque** yo:n no: kitawilia, tikmatis ke:meh i:n ke:meh tikihtowah, tehwa:n ... Se: mo..., *eso. Eso**, a:mo se: a:nimahyoh ok, *eso** ihko:ni. Ke:meh pala:niti a ne:n to..., tonakayo. Mm. *Entoces** no: iwki a n' okuiltsitsi:n, yehwa:n no: pe:wah, no: ke..., mahyá: tehwa:n tikihtowah. Kintawilia no:, *o** a:it ke:ní:w mochi:wah yo:n pero no: ye..., no: kinchi:wilia *mal**. *Pues** tak tikwa:lkuih ne:n mahyá: to..., tochika:walis de n' tokni:w, tikitatih tein momikilia wa:n yehwa:n tak mahyá: taknektokeh. Komoke mahyá: ika yowih, mikih, ke:ní:w. Ke:mah, moki:stiah ya de ompa. Yehwa yo:n. Yehwa yo:ni, ke:mah. *Pues** yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh. Iwki, mm. A:mo nikmati ox xa: tikpia *más** talna:miki:lis tehwa:tsi:n. Neh nikmati ke pané: yehwa ya pero pos nimitstasohka:matilia miak ti..., timo..., timoye:ktapowihkeh kualtsi:n. Mm. Pos ... Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilkowtah. Tehwa:tsi:n a:mo nikmati de ... Pa..., ke:mah, ke:mah. chilk..., pos *igual, igual de** San Miguel. Andrés Martín Juárez Hernández. Kualtsi:n, telmiak tasohka:matik. Tasohka:matik. Ke:mah, yehwa sah yo:n timolwihkeh, mm. *A ver** ...