*Bueno** pos ne: a:kin nika:n timoahsih Rubén tik..., 'neki nimitstahtani:s ke: ox no: tiki:xmati yo:n okuilimeh, tehw..., neh niki..., niki:xmati te:xa:lmeh, achi kostikeh okuilimeh ata wa:n no:nohne:lmeh. Wa:n neh niki:xmati ne: kowtah nikinitani, mokalakiah itech, itech kuowit, ka:sá: kowit pero a:mo, a:mo kipiah miak ki..., miakeh n' okuilimeh sanoke telmiak, telmiak kie:ra ka:xto:l *o** sempowal okuiltsitsi:n sah. Wa:n motachihchi:wiah ka..., a:mo koyo:niah kowit yo:n, soh ke tachipa:wah ka:mpa palaktik, tsikitsi:nika sah mota:liah wa:n no: kipiah ne:n, no: kipiah nekti. Kita:liah itech i..., mahyá: ohololtik, no: mahyá: kowtet, ompa kalakiah nekti yo:n okuiltsitsi:n, no, no: kipiah nekxo:chit, nikitani neh *porque** ke:masá: ne: kowtah t'te:xi:mah kowit wa:n de wetsiti kowit se: kita moyo:nih ya wa:n ompa ki:ki:sah yo:n okuilimeh, ke:masá: nikteki wa:n niki:xtapa:na wa:n ompa yetokeh yo:n okuilimeh. Yo:n semi kwelitah te..., komo se: mi:to:nia *o** ka:mpa yetoekeh niman te..., ye:kte:ke:mih, te:pahpalowiliah se: ine:tó:n, yehwa yo:n. Neh niki:xmati te:nxa:lmeh n' okuilimeh, no: welik innekyo *porque** nikin..., nikin..., *cuando** nikahsi, nikintawehwelowilia,nikua:ni inekyo. Kualtsi:n we:lik, no: iw..., iwkitisneki a ke:meh i:n pisi:lnekmeh. A:, ke:mah. Pos soh ke ne: n' okuilimeh kostikeh, no: taman n' okuiltsitsi:n pero a::mo we:i tapahsol kichi:wah, i:pa tsikitsi:n sah mo..., mota:liah ne:, ka:mpa kita:liah nek..., nekti, pero a:mo ke:meh yo:n taxkalo:t kipiah, kipiah ne:n, kichi:wah o..., pané: *bolitas** sah kichi:wah, ompa aktokeh ne:n pilitsitsi:n. Pané: ihkochtsitsi:n mochi:wah. *Pues** welis ke:mah, *es..., este** neh nikini:xmattok no:, xa: yehwa ya tein neh nikini:xmattok pero a:mo nikahsika:matia. [Ke:mah]. Ne:chtapohpolwi tehwa:tsi:n a:mo nikahsika:matia ke:ní:w mono:tsa. Neh sayoh nikmati nika:kakilia:ya ne: nowe:ita:t katka ne:ch..., te:chilia:yah te:ne:to:n, kostikeh, te:ne:to:nkua:nih. Mm. Yo:n kostikeh ata, yo:n ka:mpa se: moketsati wa:n timi:to:nihtok tikmachili:s teh mota:li:ko ya se: wa:n pe:wa te..., mahyá: te:nehne:nemi se: i:xko. Ke:mah. Wa:n nikilia:ya noa:weli:toh katka nikilia nowe:itat katka nikilia "we:noh, ke:yeh i:n okuilimeh, ke:ní:w mono:tsah" nikilia "i:n nektsitsi:n" "Ta: i:n nektsitsi:n tehwa:n tikinto:ka:itiah" kihtowa "te:ne:to:nkua:nih". Wa:n nikilia "ke:yeh ihkó:n tikino:tsa". Mm. Neh ihkó:n nikinto:ka:itia" kihtowa "*porque** ke:yeh" kihtowa. "Te:ne:..., te:ne:to:npipi:nah wa:n i:n a:mo sayoh tehwa:n" kihtowa "ta: i:n *hasta** ke:meh yo:n itskuimeh" kihtowa "ka:mpa yetokeh itskuimeh, [No:] ... tikitas teh" kihtowa "mota:li:to itech itskuinti" kihtowa. Mm. "Yo:n i:xko" kihtowa "nika:n" kihtowa tikitas teh ki:xpihpipi:na" kihtowa "nochi yo:n" kihtowa. Mm. *O** tapialmeh tein yo:n moi:to:nihtokeh nochi ki..., kike:mi a. *Andale**, yehwa yo:n kihtowa yeh wa:n yehwa" kihtowa "tehwa:n ne:, ne: ... We:noh neh, tehwa:n tikini:xmatih" kihtowa "te:ne:to:nkua:nih" kihtowa *porque** yehwa yo:n ika motekipanowah n' okuiltsitsi:n. Ke:mah. Wa:n no: pe:wak niktahtania nowe:ita:t katka, nikilia "we:noh wa:n i:n okuiltsitsi:n" nikilia "no: ki..., no: kipiah nekti *o** a:mo". Kihtowa "pos i:n a:mo ke:man tikitas teh mah kipiaka:n nekti" kihtowa "wa:n a:mo ke:man tikitas teh mah mocha:nchi:waka:n seko sah, sanoke yo:n no: mahchi:wtinemih" kihtowa. Mm, mm. Yo:n tikitas teh ka:mpa koyoktik kowit ompa mota:li:tih. Ompa mokalakiah. Ompa mokalakiah wa:n a:mo semi miakeh" kihtowa "yo:n mah tikihtowa teh mah mowi:katinemika:n" kihtowa "ka:mpa yetoskeh" kihtowa "se: tapechtsi:n de yehwa:n" kihtowa "de yo:n okuiltsitsi:n" kihtowa. Semi miakeh kihtowa se: kaxto:l *o** se: sempowal. Mm. "Wa:n ka:mpa, ka:mpa pe:wah" kihtowa "komo tik..., komo pe:wa tikoli:nia" kihtowa yo:n kowit" kihtowa" wa:n tiktawehwelowiliah Tikitas teh mahchi:wkeh" kihtowa. "Yo:n mahchi:wa niman" kihtowa, "a:mo wehka:wah ompa yetokeh. Mihkuaniah, ke:mah. "Wa:n" nikilia "wa:n yo:n okuiltsitsi:n" nikilia "a:mo teh, a:mo teh kualtia" nikilia "ihkó:n para tikihto:s tehwa:n tik..., tiki:xtili:tih nekti *o** mah tikihto:ka:n ke:meh i:n seki, tehwa:n ke:masá: tikihtowah tikinchipa:wah, kihtowa "a:mo". I:pa yehwa sah yo:n ki..., i:pa yehwa sah yo:ni kimattoya wa:n neh a:mo ni..., a:mo no: n'tahtanih *más** wa:n yehwa sah. *Bueno pues**, tasohka:matik miak kie:ra timonohno:tskeh nika:n i:n, nika:n timahsih wa:n nikneki no: xine:chili moto:ka:i wa:n de ka:ni tiwa:le:w. Neh nimono:tsa Ruben Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilkowtah, nipowi nika:n San Miguel. A: we:noh, neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez, niwale:wa San Miguel Tzinacapan.