We:noh pos sepa nimits..., 'neki nimitstahtani:s nika:n ruben ke ox no: tiki:xmati yo:n kiliah, neh nikinilia te:xa:lmeh pero seki ta:taman tikinto:ka:itaih, tehwa:n tikini..., ti:xpeta:nihkeh , te:chiliah ta:tahmeh mono:tsah te:nxa:ltsitsi:n. Te:xa:lmeh *porque** nokta te:ne:to:nkuah, te:ne:to:nkuah okuiltsitsi:n wa:n nehjó:n ... Yo:n a:mo, a:mo te:..., a:mo te:mi:mah nio:n, nio:n te:kehtsomah sayoh te:pahpahlowah sah ka:mpa se:, se: mi:to:nihtok. Pero nehjó:n [...]o:me, e:yi ka:mpa yetokeh n' okuilimeh te:..., te:k..., te:pahpahlowiliah se: ine:to:n wa:n sepa ka:mpa yo:n ne: se: tekiti wa:n [...] 'mati ke yetokeh n' okuilimeh niman se: kihto:s nika:n yetokeh te:nxa:lmeh wa:n neli ne: itech kowit mokalakiah ata wa:n nehjó:n no: ki..., nikmattok neh *porque** ne: kowtah ke:masá: 'te:xi:mah kowmeh, tikinte:xi:mah wa:n ompa kahbe:nkowit ata ihkui:ntsi:n ihtikoyoktik. Ompa mokalakiah yo:n okuilimeh [...] mokalaki:tih pero a:mo kipiah *trompeta**, nio:n tei. Wa:n tsikitsi:nika sah motachihchi:wiah, o:me, e:yi sah n' okuiltsitsi:n wa:n nehjó:n no: nekyohkeh *porque** ke:masá: neli niki..., nikte:nteki kowit wa:n nik..., niktehteki ka:mpa yetokeh wa:n nikin..., nektsitsi:n kipiah no: tsikitsitsi:n, pero a:mo miak kita:liah, tepitsi:n sah. Ke:meh ka:n miakeh yehwa:n okuiltsitsi:n. A:mo miak yo:n kichi:wah inekyo. Wa:n ompa mo..., mokalakiah no: ipiliwa:n ne: ihkochtsitsi:n ke:meh kinta:liah pero a:mo kichi:wah taxkalo:t ke:meh i:n seki tein kuali nekmeh. Ne: mahyá: o..., ohololtik sah kichi:wah no: ne:n ka:mpa motapahsoltiah, ompa yetokeh okuil..., ihkochtsitsi:n ka:mpa e..., ka:mpa tata:sah yo:n okuilimeh. Pero neli ka:n miak, tepitsitsi:n, tsikitsi:n sah, o:me, e:yi sah mo..., mo..., motohtokatinemih wa:n yo:n ata kohkostikeh n' okuilimeh wa:n yo:n ahwia:k pané:, pané: sakalimó:n ahwia:k. Limo:nahwia:keh n' okuiltsitsi:n komo se: kima:pa:tak. Pero a:mo, a:mo miak ka..., a:mo miak nekti kite:makah, te..., komo se: kineki ... Nikua tsikitsi:n kie:ra ika se: mote:npala:nkui:ltia sikie:ra, tsikitsi:n sah nektsi:n kipia pero a:mo miak, a:mo miak ki..., a:mo miak kite:makah. Ka:n we:ika icha:n kichi:wah ta: tsikitsi:nika sah ne:n koyoktsi:n, mahyá: se: ... Ke:meh se: *lápiz** sah de koyoktik sah de toma:wak, achi sah motapahsoltiah, a..., ka:n we:ika. Ke:mah yehwa nikitato ne: kowtah. Welis ke:mah, xine:chtapohpolwi miak, no: *este** xa: no: yehwa tein neh nikinin..., nikini:xmati pero a:mo nikto:ka:i:xmati kuali *este** ke:ní:w tikihtowa ke:meh tehwa:tsi:n tikinto:ka:itia. Neh ... Mm. Neh nikini:xmattok *solamente** sayoh kinto:ka:itiah *este** nek..., nektsitsi:n tene:..., te:ne:to:nkua:nih. Mm. Ke:yeh, ke:yeh kito:ka:itiah te:ne:to:nkua:nih *porque** neli ke:meh tikihtowa, ka:mpa yo:n tihkatos ompa tikmatis teh *cuando* tikmachili:s teh mopilo:ko ya se: wa:n pe:wa mitsne:nemis moi:xko komo timi:to:nihtok. Ke:mah. Ke:mah.pa Wa:n no: ihkó:n ne:xhtapowiaya nowe:ita:t, no: niktahtania:ya, nikilia "ke:ní:w mono:tsah i:n okuiltsitsi:n" "Pos tehwa:n tikin..., tehwa:n tikmatih mono:tsa" kihtowa "ne:, ne: te:ne:nto:nkua:nih". "Wa:n" nikilia "ke:yeh ihkó:n nankito:ka:itaih". "Ke:yeh" kihtowa "*porque** yo:n i:pa yehwa ya ika motekipanowah". Mm. "Motekipanowah ika se: i:xne:to:n wa:n ika tehwa:n tikiniliah" kihtowa "te:ne:to:nkua:nih yo:n okuiltsitsti:n" kihtowa "pero ..." Wa:n no: pe:wa n'tahtania neh. Nikilia "wa:n i:n nikilia "no: ki..., ki..., kipiah nekti *o** tamela:wa sayoh ika nemih sah". Kihtowa "pos a:mo ke:man niki..., tehwa:n tikinitah ihkó:n mah kipia nekti" kihtowa "ompa mota..., ta..., motapechti:tih ya" Wa:n ompa yo:n motapechtiah. Ompa ya ne: mo..., taskaltiah pero ka:n no: miakeh n' okuiltsitsi:n mowi:katinemih, ta: neli ke:meh se: kaxto:k sah, se: sempowal sah. Ka:n miakeh, ka:n miakeh Ke:mah. Wa:n yo:n okuiltsitsi:n pos neli motekipanowah miak taman ika *cositas** no: ke:meh i:n teisá: ihkó:n itskuimeh ka:mpa wetstokeh *o** tapialmeh tein mi:to:nihtokeh, tikitas teh ki..., itech mota:ta:liah no:. Entó:s yehwa ika yo:n tehwa:n tikin..., tikinilwiah *casi este** tikinilwiah *este** ne:to:nkua:nih. Te:ne:to:nkua:nih. Ke:mah pero neli ke:meh ... Kualia ke tehwa:tsi:n tik..., tine:ch..., tine:chilwia ke:ní:w *mero** mono:tsah, pos neh no: ihkó:n nikahsika:mati a no: neh ke:ní:w *mero** ito:ka:i. Ke:mah. Ke:mah. Tehwa:n kit tikiniliah ke te:xa:ltsitsi:n okachi ka:n te:nokwih tahto:l pos te:xa:lmeh. *Porque** neli te:ne:to:nkuah, tikini:xmatih no:. Ke:mah. Pané: *solo** ne:tó:n kipahpalohtinemih sah wa:n yehwa yo:n ika motekipanowah n' okuiltsitsi:n. Mm. Ye:kkohkostikeh wa:n nohne:lmeh, a:mo ke:meh i:n pisi:lnekmeh, yehwa:n achi wehweitsitsi:n tepistis:n, yo:n ti:ltikeh wa:n i:n kohkostikeh. Kohkostikeh i:n te:nxa:l[meh]. Mm, ika ... Ahwia:k, a..., ahwia:k pané: *limón**. Ke:mah wa:n neli ke:meh tikihtowa se: kinimiktia wa:n mah se: kima:xakualo, neli ahwia:keh kualtsi:n n' okuiltsitsi:n. Ahwia:keh. Ke:mah, ahwia:keh. Wa:n oksé: tatsi:ntokalis no: niknekia nimitstahtani:s ne:h ox *este**, ox teisá: kualtia ih..., ke:meh i:n nekts..., nekti *o** s..., no: kichi:wah *cera** ke:meh yo:n seki:n *o** tamela:wa sayoh ne: tekitih iwki sah. Pos yo:n a:mo teh kichi:wah *cera** pero neli kichi:wah neli ne: ka:mpa mo..., ka:mpa mo..., mocha:nta:liah, tsikitsi:n sah kita:liah, nikitani neh *porque** ke:masá: ne: kowit nik..., ka:mpa nikintawehwelowilia niktehteki, nik..., niktehtektiw ke:meh yo:n se: kit..., kit..., tsi:ke:wtiw ika *machete**. Mm. Wa:n n'tawehwelowilia pero a:mo miak, miak *cera** kipia, tepitsi:n sah, mahyá: tepitsi:n sah. A:mo miak *cera** kipia, ke:mah. A:mo ke:meh i:n seki:n nekmeh tein pisi:lnekmeh ya, kite:mah miak *cera** pero n' we:i n' ko:mit, kipexo:ntiah wa:n ne: a:mo. Ne: tsikitsi:n sah koyoktsi:n kichi:wah. Ke:mah wa:n sanipa komoke ata yo:n ka:kahbe:nkowit ke:masá: no: ti..., ne: se: kita ata ihtikohkoyoktik wa:n ompa sanipa mo..., sanipa kohkoyoktik. Yo:n mote:tekpa:nah mahyá: koyoktsitsi:n wa:n ompa, ompa motahta:liah okuiltsitsi:n, ompa tata:sah, we:noh ompa kichi:wah inek..., inektsi:n pero tepitsi:n sah, nikitani neh. *Porque** miakpa nikintawehwelo[wilih *por]que** ne: kowtah titekitih, onkak yo:n ka:kahbe:nkowmeh wa:n ompa semi mokalakiah. Ompa semi mokalakiah wa:n nik..., nikinahsi pos nikintawehwelowilia. Wa:n oksé: tatsi:ntokalis no: n'nekia nimitstahtani:s neh yo:n tein tikihtowa te:nxa:lmeh, yo:n kow..., *este** kohkostikeh Mm. I:pa yehwa:n sah oso onkakeh *más este más** nektsitsi:n de yehwa de yo:n, de yo:n okuiltsitsi:n. A:mo, yo:n okuilimeh i:pa sentaman sah nikini:xmati neh n' te:nxa:lmeh, i:pa, i:pa sentaman sah. Sentaman sah, ke:mah. I:pa sentaman sah, mm. Pos tasohka:matik tein ika timonohno:tskeh, yehwa sah yo:n ni..., yehwa sah yo:n neh nik..., nimitstahtanilia moto:ka:i wa:n nimitsili:ti no:to:ka:i, ka:ni niwa:le:w. Ke:mah, pos neh nimono:tsa ne: Ernesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez. Niwale:wa de Chilkowtah, no: nipowi nika:n San Miguel. Kuali yetok, tasohka:matik ke:mah. Tasohka:matik