Pos a:man ke nika:n sepa timoahsih, no: nikneki nimitstahtani:s ke: ne: ox ka:n..., ka:nachi taman tiki:xmati a:lsimit ox o:me oso e:yi taman yetokeh a:lsimitmeh. Tehwa:tsi:n tiki:xmattos no ka:nachi taman wa:n ke:ní:w ka:mpa mochi:wah, ke:ní:w intapahsol ka:mpa cha:nchi:wah n' okuilimeh. Pos no: kualia tine:chtahtania nika:n ne:n, nehwa nikmattok ne: e:yi. Mm. De e:yi, e:yi taman de yo:n achi nohne:lmeh wa:n achi de n' wehwei:n. Mm. Wa:n seki ihko:kó:n, seki chihchi:chi:ltikeh, nehjó:n pisi:ltikeh seki nehjó:n achi kuihkui:kuiltikeh semi te:..., te:kokohkeh. Mm. Ke:masá: ta:lpan ihkó:n itech xiw..., ma:..., n' ima:i ne:n xiwit ompa, ompa m..., mopilowah. Ta:lpantsi:n mopilowah. Mm. Wa:n okseki:n no:, no: mopilowah ima:ko ne:n kahfe:n *o** teisá: xiwit ihkó:n mopilowah. Mm. Itech n' ima:yo: ne:n kahfe:n wa:n ihkui:ni mochi:wa ne:n kiliah pana:l, ihkui:ni mochi:wa. Mm. Wa:n yo:n okuiltsitsi:n ompa motekpa:ntiowih de nohne:lmeh. Ke:mah. Wa:n sepa chika:wayah ki:sah n' inse:lti, moka:wah sayoh yehwaya ne:n kakawat, de n' i..., ie:wayo. Intapahsol a. Ke:masá: se: kinoli:nia ne:wi:n, cholowah ye:kpata:ntiowih ne:wi:n wa:n seki tsiki..., tsi..., selkeh ok. Mm. Yehwa yo:n nikita wa:n ne:n no: *igual** oksé:, okseki no ts..., yeh ne: 'tsilia nohne:lmeh ta:lpan kita:liah, *cerca** ma:ta:lpan ne:n inin ... Ke:mah wa:n okseki tepitsi:n wehkapan itech kahfe:n *o** ke:masá: itech chalawih. Ta:lpantsi:n, ta:lpan..., itech xiwit seki, seki kipilowah intapahsol, mm, mm. Mopilowah ihkó:n de we..., de weyak kichi:wah ke:meh yo:n tehwa:n tikiliah ke:meh yo:n mekapal. Mm. Mekapal, kichi:wah seki ma:weyak, ihkó:n kichi:wah. Ke:mah, we:weiak. Ma:weyak wa:n yehwa yo:n ne:n nik..., tikitah wa:n yo:n no: semi te:kokohkeh. Mm. Te:kokohkeh wa:n seki wehwei:n ihko:ni, kohkostikeh Mm. Seki chi:chiltikeh wa:n seki ye:kkohkostikeh wa:n yehwa yo:n niki:xmati de e:yi taman, yo:n kostikeh wa:n seki chi:chi:ltikeh ... Mm. Wa:n yo:n tsikitsitsi:n, kuihkui:kuiltikeh. Mm. Yo:n komo ne:wi:n se: tawi:tektok, ne:wi:n se: koli:ni wa:n te:..., te:ahsiti:w para ne:. Ke:mah. Tikmachili:s mopilo:to ya. Ke:mah. Wa:n no: *igual** oksé:, de wehwei:n, ihkó:n, seki wehwei:n, yo:n *hasta** te:kui toto:nik komo te:..., teki..., te:ki:tskih ika n' i..., kipia no: n' mi:ma, te:..., te:..., te:kui nika:n. Itech ka..., a:, ke:mah. Se: ima:i oso itech se: itsontekon. Wa:n komo te:tipi:nih *o** te:..., te:kua *o** te:mi:mah, *hasta** se: titi:ka. Ke:mah. Se: titi:ka, se: i:xko *o** se: ima:ko. Mm. Wa:n yo:n tamati:ya neh..., tamati:ya wehka:wa, sikie:ra e:yi to:nal para tamati:ya nehjó:n titi:kalis. Te:kokoh wa:n ke:masá: de pahti a ihkó:n nochi patsa:waya ya. Te:kokoh, te:kokoh semi. Ahwayowa, tak yo:n okuilin no: a:it ke:yeh no:, no: taman tak. Ke:mah, kipia *veneno** no:. No: ke:meskia ne:n *veneno** kipia. Ke:mah. Yehwa no: ne:ch..., kuali no: tne:chili:s teh xa: ka..., xa: kachi tikmati ke:meh i:n tinemih kowtah pos no:, no: tikitstinemi ne:wi:n titekititi, ke:masá: xa: no: mitssenkuih. Ke:mah. Pos ke:masá no: niki:xmattok ne: yo:n a:lsimitmeh, nikitani ne: ke:meh i:n se: ta:wite:ki ka:sá: ika mopilowah itech ne:n, kachi i:n tie:mpoh takawa:ni, ihwa:k ta:..., motapahsoltiah wa:n mopilowah itech xi...,xiwit *o** ka:sá: itech kahbe:n tein ta:lpantsi:n. Yo:n tihti:ltikeh pero tsi:katikeh tikiliah, a:mo semi ti:ltik sanoke tsi:katik, ke:meh, ke:meh yo:n itapalo ke:meh tsi:kameh, tsi:katik kiliah yo:n chi:chiltik, me:dio ti:ltik tepitsi:n, yehwa yo:n tsi:katik ne:n a:lsimitmeh. Ke:meskia tikiliah kui:kuiltik. Wa:n ... Aha, wa:n nehjó:n seki kui:kuiltikeh seki, yehwa:n *más** tsikitsitsi:n ata. Tsikitsitsi:n. *Más** tsikitsitsi:n wa:n yo:n kui:kuiltik, ti:ltik kipia kostik wa:n ti:ltik, yehwa yo:n no: seki:n. Wa:n yo:n seki:n kohkostikeh mopilowah ye:kweyak ihkui:n, mahyá:, mahyá: mak..., mekapal, mahyá: kua:it mochi:wa wa:n ompa kimpilowah inipiliwa:n i..., ike:span. Ompa kah..., kinkahkalakiah wa:n yo:n ika e:yi wa:n se: ika yo:n wehwei kostikeh, yo:n yewaltik intapahsol ke:meh chi:mal, mopilowah itech tepe:ta:mpa, ata yo:n a:mo miakeh mochi:wah, telmiak chikue:i *o** mahtak. Yo:n telwehwei imit kipia wa:n yo:n no: te:kui:ltia toto:nik, komo te:mi:mak te:kui:ltia toto:nik. Wa:n *hasta** se: to:pitskalaki ata, yo:n wehwei:n. Ye..., yo:n kostikeh. Yo:n ye:k, yo:n ye:kte:kokoh semi no:, yehwa niki:xmattok yo:n okuilimeh yo:n kiliah koyo:meh *maribombas** yo:n wehwei a:lsimitmeh. ke:mah pero yo:n intapahsol no: taman yowaltik kichi:wah, ihkó:n yowaltik wa:n yo:n seki kipilowah ata ihkui:n intapahsoltsi:n, yehwa yo:n wa:n tikihtowah kuihkui:kuiltikeh ti:ltik, yeh intapahsol tsikitsi:n. Tsikitsi:n, ihkui:n sah kipilowah itech iswat oso kahbe:nxiwit pero a:mo miak yetokeh o:me oso e:yi sah mota:liah itech yo:n. Se: tsikitsi:n intapahsoltsi:n ka:wte:wah, ompa pilkatok ihko:ni wa:n i:n seki mopilowah ihkui:n weyak, yo:n kiow..., koyo:niah, kita:liah ipilwa:n ihkui:n. Yehwa yo:n ne:n ... Ke:mah, ke:mah pero yo:n seki tsikitsi:n sah kipilowah tsi..., yo:n kuihkui:kuiltikeh. Miak ke:mi n' okuilimeh, ke:ntok. Tsikitsi:n sah intapahsoltsi:n, ihkuilintsi:n, wa:n telmiak, telmiak, chikuase:n okuiltsitsi:n yo:n, yo:n kui:kuiltikeh, kipia ti:ltik wa:n kostik, yehwa niki:xmatok pos e..., e:yi taman de yo:n pisi:ltikeh wa:n se: taman de yo:n wehwei. Pos neh niki:xmattok yehwa yo:n pisi:ltikeh wa:n yehwa yo:n tikihtowa ne: chihchi:chi:ltikeh wa:n yehwa yo:n wehwei:n sah, yo:n ihkui:kui:n ne:n incha:n, *nido**, ihko:ni, pané: chi:mal. Ne: tsi:katik, mm. Ke:mah, pané: chi:mal, ihkó:n kichi:..., ke:mah, ihko:ni intapahsol. Pané: chi:mal ihkó:n ki..., kipilowah ke:masá: itech pahpataiswat *o** itech kahfe:n ka:sá: ika se: kita no: itech chalawih, panpilkak pero a:mo miak okuiltsitsi:n. Ke:mah. Semi a:mo miakeh, ta: wehwei:n A:mo miakeh yo:n, a:mo miakeh. Wa:n yehwa:n komo ke:masá: ke:meh ne: se:, se: ki:noli:nia ika kuome..., itech kuamekat yetokeh seki. Mm. O** ompa yetok *ce..., cerca de kuomekat Se: koli:nia wa:n te:..., te:ahsitih ne:, te:ahsitih. Yo:n te..., te:ahsitih, ke:mah.. Wa:n yo:n tein tsikitsitsi:n pos a:mo miakeh, ompa ka:wte:wah ne: ke:masá: se: kinoli:nia pos te:ahsitih ne: te:..., te:tipi:niah wa:n ... Ke:mah. Ompa ne: yowih te:ahsitih wa:n okseki:n no: *igual**, komo se: kinoli:nih yo:n okseki yo:n chi..., ke:nto:keh yo:n ihkui:n ke:meskia yo:n kua:it, telmiak. Yo:n, yo:n tel..., telmiak mochi:wah, telmiak, telmiak. Ompa ke:ntokeh wa:n ke:masá: pos se: molia ne:, nochi kipia ok ne:n ikone:wa:n wa:n a:mo, ke:masá: se: koli:nia ika se: kowtako:t, nochi ki:ste:wah ihkó:n *hasta** kakistih wa:n cholowah *porque** nehjó:n yo:n, yo:n wehwei:n ya. Ke:mah. Yo:n ma:ahsikeh ya, a:mo tsikitsitsi:n ok. Ke:mah. Yehwa yo:n, ne: ke:masá: seki aktokeh itech incha:n de yo:n ke:meskia kua:it, tehte:ntsaktokeh ok. Tehte:ntsak..., tehte:ntsaktokeh ata itech ... Ke:mah. Wa:n i:pa se: kita seki pilimeh ok. Ke:mah. Selkeh ok, yo:n seki pa:panki:sah wa:n seki pa:pankalakih. Mm. Entó:s yehwa yo:n ne: ki..., se: kinita de n' chika:wkeh wa:n se: kinita tein selkeh ok, tein selkeh. Ke:mah, ihko:ni. Wa:n seki, seki se: kita ihkó:n tak, xa: moyo:koliah mikih, ta: de chika:wayah ya tak. Ke:mah. Tak ke:mah we:wehtih no:, we:wehtih, ke:mah. *O** cholowah, we:wehtih no:. Yehwa:n yo:n semi no:, no: te:kokohkeh. No: tekokohkeh semi. Nehwa niki:xmattok yehwa ne:n e:yi taman sah. Yehwa yo:n nimitstahtania, kuali a nika:n ti..., pos nika:n mah timoli:ka:n, ke:meh teh tikmati wa:n ke:meh neh tikmati pos ke:meh i:n tikowtahnemih. Ke:mah. Pos tikitstinemih kati:n n' okuiltsitsi:n tein, te..., tein lo:kohmeh kati:n a:mo wa:n katí:n tein ke:ní:w mochi:wa n', in..., in..., kiniliah incha:n *porque** ompa, ompa yetokeh. Se: kita, se: kita, ke:mah, ke:mah. No: kichihchi:wah, a:it ke:ní:w ki..., kisahsa:lowah nehjó:n tak i:pa ihkó:n no:. Ke:mah. Kisahsa:lowah wa:n itech kowtako:t ompa kipilowah ya *o** [i]ke:span de ne:n xiwit. Ke:mah. No: ka:sá: ika ke:meh i:n itech i:n kaltsi:n, ka:sá ika ne:n kipilowah no:, ka:sá: ika yetok ahko, se: kita. Ke:mah. Yo:n, yo:n yowaltikeh mopilowah itech kaltampa pero yo:n seki mopampilowah, a:mo mopilowah kachi. Mm. Se kinita yewaltikeh wa:n kipilowah itech kaltampa ne:n yo:n yowaltikeh. Kaltampa wa:n ka:sá: ika tak no:, pos no: ka:sá: ika nehjó:n, ka:sá: ika niow ne:chiliah ke no: kimpixtokeh, no: kintasohtatokeh yo:n okuilimeh. Ke:mah. Ke:mah eski tak, te:..., te:tipi:niah. Pero a:mo se: kintasohta, ta: yo:n te:kokohkeh komo te:senkuih. Yehwa yo:n ne:n ki..., pos yehwa yo:n nikmattok, a:mo, a:mo se: kimati ox xa:, xa: *más** tikmattok teh, ne:ch..., kuali tine:chili:skia de yo:n okuiltsitsi:n, yo:n okuiltsitsi:n pos no:, seki kihtowah ke no: kipia ne:n tsope:k pero a:mo se: kimati, neh a:mo ke:man nikekowa. Ke:mah. Kanah yehwa sah yo:n no: niki:xmati, yehwa sah no: niki:xmati n' okuilimeh wa:n ... Ke:mah, yehwa sah no:. A:mo se: kimati, pané: a:mo, pané: a:mo ke:man, pos ka:n no:, pos de a:mo kachi miakeh a:mo [...], a:mo kipia nimolia oso a:it, ka:n se: kimati ke:ní:w tak. Wa:n yo:n ke:meh kua:it tein mopilowah, kihtowah no:, no: we:lkeh. A: pos ipiliwa:n ki..., tein, tein ihkochimeh ya pos weli se:, se: kintewa:tsa, we:lik kualtsi:n. No: we:lkeh se: kinki:xtilia wa:n se: kinta:lia itech koma:l, n' te:tewa:kih. Se: kintewa:tsa wa:n we:lkeh no:. Yo:n ke:mah, yo:n we:lik, ke:mah. An..., yehwa yo:n ne:n kihtowah no: komo te:mi:ma ka:mpa se: ima:ko *o** se: i..., *o** se: i..., ipoxko. Mah se: kikui se: tein selik mah se: kima:xakualo wa:n mah se: kita:lili. Tama..., kitamati:lia ke:masá:, ye:k, ye:kte..., se: totomoka, chichinaka. Te:na:miki yo:n, kitamati:lia, mm. Ke:mah, ke:mah. Kachi *cuando** to:na, komo te:.., te:kui nehjó:n komo to:na kachi te:kokoh. Te:kokoh, ika se: ine:to:n ya te:kokoh *más**. Te:kokoh. Yehwa yo:n, we:noh a:mo se: kimati ox, ox no: kipiah no: ne:n, ke:meskia *veneno** ya *o** ke:ní:w oso ne:n *delicados** no:. Tak yo:n kipias *veneno** no:, kipias *veneno, por eso** te:kokoh semi. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok, a:mo, a:mo nikmati *más**, neh nikini:xmattok sayoh e:yi:n. Ke:mah. Ke:mah. Pos no:. A:mo. Pos neli, eske nikitani ke e:yi taman, yehwa nimitsilia yo:n kui:kuiltikeh wa:n achi nohne:lmeh wa:n yo:n achi tsi:katikeh nikihtowa teh, tein chi:chi:ltikeh wa:n yo:n tein kohkostikeh, ompa mopampilowah we:i intapahsol. E:yi taman wa:n na:wi ika yo:n yewaltik intapahsol, ke:mah ika niki:xmati ke na:wi yo:n okuilimeh, na:wi taman. Yohyowaltik. Pos ka:sá: ika no: nikita eski pero a:mo no: nikinchi:wa kue:ntah, ka:sá: ika nikin..., nikinpanowia oso ka:sá: nikinita ke..., ke:masá: se: kelka:wa pero yehwa ekintsi:n nik..., neh nikmattok pero sayoh ne: nik..., [ni]nimitsilihtok ne:n yo:n okuiltsitsi:n pos no:, no: we:lkeh wa:n ka:mpa te:tipi:nia ihko:n te:..., te:kua *o** mopilowa ... Ka:n se: kinta:liah kuida:doh, ke:mah, ka:n se: ... Ke:mah ka:n se: ... Ke:mah. Mm. I:n nimitsilihtok ne:n ke:meskia no: ahwayowa, ahwayowa tak n' ite:mpi:l no: te..., te:chi:wilih *mal**. Ke:mah. Te:kokoh wa:n sepa ne:n kaxa:ni a yo:n *hasta** se: tihtiti:ka ka:mpa te:..., te:..., te:kui, mopilowah, titi:ka. Ke:mah, titi:ka no:, titi:ka no: Se: i:xko oso se: ima:ko. Ke:mah. Kaxa:ni se: ito:nal wa:n ke:meskia yo:n ahwayowa ya. Ke:mah. Ahwayowa, ahwayohkeh yo:n okuilimeh. Ke:mah, ihko:ni. Ahwayohkeh, mm. Pos yehwa sah neh nik..., nikmattok no:. Pos kuali yetok, yehwa sah neh no: niki:xmati wa:n ampó:n tine:chili:s mo..., moto:kai wa:n de ka:ni tiwa:le:wak. Pos kualtsi:n timonohno:tskeh nika:n wa:n timotapowihkeh ton talna:miki:lis wa:n neh nikwelitak de ke ekintsi:n nochi tim..., timomati:ltiah. Ke:mah. Pos nehwa ekintsi:n ... Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan. Ke:mah, pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan no:.