Pos nika:n timonohno:tsatih de yo:n kowitomitmeh de n', xa: tik..., de kowtah nemih. Mm. Xa: tikini:xmattok ke:ní:w ox ta:lpan yetokeh oso itech kowit, kati:n kowit wa:n ke:niwkeh. Pos yo:n, ke:mah, yo:n kowitomitmeh no: nikini:xmattok neh, ke:meh tinemih kowtah, ne: titekitih. Yehwa yo:n no: kuali tine:chili:s. Nikinitani miakka:n yo:n kowitomitmeh kiliah, tel..., se: kinita mokalakiah itech, itech kuowit, ka:mpa kohkoyok, ke:meh yo:n ahkokowit koyoktik, ompa mokalakiah ompa yo:n okuilimeh *o** tein eski kowit x..., tein eski kowit tein koyoktik ompa motate:moliah wa:n ompa, ompa moe:..., ompa incha:n. Wa:n yo:n tel..., telmoyo:nih *cuando** takawa:ni, kachi komo a:ksá: kinol..., koli:nihtiki:s, ke:meh *cerca** ka:mpa se: panowa ohti, koli:niah wa:n te:tihtipi:niah. Yo:n tel..., telmoyo:nih, ye:k..., kalte:noh mote:mah *cuando** takawa:ni, semi itech nepantah ke:meh i:n *tiempo**, i:n takawa:ni. ki:sah itech inincha:n, takawa:ni taihtik, mote:mah kalte:noh. Wa:n yo:n okuilimeh ini..., i..., kostikeh wa:n kuitako:nte..., mahyá: ti:ltik kipia wa:n ihkó:n ne: mahyá: [ke:meh yo:n] mahyá:, mahyá: yo:n ma:pachin ikuitapi:l, ihkó:n ne:n yehyewaltihti:ltik kipia wa:n kostikeh ne:n okuilimeh wa:n ka:mpa mota:lia ma:so:wtok ihkui:n, ma:tapo:tok. Iwki yo:n nikitani ne:n okuilimeh. De moma:tahta:lia. Ke:mah wa:n tello:kohmeh, tel..., tel..., te..., te:tihtipi:niah. pero neli a:mo, a:mo ke:man, a:mo mota:liah paniá:n, nio:n kipiah *tsompeta** sanoke koyok sah ne:n ka:mpa mokalakiah, ompa yetokeh n' okuilimeh. Ke:mah, nika:n i:n, i:n nika:n i:n *loma**, ne: ta:l..., nika:n Ta:lchi:chi:l, ka:mpa *nosuegrohko** kowtah yetokeh se:, itech se: ahkokowit ompa nikita, ohtipan, [...] se: panowa ye:k te:tokah, a:mo para se: pano:s ompaka *cerca**. A:. Ke:mah, niki:xmati n' okuilimeh yo:n. Pos neh no: niki:xmati no: yo:n okuiltsitsi:n ne:..., ne:nemih wa:n a:mo, pos yo:n no: yetokeh itech kowit ihkó:n, ke:masá: se: kita itech yo:n chiikiskowit. Mm. *O** xi:kalkowit de n' koyoktik, ke:masá yo:lkoyoktik kowit. Koyoktik. Ompa ki:ki:sah, pa:panki:sah. Ke:mah. Wa:n neh no: nikita nehjó:n nikneltoka yo:n mo..., ta:ka:n mota:li:tih ihkó:n pané: pata:ntok. Ke:mah, mahma:so:tok, mm. Wa:n yo:n n' itake:n nehjó:n chi:chi:ltik seki wa:n seki kostik, yo:n o:me, o:me, o:me. Ke:meskia o:me ta..., taman itake:n. Entó:s ompa mota:lia wa:n yo:n te:..., te:kua, yo:n te:mi:ma ika, ika n' ikuitako:n. Ke:mah, kipia, kipia imit. Ikuitako:n te:kui ihkó:n wa:n yo:n imit. Yehwa ompa moto:ka wa:n yeh yo:n te:kokoh. Ke:mah. Yo:n a:mo te:kui ihkó:n, yo:n ika imit te:..., te:..., te:ki:tskia. A:mo ika ite:noh, a:mo, a:mo ika ite:noh, mm. Entó:s yo:n nehjó:n *cuando** to:na ihkó:n, ka:mpa yetok ihkó:n kopahsol, ihkó:n miak, ke:masá: onkak yo:n ma:tapalka. Mm. Pos ompa ye:k..., ye:kne:nemih, pa:pata:nih yo:n, yo:n okuilimeh. Mm. Pero yo:n seki kohkostikeh ihko:ni wa:n ke:masá: nehjó:n de we:ikowit de ihkó:n, de palaktik. Mm. Wa:n ompa yetokeh ahko ne:n okuil..., okuilimeh, ne:n kowitomtmeh, de wetsiti, wile:wi. Ta:lpan nentinemih ya, komo ompa se: panowa ne:wi:n, te:tokatiowih ya, te:tokatiowih wa:n ke:masá: te:ki:tskia, te:..., itech... Mopilowah *hasta** se: itsontekonko. Ompa yetokeh ya, mm. Ye..., te:tokate:wah ya. *Más** te:..., ke:mah te..., te:mi:mah. Se: inasko wa:n yo:n ompa moka:wa imit no: pané:. Pané: moka:wa no:, pané: kipia tsikilitsi:n. Ke:mah, kipia. Pos neh nimolia ke a:mo moka:wah, yo:n pipi:nkeh, *solamente** wehweinekmeh, ke:mah, yema:nik ki..., te:tipi:niah, moka:wa imit wa:n moka:wa ikuitaxkol ompa. Pero neh a:mo nikitstok ox moka:wa, seki ne:chiliah ke moka:wa, mm. *Porque** imit iwa:n te:mpilkak ikuitaxkol wa:n yehwa yo:n okuilimeh a:mo, a:mo ki:sah ke:meh xi:koh. Xi:koh te:..., tek..., te:ta:lilia imit wa:n a:mo ki:sa, a:mo, a:mo moka:wa itech, sanoke itech se: yeh mo..., kwi:ka imit wa:n te:..., taxi:kowa miakpa te:mihmi:mas *por eso** ye:kte:kokoh, no: ikwi kowitomitmeh ye:kpipi:nkeh, te:mihmi:ma sah pero a:mo, a:mo moka:wa imit itech se: yeh. Ke:mah, yo:n tahchimeh soh para te:mihmi:mas yo:n okuilin, wa:n nikita ne: kikuah ne: tein ke:meh se: tokni:w kihtowah ke ti..., kikuah *cosas**, tein, tein teisá: tein pala:ntok a ata ke:masá: se: kimiktia kowa:t ata wa:n se: kitamo:ta ko..., *o** se: kipilowa, se: kahsi ata kipanke:ntokeh ata yo:n okuilimeh, mahma:so:tokeh, yehwa:n kowitomitmeh kikuah, yo:n nimolia kikuah yo:n teisá: nakat, ke:meh semi kwelitah kowa:t ata. Ke:masá: tikita ata kasá: pilkatok kowa:t kie:kke:ntokeh, mm. Pos neh nikita ke:masá: no: nimiktia ne:n kowa:t. Wa:n ompa nikneltoka ompa mopilowah. Ompa pilkatok, ompa pilkak ne:n kowa:t ihkó:n Ompa, ompa ne:nentokeh itech, kipanke:mih. Ompa kipanke:mih, ke:ntokeh ihko:ni, mahma:so:tokeh wa:n seki tsikitsitsi:n wa:n seki wehwei:n. Kipanke:ntokeh wa:n ke:mah ompa mahma:so:tokeh n' okuilimeh tein mota:liah, ke:mah, ma:so:tokeh, i..., ke:mah. Wa:n yo:n intake:n okuilimeh nochi, nochi pané: seki pané: ihkó:n i:xtalihista:k. Mm. Seki. Wa:n seki ye:kchihchi:chi:ltikeh. Ta:taman mo:..., no: intapalo, mm, ke:mah. Wa:n yo:n de mota:liah ihkó:n, pané: pata:ntokeh ihkó:n kichi:wtokeh inm:i. Ihko:ni yo:ni, pero komo te..., yetokeh itech. Pero komo se: kinoli:nih yowih ne:wi:n wa:n seki ne:wi:n. Ka:mpa mota:lihtokeh itech takualo:t, ka:mpa yo:n kowa:t yetok. Itech mota:liah, a:mo teh ki..., te:chi:wiliah, te:..., te..., teki..., te:mihmi:mah ka:mpa ne: intapahsol, ka:mpa yetokeh, ompa, ompa. Ompa ka:mpa takuahtokeh a:mo te:chi:wiliah ata. Ka:mpa intapahsol. Pos ta: tak no: se: kinkuala:ntia wa:n no: de kuala:ntokeh. Ke:mah, inkalihtik pos ika yo:n te:mohmowtiah. Wa:n yehwa yo:n neh no: nikneki nikmatis, ke:meh tine:chilihtok, ihkó:n pos mah kualtsi:n timotapowi:ka:n i:n tinentinemih ne:wi:n kowtah pos ti..., tikitah. Ke:mah, ke:mah. Ne:wi:n yetokeh kowmeh, niman tikihtowah nika:n yetokeh i:n okuilimeh. Ke:mah. Ke:masá: pa:pata:ntokeh, pa:panki:sah. Yo:n a:mo, ke:masá: ike:span yetokeh ihkui:n koyoktsi:n ne:n ki:ki:sah, ke:masá: we:i koyoktik ne:n kopalak wa:n ompa de miak panki:sah. Ompa mote:mah. Ke:mah. Ne:nentokeh ihkó:n, ne:nentokeh itech i:n komekat, seki mota:ta:liah. Ke:mah. Mota:ta:liah yo:n okuilimeh wa:n komo se: kinoli:nih te:tokah ya. Te:tokah. Te:tokah ya wa:n se:, se: yowi a ne: *hasta** itech yo:n xiwit ni..., Mm, wa:n itech i:n xiwit nochi ki..., nochi mota:liah, ne:wi:n ne:nentinemih wa:n mota:li:tih ihkó:n, a:mo, a:mo eliwis ihkó:n ta: ke:meskia yo:n pata:ntokeh. Yo:n ke:mah te:tokah. Wa:n kachi te:mihmi:mah se:, de se: i:xko, se: ikechko, se: inakasko te:mihmi:mah, ke:mah. Ke:mah. Nio..., we..., ke:mah yetokeh ma..., ma..., ma:ma:so:tokeh. Ke:mah yehwa yo:ni. Ke:mah, ke:mah, mopihpilowah. I..., ma:sotokeh wa:n yo:n tak no:, no: takua:wkeh inma:wa:n ta: moki:tskiah ihko:ni, ki:tskiah ne:n teisá: n' ta:ltsi:n ka:mpa ne:n kopalak ne:ntinemih ne:wi:n. Yehwa yo:n ne:wi:n se: yowi ne:wi:n ka:mpa *cer[ca]**, ka:mpa ihkó:n yetokeh, a:mo wehka niman se: kimati, nika:n nentokeh, nika:n yetoskeh itech yo:n kowit, ihkó:n ne:nentinemih itech n' ohti.k *[Por]que** niman se:, niman se: kita, ke:mah, nentinemih n' okuilimeh, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n pos semi kualtsi:n ke:meh nika:n tine:chilihtok ihkó:n nochi wa:n no: neh nimitsilia tein pos tikitstinemih wa:n pos no: ti..., no: ke:meh tikihtowah ekintsi:n xa: no: se: kitak ne:wi:n pos tak se: kintayewalwi:s ta: yo:n a:mo nikihto:s ke:meh okseki okuiltsitsi:n nehjó:n se: kin..., se:, semi se:, *cerca** se: motoki:s ta: yo:n wehka, te:mihmi:mah wa:n yo:n kihtowah no: *hasta** de te:mi:mah no: te:kui toto:nik. A:mo ta: te:..., te:mihmi:mah nokta, te:mihmi:mah. Ta: te:nchika:wkeh, chika:wkeh semi n' i..., ini..., inivenenohyo no:. Te:nchika:wkeh, te:kui toto:nik. Yehwa yo:n te:..., te:kokoh semi. Wa:n de te:kui toto:nik pos nehjó:n yo:lik a ne:n kaxa:ni, ta: yo:n komo te:mi:mak sikie:ra ka:n o:me ye:kse:ki..., se: mota:li:ti ne:wi:n ke:meskia no: te:kui sehsekui:lis, te:kokoh. Kanah, ta: te:kokoh fie:roh pero, te:kokoh. Wa:n yo:n yehwa nikitak ne:n, pos kihtowah seki itech n' ahokowit mota:liah, a:makowit wa:n no: mota:liah semi itech yo:n wi:tsi:la:mat. Ke:mah. Ke:mah. Itech n' kowte:n, ompa itech yo:n a:makowit tein palaktik ikua:ko, ompa semi no: mota:liah. Mota:liah ata. Neh nikitak nika:n i:n seko yetokeh ohte:noh, i:n nika:n a:..., A:tekohkomol. Mota:liah, mm. Ompa semi yetokeh itech nehjó:n, itech nehjó:n, itech kowit. No: yetokeh. Wa:n ke:mah tak nentoyah de to:natoya wa:n nikita semi telpa:pata:ntokeh. Mm. Niman nikini:xmat ke i:n kowitomitmeh, mm, i:pa ompa yetokeh wa:n ... Ke:mah, niman se: kini:xmati, ke:mah. No: ne:paka nikina:mik seki ohneminih, nikilia ximokuidaro:ka:n *porque** i:n okuilimeh semi te:..., te:tokah. mm. Ne:chtokayah. *Hijo de la mala** ya. Ke:mah. Se:, se: ki..., se: kinimowilia. Pos kintayewalwihkeh, tayewalohkeh, ne:wi:n yahkeh wa:n pos a:mo, a:mo wel semi se: motokia de, [ki]tokihto: nehjó:n se: ti..., Tipano:ti, ta: yo:n *siempre** wehka se: kintayewalwia. Wa:n ihkó:n ne:n entó:s no: tikuiah se: *palomita** ke:meh i:n ne:wi:n titaketsayah. Ke:masá: se: kahsiti ompa paniá:n yetok nehjó:n kowitomit, kuahtok a. Ta: yo:n kikuah no: nakat, nakat ox no: ... Ki..., kikuahtok a, ke:mah kikua. Kikuah nakat, ke:mah kikuah. Wa:n no: nikneki nimi..., nimitstahtani:s ox no: kikuah ne:n xo:chit kipipi:nah, *o** ke:ní:w kichi:wah, ox no: kikuih para ne:n ... I..., pos tak, tak a:mo se: kimati tak a:..., a:mo se: kimati, ne: se:, se: kitani itech teisá: tein se: kitamo:ta ke:meh yo:n ma:wilohtok, ke:meh yo:n, yo:n kowa:t nimitsilia semi ki..., kikuah ne: se:, ka:mpa se: kipilowa. *Solamente** ke semi ki..., kikuah se: kita, xa: kikuah nakat nimolia sayoh. Kikuah, *sepa itech] i:n kowa:t pos ompa mopihpilowah oso ne:n ... Ke:mah. Mopilowah, se: kitani miakpa ya, ke:mah se: kitani ihkó:n. Itech n' ie:wayo pos ompa no: mopihpilowah wa:n pos yehwa yo:n nochi neh a:mo no: nikmati, teh xa: tikmati ne:n pos neh nikita ne:n kowko:mit ihkó:n, a:mo ke:man nikitas ne:n i..., itaxkalo. Ke:mah. Pos ka:n no: se: kita, ta: ... Mm. Ox we:i itaxkalo *o** ko..., ke:meh yo:n nektsitsi:n oso ista:k oso ti:ltik, a:mo se: kimati, ke:meh neh nik..., nikita ne: *solamente** ... Pos a:mo weli, ta: tetokaskeh komohkó:n se: kitapa:nak ne:n kowit wa:n se: kitas ne:n ox kipia eski ipi:pil..., ipi:piltsitsi:n ta: ... Ke:mah eski no:, ompa no: kipiaskeh no: pero a:mo se: kita *porque** se: kinimowilia, telte:kehtsomah. Se: kinmowilia wa:n yehwa yo:n a:mo ... Pos a:mo ke:man nikita mah ta:lpan yetoka:n ihkó:n. Ke:mah, se: kinimowilia. Seki mota:liah itech kowit. Itech kowit, itech kowit yehwa yo:n kowimeh ke:masá: se: kita ne:wi:n kua:pohpostekeh xi:kalkowit *o** chiikiskowit. Itech kowit, itech kowit nochipa, mm. *O** yehwa yo:n a:makowit, *o** ahokowit no: tein palaktik ompa ne: mota:liah itech n' i..., itech i:n koyok pero pos a:mo se: kimati ne: ox ki..., neh a:mo ke:man nikita mah kipia nehjó:n *trompeta**. Ke:mah, mota:liah itech kowit, ke:mah. A:mo, a:mo kipiah. A:mo kipiah sayoh tachipa:wah sah wa:n ke:meh takoyoktik pos ompa mokalaki:tih ya. A:mo kipiah. Ompa mokalaki:tih ya wa:n yehwa yo:n nik..., nimitstahtania no: wa:n xa:, xa: kachi tikmattos neh [ke:meh] ne:wi:n no: tinentinemi Ke:mah mokalakiah ompa ya, ke:mah. Ke:mah, ka:n ta: iwki sah no: nik..., [ne:]... Pos no: xa: tikita ne:n ke:ní:w xa: ta:lpan *o** ke:niwkeh *o** ... *O** toni kimahse:wah *o** we:noh a:mo se: kimati toni, we:noh yehwa yo:n nochi se: ki..., se: moka..., se: motahtania. Ke:mah, yehwa yo:ni, kanah i:pa soh tikitani ke mota:liah itech teisá: tein se:, ke:meh yo:n okuilimeh tein mikih ya, ompa mota:liah itech pero a:mo se: kimati ox kikuah ne: teisá: tsope:lik yo:n, yo:n okuilimeh pero ta: yo:n tikitanih ke i..., ke..., we:noh tsope:k pero no: kikuah no:, pero *más** se: kita itech yo:n teisá: se: kitamo:ta ke:meh yo:n kowa:t *o** teisá:, teisá: kikuah ke:meh yo:n okuilin wetstok, teisá: ki..., kike:mitih . Ke:mah, no: kikuah *de repente** nakat wa:n yehwa *más** a:mo ke:man teh tikitah, ka..., itech tapipi:ntokeh xo:chit ka:sá: ika se: kita, a:mo se: kita yo:n. Pero yo:n a:mo, a:mo pa:pata:nih ke:meh yo:n nektsitsi:n, yo:n ka:mpa mota:li:tih ompa ma:so:tokeh ihkui:n, a:mo pa:pata:ni. A:mo pa:pata:nih. A:mo pa:pata:ni. Wa:n a:mo ke:man tikita *cuando**kichi:wah yo:n tsope:lik ox mota:liah itech nehjo:n ... Ke:mah. A: ka:n, ka:n ke:man nikitak, ka:n, ka:n te:ka:wah ta: pos te:..., te:mihmi:mah. Ox yowi no: itech ne:n owapach, *o, o** itech ne:n kiliah *cazo**. Pos pané: ke:mah, yo:n ke:mah se: ki..., no:, no: yowi neli, no: yowi. Ox mota:li:ti itech n' *caso o** itech ne:n ipan..., ipantsakka. Ite..., itech owapach *cua..., cuando** kwa:tsah nikita ne:, ne: nowe:ita:tah ne: Mariano Vázquez kichi:waya *panela**. Owapach kite:matih ne: kalah, ixta:wai:xko para mah wa:ki. Neli kike:miah yehwa yo:n okuilimeh, kowitomitmeh, ke:mah ki..., ki..., No:, no:, no: tai:tih nimolia, kitaki:xtiliah ok owats..., owapach. Ompa ya:yah. A:, pos no: tai de n' tsope:k no:. Pos ... Tehwa:n no: ne: ana:l titekitiah ika yo:n tsope:lik. Pos no: tikitayah itech i:n *caso** mota:ta:lia:yah ihkó:n ike:span ... Mm, ke:mah. Kualia:yah tein tsope:k, tsope:k wa:n ipantake:n yo:n kita:liliah ... Mm. Pos yehwa nehjó:n yo:n ki..., kita:liah para molo:nia ne:n, ne:n tsope:lik. Ke:mah, mm. Yehwa yo:n ne: de molo:ni a se: kite:ma ne:n *cachaza** kiliah wa:n ne:wi:n se: kimimilowa ya. Wa:n de yo:n se: kimimilowaya ompa kikuah yo:n kowitomit..., ne:n kiki:tskiah, ke:masá: mota:liah ite:noh de n' ko:mit. Mm. Ne: ko:mit, ompa ite:noh mota:liah wa:n kikuah, kipipi:nah tak nehjó:n de tsope:k. Kualiah tsope:lik. *Cachaza**, kualiah ne:n tsope:k wa:n ne:n tahsol de se: ki:xtilia ya ne:n tsope:lik. Ke:mah. Kualtsi:n se: kichipa:wa wa:n kualtsi:n ki:sa ya nochi ne:n tachipa:w. Mm. Ki:sa ya kualtsi:n, entó:s moka:wa sayoh ne:n chipa:wak n' a:tsi:n de n' tsope:lik. Yehwa ya. Yehwa yo:n semi kiwelitah ne:wi:n se: kite:mati a ne:, yo:n kiliah *cachaza**, de nochi ne:n tahsol. Ke:mah. De n' owapach, se: kite:mati a wa:n ompa ne:nemih paniá:n ya ne:n okuiltsitsi:n. Nochi kipipi:nah ya, kipipi:nah ya. Kowitomitmeh, kipipi:nah ya, yo:n kwe:liliah *porque** tsope:k Tsope:k De tsope:k, ki..., kiku..., kikuah tak no: i..., icho:kilo ox itsope:lik. Itso..., itsope:kka ki..., kui:kah eski. Ke:mah, mm. Yehwa yo:n ne:n ki..., kitami..., ne:nemih paniá:n de n' owapach wa:n seki yehwa yo:n kiliah *cachaza, porque cachaza** ti:ltik, nextik. Ke:mah. Nextik wa:n ki.., pos kololowah ompa ne:, kikuih ika yo:n, yo:n kiliah tepostsi:n yo:n ke:masá: ki..., tepos kikuih. Ompa kita:liah ne: wa:n ika kipa:panki:xtiah wa:n kite:kah itech i:n ko:mit. Mm, ke:mah. Kite:kah, ke:mah kimimilo:tih ya ne:wi:n, ompa yowih ya n' okuiltsitsi:n de sewi a, ompa kikuih ya. Mm. Ke:mah, kwe:liliah, mm. Yo:n kwe:liliah, kwe:liliah. De: kwe:liliah pos ne:wi:n ki..., *después** tak mahchi:wah ya, yowih ya ka:mpa sepa ne: ka:mpa yetokeh. Ka:mpa yetokeh ya. Ka:mpa yetokeh itech i:n kowit, sepa ompa moe:watih ya. Ke:mah. Mo:stika sepa wi:tseh. Ke:mah. Sepa wi:tseh ka:mpa ne: kita:liah ne:n tsope:lik de yo:n kiliah ne:n de kisen..., 'te:te:kah ya ne:n tsope:lik, n' *panela**. Ompa ya kite:kah wa:n de ki:xtiliah ka:kalakih itech ne:n yo:n kiliah *molde**, yo:n ikui..., *moldemeh** ya yo:n kui:kui:ntsitsi:n ke:meskia yo:n ko:ntsitsi:n. Itech *mismo** moldemeh ya, yo:n tapalkat, yo:n ... Ke:mah, ke:mah. Ompa kite:kah oso yo:n tikilia:yah tehwa:n ihkó:n ki..., ika owapach kipi:kiah yo:n *marque..., marqueta**. *Marqueta**. Mm. Entó:s no: ipaniá:n ne:nemiah, yo:n ihkui:n kichi:wayah ne:n tsope:lik, ihkó:n kite:kayah, itech se:, ihko:n ki..., kiyewalowa:yah wa:n ompa kite:kayah wa:n ke:masá: se: kitaya ompa ipaniá:n ne:nentinemih ne:n kowitomitmeh. Yehwa tak no: kwe:lilia:yah. Ke:mah, kwe:liliah, me:diotsope:k. Tsope:k, *porque** yo:n tsope:lik pos kipi:kiah ika ne:n, ika ... Ke:masá: *mismo** ne:n owapach. Ke:mah. Ke:mah. Ika kip..., kitetsi:lowa:yah, kitetsi:lowa:yah wa:n ihkó:n kwi:kayah ki..., kitehtekiah ihkui:ntsitsi:n wa:n kitamachi:wayah wa:n sehse: tatek wa:n ke:mah ki..., kitahkoilpia:yah ika xo:no:t. Yehwa ata. Mm. Kitahkoilpia:yah wa:n ke:mah ki..., para a:mo tak, moliah para a:mo kua:skeh ne:n okuilimeh. Mm. Ihkó:n tak kika:wayah wa:n yehwa yo:n soh neh, nehwa nikmati, ne:n yehwa ne:h nikitak[a]. Ke:mah. Pero kuali tine:chili:s no: ox, ox no: ihkó:n teh tikmattok ke:ní:w ox, ox no: *igual**. No: *igual** tikitayah tehwa:n ke:meh i:n ka:mpa ne: tapa:tskah semi ke:mitih yehwa yo:n nimitsilia okuiltsitsi:n ne:n kowitomitmeh. Ke:mah ki..., moololowiliah tein kitamo:tah ne: ke:meh yo:n *cazacha**, nochi yehwa kololo:tih yo:n okuilimeh kwi:kuah ka:mpa ne: i..., ka:mpa cha:nchi:wah n' okuilimeh. Ke:mah, yehwa no: tikitayah tehwa:n. Mm, pero yo:n okuilin de mota:li:ti ne:ne:nemi wa:n ma:ma:so:tiw, a:mo motsakua niahtapal, mahma:so:tinemi yo:n, yo:n kowitomit, a:mo, a:mo ke:meh yo:n seki, ke:meh yo:n nektsitsi:n, yehwa:n mo..., mo..., motsakua inahtapal wa:n ne: a:mo, ne: ma:so:tok, nochipa ya ma:so:tinemi wa:n ne:nemi ihko:n, ma:ma:so:tok ata. Ke:meskia pata:ntok. Mm, mahyá: pata:ntok, ke:mah. Iwki yo:n okuilimeh tikitah. Pos nehjó:n yehwa ni..., neh nikitak no: wa:n pos yehwa neh nimitstahtania ke tah xa: kachi tikmattos ke yo:n okuiltsitsi:n, *porque** yo:n ne:nemih itech kowko:mit mota:liah sah. Ta: ... Ke:mah itech kowko:mit pero neli ka:n ke:man tikitah ke:ní:w ka:mpa, ka:mpa yo:lih itaxkalo sakie:ra, a:mo ke:man tikitah pero, pero nimolia xa: no: kipiaskeh ke:ní:w mo..., mosemilla:rowah no:, pero momiakiliah. No: kipiaskeh wa:n nikita ke:meh i:n kiowi, tasese:ya, a:mo ki:sah. Ke:mah, kipiaskeh, sayoh a:mo se: kita *porque** neli ... Ka:n ki:sah, ta: ki:sah ... *Cuando** takawa:ni ke:mah, ye:kki:sah ka:mpa incha..., inincha:n, ke:mah moyo:nih. A:mo kachi ki:sah. Ye:k moyo:nih. Miak pa:panki:sah yo:n ka..., kachi ka:mpa kipia yo:n ma:tapalka. Ke:mah. Pos ompa kachi tak kikuala:ntia *porque** yetok ihkó:n tapahsol, ke:meskia yo:n in..., incha:n *nido**, tate:noh. Ke:mah. Pero yo:n a:mo se: kita ke:ní:w taihtik ox no: kwi:kah tahsol. Ka:n se: kita, ka:n se: kita wa:n ka:n wel se: motokia. Ke:mah, ka:sá: ke:mah. A:mo se: kitak, ke:meh wehkapan, kasá: ika wehkapan koyoktik, yo:lkoyoktik kowit. Wa:n tak xa: no: koyo:nia nehjó:n chito. A:mo ta: yo:n i:pa koyoktik kowit, i:pa koyoktik kowit, ke:mah, yeh..., yehwa:n kiyektiah ya de ke pala:ni taihtik ne:n nekowtsi:n wa:n kitate:moliah ke, ke yema:nik kowit pos kichipa:wah wa:n ompa mocha:ntiah yo:n okuilimeh. I:pa koyoktik, wa:n yo:n yehwa:n eski koyo:niah. Pero a:mo koyo:nia kowchito, ko..., kowchito koyo:nia no: taman, yeh, yeh koyo:nia kowchito *cuando** ta..., *cuando** tapacho:sneki yo:n, motakoyo:nilia ke:meh yeh motamachi:wtiw, ke:ní:w kina:mikis wa:n koyo:nihtiw kowit tein palaktik a. Pero yo:n okuilimeh yehwa:n a:mo koyo:niah kowit sanoke motachipa:wiah ka:mpa takoyo:ntok, ompa mocha:ntiah. Iwki yo:n no:, no: kowitomitmeh kichi:wah. Pos yehwa sah yo:n nik..., nikmati de i:n talna:miki:lis tein tikpiah, pos kualtsi:n timonohno:tskeh de ke ekintsi:n neh pané: yehwa sah no:. Pos ... Ke:mah. No: ihkó:n nehwa, yehwa sah no: ne:n nikmati no:, a:mo teisá: *más** xa:... *Este** kuali tine:chili:s moto:ka:i wa:n de kani ti..., tiwa:ke:wak. Pos nehwa noto:ka:i Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez, no: niwa:le:w de ompa San Miguel Tzinacapan. A: we:noh, tasohka:[matik].