We:noh pos nika:n sepa timahsih wa:n 'neki nimitstahtani:s ke ox no: tiki:xmattok yo:n kiliah kuitanekme ke ka:ni onkakeh, itech toni mota:liah wa:n ka:nachi taman, xa: tiki:xmattos teh, ka:na..., ka:nachi taman onkakeh. *O** ke:niwki itapalo no: *porque** niki:xehekowa ta:taman no: itapalo ke:meh i..., ke:..., ke:ní:w mo..., mocha:ntiah, ka:nikawi:n, ox kipiah itrompeta** ka:mpa inte:ncha:n. Yehwa n'neki nimitstahtani:s. A:, tikneki tikmatis nika:n para ... Pos nehjó:n neh a:mo no: tei *más** nehjó:n niki:xmattok de o:me taman ihkó:n de ke seki ti:ltikeh. Ke:mah. Seki ahtapalista:keh. Mm. Wa:n yehwa yo:n yetokeh seki nik..., nikita nehjó:n a:mo kipiah intrompeta**. Yehwa yo:n yetokeh ke:masá: itech ne:n, ihkó:n itech, [i]tech, itech n' ta:l *o** itech tet ihkó:n kichihchi:wah incha:n. Mm. Wa:n yo:n nehjó:n ti:ltikeh wa:n seki nehjó:n ahtapalista:keh wa:n pos no: te:senkuih. Mm. Pero neh a:mo, a:mo nikita neh ke nehjó:n ox kichi:wah intrompeta pero kihtowah seki:n ke ki..., kichi:wah wa:n yehwa yo:n nochi tik..., kualia tine:chtahtania pos nehjó:n seki nehjó:n te:..., te:senkuih wa:n te..., imimah, ke:meskia no: te:kokoh. Ke:mah. Pero nehjó:n wa:n seki sayoh te:senkuih *mismo** yehwa de yo:n n' okuiltsitsi:n. A:mo semi te:kokohkeh, sayoh te:senkuih Mm. Ke:mah. Te:se..., te..., te:kua:kuih wa:n se: *ilomo** nochi te:..., te:kuih, te:ke:mih. Mm. Wa:n teh no: kuali tine:chili:s nika:n ke..., ke:ní:w, xa: kachi tikmattos teh de i:n okuiltsitsi:n. Ke:mah pos ka:n kachi pero ne: tikitakeh tehwa:n ke onkakeh yo:n okuilimeh ne:n ta:lpana:lmeh, ne: e:yi taman, seki yo:n ta:lpana:lmeh kichihchi:wah n' takawi iwki tamatisnekia ke:meh pisi:lnekmeh. Ne: takawih ki..., kichihchi:wah ata ne: tein ta:lpan mota:liah wa:n seki kichihchi:wah inin..., intapahsol ka:mpa ika mote:ntsakuah ya, pané: de ta:l, de ta:l seki se: kita wa:n pero a:mo kipia *trompeta** sanoke kipia sayoh ka..., ka:mpa kalakih sayoh ite:ncha:n, koyoktik sah, yewaltik ka:mpa na:lkalakih n' okuilimeh pero a:mo kipiah *trompeta**. Wa:n tehwa:n tikitah ke seki, semi tel..., te..., te..., te:senkuih, tello:kohtikeh, ke:m..., pero a:mo, a:mo te:mi:mah soh te:kehkehtsomah sah yo:n. A:mo, a:mo kipia imit, te:kehtsomah sah ika ite:noh. Wa:n seki telsemi ka..., lo:kohmeh kachi, telte:senkuih, yo:n kalakih se: itsonihtik *o** de *este** te:kehkehtsomah. Yehwa yo:n wa:n achi te:kokohkeh seki, tel..., telch..., telte:nchika:wak oso ke:ní:w yo:n, telte:n..., te:ke:mih semi wa:n a:mo te:ka:wasnekih ok ata. Yehwa:n tikitah ke ... Wa:n seki a:mo, a:mo lo:kohmeh semi ne:n okuilimeh. A:mo se..., a:mo se[mi] lo:kohtikeh, a:mo teh te:chi:wiliah soh te..., pa:pata:nih sah pero a:mo te..., te:kehkehtsomah, yehwa yo:n tikitah ke pané: e:yi taman onkakeh n' okuilimeh. Ke:mah wa:n nimitsilia neh, yo:n tikihtowa ahtapalista:keh ne:n tikihtowa ne:n okuiltsitsi:n, tein kuitanekmeh wa:n sentaman ti:ltikeh. Wa:n ... Pos neh nikitak no: seki okuiltsitsi:n, ne:n *mismo** yehwa:n, seki lo:kohmeh tikilia, nehjó:n de kuala:nih pos te..., *siempre** te:mihmi:mah. Mm. Wa:n te:kokoh. Ke:mah. Sayoh se: taman nikitak ne:n nikihtowa ne:n te:kokohkeh. Ke:mah. Wa:n seki sayoh te:kuih, ihkó:n tepitsi:n sah. Ka:n semi tel..., el..., el..., te:lte:ki. Pero nochi ne:n ti:ltikeh wa:n pos ke:meh tikihtowa ne:n kichi:wah incha:n nochi de n' ta:ltsi:n. Ke:mah, de n' ta:ltsi:n. *Por eso** kiliah kuitanekmeh, kuitanekmeh *porque** wi:tseh wa:n ka:kalakih para ne: Mm. Pero a:mo teh nikita, a:mo, a:mo kipia n' intrompeta** sayoh ihkó:n kipepechowah n' ta:ltsi:n. A:mo kimpia trompeta. Ke:mah. Kipepechowah wa:n ompa tak kichihchi:wah incha:ntsi:n wa:n yowi *hasta** taihtik. Ke:mah. Wa:n yo:n kihtowah ke kipiah no: n' in, in te:ná:n. I:n te:ná:n nehjó:n achi kostik nehjó:n wa:n pos yo:n yowi ne: taihtik. Kih..., no:. Ke:mah. Yetok te:ná:n, Tak ompa ne:ne:nemiti ne: taihtik wa:n sepa, sepa ki:sa tak *o, o** ke:masá: se: kita wa:n ke:masá: a:mo nochi se: kita. Pero yo:n pos kiliah nehjó:n okuiltsitsi:n pos nehjó:n a:mo, a:mo se: kimati ox miak kichihchi:wah nehjó:n n' *miel**, ox no: we:lik oso ke:níw, ox tsope:k oso a:mo tsope:k. Ke:mah. Neh a:mo nikmati, teh xa: kachi tikmattos no: kox tsope:k *o** ke:ní:w kichi:wah, nochi i:n sah. Pos ka:n, ka:n no: ... Ke:mah ka:n no: se: kichi:wa kue:ntah se: kiekowa, ta: se: a:mo tei ox tsope:k, yo:n [...]kinekowa n' okuilimeh de yo:n. Pero nek..., yo:n nekte:na:n a:mo kachi ki:sa *porque** yo:n nekte:na:n ki:sa *cuando** moxelowah ya, *cuando** ki:sa pero a:mo kalakiti ok icha:n. Yo:n moxelowah *cuando** miakeh ya, ne: o:me oso e:yi te:na:mih moka:wah ne:n ka:mpa inincha:n, moxelowah no: wa:n a:mo ke:man ki:sah yo:n nekte:na:n. Ki:sa pero okseko motachihchi:wi:tih ya wa:n yehwa ne:n kiniwi:ka n' ipiliwa:n yo..., wa:n yo:n a:mo ki:sa, a:mo, a:mo tekiti sanoke yo:n sayoh takuahtok kalihtik sah, i:pa sayoh te:na:n kiliah *porque** soh tata:stok ompa ne: ka:mpa intapahsol. Wa:n kitekipanohtokeh ipiliwa:n, ika ... Ompa tai no: nekti, nekxo:chit yehwa kikua para nekte:na:n wa:n seki para ipiliwa:n kikuah ya. Yehwa yo:n a:mo ke:man ki:sa yo:n nekte:na:n ne: nochipa kalihtik yetok sah, ne: tekitih tein, tein nohne:lmeh, tein i:pa teki..., tekitih yo:n kuitanekmeh no: ke:meh, ke:meh [weli], ke:meh kichi:wah, no: iwki. Iwki no: kuitanekmeh no:, nekte:na:n yetok kalihtik sah wa:n, wa:n kwi:kiliah sah itakual ne:n tein i..., pilimeh ya, tein tekitinih. Iwki yo:n panowah n' okuilimeh, pero neli a:mo ke:man nikinekowilia nekti ox tso..., ox tsope:k *o** ke:ní:w. A:mo ke:man, a:mo ke:man nikekowa. Pos de ... I:n seki n', i:n we..., i:n kuitanekmeh pané: itech ima:wa:n kwi:kah pero ne:n yo:n se..., seki wehwei pos yehwa:n n' inimetsko kui:kah ka:mpa yo:n inimets mohmoloxtsitsi:n ompa kita:liah ne:n ka:mpa kipiah tein xo:chitsi:n ompa kita:liah ika ne:n i..., ininenepi:l, ki..., kipiah no: ininenepi:l n' okuiltsitsi:n. Wa:n, wa:n yo:n itakual ke:ní:w kwi:kah, ika, itech ima:wa:n *o, o** inte:noh *o** ... Ki..., ki:xtiliah ne:n ika inenepi:l ne:n x..., nek..., xo:chitsi:n wa:n mometstahta:liliah, itech inimets kwi:kah yo:n ahwachtsi:n, mahyá: ahwach sah. Wa:n sepa ne:pa no: kixi:niah ompa moka:wa ne: itech ka:mpa kichihchi:wah nekti. Ompa kita:li:tih ka:mpa incha:ntsi:n ya wa:n ... Wa:n yo:n de n' toni nehjó:n kikuitih, de katí:n xo:chitsi:n, de kati:ni ne:n takual. Ke:mah. Ke:mah ompa kichihchi:wah, kichihchi:wah *o** ... Pos te:..., miak taman xo:chit kiki..., kipipi:niliah, miak taman xo:chitsi:n. Nochi ke:meh kahbe:nxo:chit, ke:meh yo:n, ke:meh yo:n *este** chalawihxo:chit, ke:meh yo:n pahpataxo:chit, nochi kikuih, kipipi:niliah yo:n kuitanekmeh wa:n pisi:lnekmeh, nochi kikuih yo:n ... Ke:meh pisi:lnekmeh wa:n ke:meh kuitanekmeh nochi ko..., ki:xtiliah yo:n xochi..., xo:chia:t. Para ika ipiliwa:n kitekipanowah wa:n tein te:na:meh kintamakah ika. Ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n ipili..., wa:n tsikitsitsi:n ta: neh nikita enhjó:n nochi, nochi wehwei:n. Tein ne:n ... Nochi wehwei:n, a:mo ke:mah nikita mah tsikitsitsi:n seki ne:n mah yetoka:n. Tein kuitanekmeh, nochi iwki sah, nochi achi noh..., nohne:lmeh tepitsi:n pero tein achi we:i tein te:na:n tikiliah, ma..., achi we:itsi:n te:na:n. Kuitanekmeh. Yeh ke:mah por ta..., por yehwa ne:n ta..., mahyá: moxina:chohtok. Ke:mah wa:n ... Wa:n yo:n kita:lia ne:n taxkalo:t ne:n taihtik. Yehwa tachihchi:wtok ne:n, ne:n ... Kisakiliah ne:n mah, tein ika mo..., motachihchi:wiah para ki..., kita:liah takawih wa:n tein, tein tekitih nektsitsi:n. Ne:n kuitanekmeh pero ne: ki..., kichihchi:wah yehwa ne:n te:na:n itapahsol wa:n kitachihchi:wiah ne: tein yetokeh tein tekitih no:. Tein kichihchi:wa tapasol wa:n soh te:na:n soh tata:sa sah. Yehwa yo:n komo moxina:chotokeh ne:n te:na:meh wa:n de m..., ke:mah. Kichihchi:wah ya ke:meskia ohololtik. Kichihchi:wah yehwa:n tein tekitinih wa:n yehwa:n sayoh ne: ompa kita:liah mahyá: ko:ntsitsi:n para kie:wah ne:n, para intakual a n' ipiliwa:n. Ke:mah. Wa:n yo:n ompa, ompa ki..., kita:liah ya n' itakual ya. Ompa kita:liah, ompa kita:liah. Ompa kitaliah n' intakual wa:n ompa yetokeh tak kone:meh tein tsikitsitsi:n. Ke:mah, yo:n nim..., nimolia neh eski ke xa: kinin..., ompa yetokeh ne: mahyá: intakual nekti para kinimakah ya n' pilimeh ika moskaltiah, ke:mah. Wa:n yo:n pilimeh de, de moskaltiah no: ki:sah ya, ne:nemih kalampa. Pos ki:sah no:, tekitih ya no:. No: tekitih ya. No: teki..., no: tekitih ya. Wa:n *después** no:, no: mokui:li:tih ya n' intakual. Ke:mah, ke:mah. No motate:moliah ya, no: tasakah no:, ke:meh seki kichi:wah. Iwki yo:n kichi:wah yo:n n' okuiltsitsi:n ma..., pos a:mo se: kimati pero ki..., ki..., pero sak..., Wa:n yo:n no: weh..., wehka yowih tak, a:mo ke:man tikitak ox wehka yowi ne: k..., kite:mo:ti no: iwa:n ne:n te:na:n. Tak *siempre** tak *siempre** ki:sah wehka, kite:mowah xo:chitsi:n ka:ni onkak, ke:mah, nochi yo:n xo:chitsi:n ika motekipanowah, a:mo teisá: *más** kikuah ko..., ke:meh yo:n kowta:kilo:t, i:pa xo:chitsi:n sah, yehwa yo:n. Wa:n yo:n a:mo ... Ke:masá: no:, no: mihmikih, a:mo mihmikih, a:mo ke:man tikita ox mikih kalte:noh. Pos a:mo ke:man se: kita, a:mo, a:mo ke:man se: kita pero *siempre** mikih, *siempre** mikih n'okuiltsitsi:n. Mikih no:. Pos neh nikita ihkó:n de ke [ta]te:noh semi ne:nemih ihkó:n wa:n *cuando** yo:n se: mi:to:nia semi te:senkuih. Nehjó:n ... Ke:mah, se: mi:to:nia wa:n kwe:liliah se: po..., de poye:k kwelitah. *Hasta** itech se: itsontekon nochi wa:n se: ipanko nochi se: ki..., te..., te:senkuih yo:n tak porin de se: mi:to:nia, de te..., kwe:liliah se: ine:to:n. No: te..., no: te:kui:liah se: ine:to:n. Ke:mah, yehwa yo:n. Pos sikie:ra a:mo te:kokohkeh, sayoh te:pepeyotsah. Te:pepeyotsah, ke:mah, ke:mah. Te:pepeyotsah sah. I:pa pos yehwa sah yo:n de n' kuitanekmeh timonohno:tsah wa:n yehwa yo:n 'nekia nimitstahtani:s ox tiki:xmattok. Pos no: tiki:xmattok ke:meh neh niki:xmattok no:, ke:meh nika:kui:n tinemih pos tiki:xmatih yo:n okuilimeh ke:ní:w yetokeh. Se: ki:xmati ke:meh i:n tinentinemih ne: kowtah. Ke:mah, tiki:xmatih. Ke:mah se: kinita. Mm, wa:n ... Pos yehwa sah yo:n ne: nimitstahtani:snekia wa:n ne:chili ne:n moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa. ¿Ka:n tiwa:le:w? Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan, mm. Mm, neh no: ni..., nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan no:. A: we:noh. Ke:mah. Tasohka:matik Tasohka:matik ke:mah.