Sepa timonohno:tsatih *este** ika ne:n totahto:l tein t'tokatokeh *este** i:n x..., yo:n okuiltsitsi:n mono:tsah xi:kal..., xi:kalkuitamia:wameh. Ke:mah. *Este** ... Nohjó:n okuiltsitsi:n mochi:wah itech nehyó:n kowit tein wehkapan, pero a:mo wel eliwis se: kinserka:rowa *porque** yo:n semi te:tokah no: pero a:mo tikmatih toni yo:n okuiltsitsi:n *este** yehwa:n no: ika motekipanowah wa:n a:mo t'matih ke:ní:w *este** no: nehyó:n mochi:wah pero pos tehwa:tsi:n xa: tikmati no: ke:ní:w yo:n okuiltsitsi:n mo..., mochi:wah, kuali tine:chtapowi:s. Ke:mah pos yo:n xi:kalkuitamia:wameh no: niki:xmattok neh. Mota:liah itech wehweikowit we:wehka..., wehkapan ke:meh ... Tahtamati mopilowah wa:n we:i, pané: xi:kalmeh mopilowah ne:n intech intapahsol. Ke:mah Wa:n yo:n semi telo..., [...] komo se: kinkua:mo:t pero yo:n mota:liah wehkapan para a:mo te:kuehmolo:skeh, ke:meh lo:kohtikeh, a:mo mota:liah ta:lpan, mota:liah ahko, wehkapan ka:mpa a:mo wel se: kinkuehmolo:s. Mm. Ne: *siempre** nekoko:ltia *o** te..., te:tokah, te:mi:mah pos se: kineki se: yeh, se: kimpe:waltia. Se: kinkua:mota ka:mpa yetokeh. Ihkó:n. Wa:n yo:n okuilimeh no: ... Seki tihti:ltikeh se: kita, seki kostikeh yo:n okuilimeh. pero komohkó:n se: kua:mo:t yehwa ika se: moinkualtia pero a:mo, yo:n a:mo te:yo:koliah, te:..., te:tokah eliwis sah. A:mo weli. Yo:n se: kimpe:waltia se: yeh *por eso** te:..., te:tokah. Wa:n neli te:mihmi:mah eliwis, yo:n kipia imit no:. Mm. Kipiah, ihko:ni. Yo:n ke:meh a:lsimit te:mihmi:mah wa:n ye:kte:kokoh, komo ... Komo se: koli:nih ka:mpa yetokeh pos se:, onkak *razón** te:tokaskeh te:k..., te:kehketsoma, se: ... Te:mi:maskeh. Ihko:ni. Pero a:mo te:..., a:mo te:yo:koliah *o** se: kinimpe:waltia se: yeh. Pero i:pa wehkapan mota:liah, a:mo ta:lpan mota:liah, ta: ta:lpan oso ta:lpantsi:n. Pos ... Mm. Yehwa yo:n se: kinpe:waltia Pos ... Pero no:, wa:n no: niki:xehehkowa no: iwki ke:meh ne:n, ke:meh pana:lmeh yo:n mota:liah itech iswat. No: iwki, no: ta:katih, no: kipiah taxkalo:t no: yehyewaltik wa:n ke:meh no: iwki, iwki no:, soh ke wehkapan mota:liah yo:n okuilimeh pero iwki a no: ke:meh pana:lmeh. Iwki a no:. Ihko:ni. Soh ke tikiliah xi:kalkutamia:wameh porin wehwei okuilimeh achi wa:n tellokohtikeh. Pero neli se:, te:ye:kmihmi:mah wa:n te:tokah pero komo se: kinimpe:waltia, se: kinkua:mo:ta ka:mpa yetokeh. Ihko:ni. Pero de a:mo se: koli:nia a:mo teh kichi:wah. A:mo teh kichi:wah, ke:mah, yehwa yo:n. *Malos, malos** pero a:mo te:yo:koliah, neli wehkapan yetokeh pos a:mo onkak ke..., a:mo se:, a:mo se:, a:mo se: koli:nihtiki:sa para se:, ke:meh i:n se: ohtoka. soh se: kinkua:mo:tas, sepa ... Ika se: kichi:was sah pos ke:mah. A:, ke:mah, mm, mm. Ihko:ni. Te:tokah komo se: kinimoyo:nia, de ke a:mo, a:mo teh kichi:wah n' okuiltsitsi:n. *Eso**. Ke:mah pero ... Nehjó:n no: *igual** niki:xehehkowa no:, no: ta:katih ke:meh yehwa i:n pana:lmeh, iwki no:, kipiah taxkalo:t wa:n no: kisa:sa:lowah no:, ne:stok *porque** wehwei, mahyá: xi:kalmeh mopihpilowah. Ke:mah, yehwa yo:n nimitsilia, nehjó:n no: kipiah taxkalo:t wa:n niki:xehekowa iw..., iwki no: ke:meh pana:lmeh mochi:wah ite:mpan eski no: mota:liah nek..., nekti para ika motekipanowah pilimeh ki..., ika kintamakah. Ihkó:n. Ke:mah, yehwa yo:n. *Pues** ihkó:n ke:meh tehwa:tsi:n tikihtohtok *este** ne: ke:man tehwa:n tikahsikah ahko, a:mo teh kipiaya ok. Mm. Wa:n tikinpantamo:tkeh, *pues** ihkó:n ke:meh tikihtowa a:mo teh... Moahchi:wkeh. Pero neli tik..., n' ta:lpan ne: westik pos a:mo *más** wehweliwik *porque** yo:n in..., ininpi:kka ista:k ata, nehyó:n *este** takua:wak tak. Wa:n takua:wak, mm. Entós: tikuikeh wa:n pe:wak tikmomoxowa, wehwei *ruedas** ne:n intaxkalo mone:nepanowa. Mm. Ihtik pexo:ntok ke:meh pana:lmeh ihkó:n no: mochihchi:wah no: n' okuiltsitsi:n pero ... Ke:meh, ke:meh pana:lmeh iwki a, ke:meh pana:lmeh, iwki a, ke:mah. Ke:mah, ihko:ni. Neli a:mo neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n a:mo wel ti..., tikihtowah semi te:ch..., te:chtipi:ni:skeh *porque** A:mo, a:mo wel tikinoli:niah, soh *porque** se: kinekis se: kinoli:ni:s *porque** pos ahko se:, *a veces** nio:nó: se: kimatis se: kimpanawia, xa: ka:sá: ika yetokeh pero komo semi se: i:xnentiw pos se: kinita ka:nika mota:liah pero neli yo:n okuiltsitsi:n wehkapan mota:liah wa:n ... Ni..., ke:mah, ke:mah no: se: kinekis sah se: kininkuehmolo:s. Ke:mah, ke:mah. Wehkapan mota:liah. Nikaki neli ta:tahmeh kiniliah ke xi:kalkuitamia:wameh, ihkó:n into:ka:i n' okuiltsitsi:n pero neli te..., *tamańos** ke:meh ne:n pana:l. Ke:mah xi:kalkuitamia:wameh mono:tsah, ke:mah ihko:ni. Ihkó:n *mero**, ihkó:n okuilimeh pero te..., Ehe, tihti:ltikeh seki, ke:mah wa:n seki no: mediakostikeh. Ke:mah, seki kostikeh, seki kostikeh pero neli ne..., nehjó:n tel..., tello:kohmeh pero de se: koli:nia de a:mo, a:mo te:yo:koliah yo:n okuiltsitsi:n, a:mo te:yo:koliah. Ke:mah, ka:nah, ka:n teh kichi:wah de a:mo se: koli:nia. Ihko:ni, ke:mah pero nehjó:n ... *Pues solo** se: tehkos ahko se: kinoli:ni:s ke:mah te:..., te:koko:skeh pero de ta:lpan sah se: kinita ahko sah, a:mo no: teh se: kinchi:wilia *porque** neli ne: nehyó:n se: kinekis sah. Ke:mah, yehwa yo:n. Ehe, ihkó:n tehwa:tsi:n, neli ta:ka:n *más** ke:ní:w yo:n ne:. A:mo t'matih teh..., neh a:mo nikmati toni ne: yehwa:n kimahse:wah, ox xo:chitsi:n no:, *o** a:mo t'matih toni. Pos tak xa: yehwa no: tapipi:nah no:, kikuah yo:n xo:chitsi:n kipipi:nah, ia:yotsi:n kipipi:nah ke:meh yo:n pahpataxo:chit, ke:meh yo:n tein kipipi:nah nekmeh ke:meh *mismo** mahyá: nekmeh no: yo:n, mahyá: pana:lmeh ya. Ihko:ni. Ika yo:n no: motekipanowah ika nekti de xo:chitsi:n, ia:yotsi:n. Ihko:ni eski. Yehwa yo:n seki motekipanowah. Ke:mah *porque** tikita *a veces** yo:n on..., onkak xo:chitsi:n tein wehwei mochi:wa ki..., miak taman okuiltsitsi:n itech mota:tali:tih, kipipi:nah wa:n ika motekipanowah ya, ika panowah ya. Ke:mah, yehwa, yehwa ya intakual. Yehwa intakual n' okuiltsitsi:n. Yehwa intakual. Ke:mah. *Porque** yehwa:n a:mo, ke:meh a:mo tanehkeh a:mo wel kikuah kowtet pero tein ta..., tein te:npi:leh oso kuali motapa:nilia... Kikuah kowtet pero ke:meh yo:n okuiltsitsi:n tein nohne:lmeh pos a:mo, a:mo kipiah in..., initan pos a:mo, *mejor** a:tsi:n sah ika motekpanowah. Ihko:ni sah. Yehwa yo:ni. Teisá: tein no: kwelitah tein ahwia:k no: kitohtokah pero no: kimattokeh ya. Ke:mah wa:n tsope:k, ke:mah. Eso ihko:ni. Yehwa yo:n. Ke:mah, *este pues** ihkó:n i:pa ne: te:chiliah ta:tahmeh ke mono:tsa ihko:ni yo:n okuiltsitsi:n into:ka:i, ahko mochi:wah. Ke:mah ihko:ni kinto:ka:itiah, ke:mah ihko:ni. Pos ke:mah. Mochi:wa, wehwei intapahsol mota:liah. Wehwei, ke:mah, ihko:ni. Wa:n omp yetikeh ya, ihko:ni. Ke:mah. Mm, pero a:mo n'mati *más** xa: teisá más tikmati de yehwa:n tehwa:tsi:n *este** ... Mm. Kanah, no: ihkó:n sah, no: ihkó:n t'matih tehwa:n, ka:n teisá: *más** ke:, i:pa t'mattokeh ke yehwa yo:n wehkapan mota:liah wa:n neli o:me taman tiki:xmattokeh tein yo:n achi kostikeh wa:n yehwa ti:ltikeh. O:me taman, ihko:ni. Ke:mah, o:me taman. Mm. We:noh *este** a:mo teh *más** ke:ní:w komo no: ihkó:n sah tikmattok pos ... Ke:mah, no: ihko:n sah, ke:mah, ihko:n sah. Ihko:n sah, we:noh. *Este** ne: neh nimono:tsa niAndrés Martín Juárez, niwa:le:wa ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez, no: de, niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. We:no, tasohka:matik miak. Ke:mah, a:mo teisá.