We:noh, *este como siempre** ti..., tikte:maktiah i:n tahto:lmeh, tehwa:tsi:n *don, compañero, este**, nika:n te:chtahtania de n' kowitomitmeh *este** ke:ní:w nohjó:n, ka:nika mochi:wah wa:n ke:ní:w ininchihchi:wka. *Este** tehwa:tsi:n no: tikmattok ke:ní:w yo:n nemih, ox ahko, ox ta:lpan *o** ka:nikahkui:n *este** ... No: moneki tite:chtapowi:s, xa: *más** tikmati tehwa:tsi:n ke nehwa. *Pues** xikita neh yo:n okuiltsitsi:n tein tine:chtahtania A:mo kanah xikinita mah kipiaka:n no: intapahsol, yo:n *siempre** kipia tak xa: pero a:mo, a:mo ki..., motapechtiah sanoke yo:n mota:liah itech, mahyá: itech se: kowit sah. Ka:mpa yo:n ... Kite:mowah ka:mpa se: kowit wa:n ompa yo:n mo..., mo..., mocha:n..., mocha:nti:tih. Mm. Pero neh a:mo ke:man nikita neh, mah tikihto:ka:n mah kipiaka:n imin..., imintapahsol no: ke:meh yo:n okseki, ke:meh yo:n tikihtowah pana:lmeh. Yehwa:n tamela:wa sayoh mowi:katinemih sah, momiakka:wi:katinemih wa:n a:mo x'mati ke:ní:w yo:n, neh a:mo nimitsilwi:ti ke:ní:w yo:n taskaltiah *porque** a:mo x'mati ke:ní:w neli yo:n yo:lih yo:n okuiltsitsi:n. Neh nikinitani, nikinitani neh *solamente este** itech kow..., ko..., kowtsa:la:n ka:mpa ihtikoyoktik se: kowit ompa, ompa nemih yo:n okuiltsitsi:n. Wa:n yo:n okuilimeh a:mo para ximotoki *porque** yo:n okuilimeh komo timotoki:ti, mitstokaskeh wa:n mitstohtokaskeh *hasta** ka:mpa tia:s wa:n kipia ke mitskehtsomaskeh wa:n, wa:n telte:kokoh no: ka:mpa te:..., te:kehtsomah. Neh nimitsilia, se: *via[je]**, sepa ne: niahka neh nikohkowito nika:n Tahchikteko, ka:mpa ika ne:n, ne: kow..., kowtah, we:ikowtah. Wa:n niahka n' ompaka ne:wi:n wa:n neh nikihto, *este** niknemilih niktehtekiti se: kowtsi:n ompakawi:n wa:n a:mo nimo..., a:mo ni..., a:mo nikinitaya yo:n okuiltsi:n ka:nikawi:n yetokeh, *cuando** neh nikmatik ni..., pe:wak nitatehteki *cuando** neh nikmachi..., nikmachilih i:pa ne:chtipi:nih ya se:. Ke:mah. Wa:n ompa yo:n nikitak neh ke yo:n okuilimeh semi telmalos, tel..., Te:kokohkeh te:..., te:tipi:niah. Te:kokohkeh. Te:kokohkeh. Ke:mah. Wa:n ompa nikini:xte:molia nikihtoh neh xa: kipiaskiah intapahsol *o** xa: ne:siskia ka:nikahwi:n ne: *este** ne: motapahsoltihtokeh. A:mo, ta: pe:wa nikini:xte:mo neh nochi yehwa:n sah yo:n okuilimeh tate:noh na:lte:ntokeh wa:n taihtikkopa wa:lta.., wa:ltakose:wtok pero telmiakeh. Telmiakeh wa:n yo:n okuilimeh, yo:n okuilimeh a:mo xikihto ke mits..., mah moe:wtoka:n seko sah, s..., *aparte** tein moe:wtokeh kal..., kal..., kalihtikpa wa:n yetokeh seki:n tein kalte:noh yetokeh, kalampa ne: nahna:..., we:noh ke:meskia mah tikihto:ka:n te:ntokeh. Ihko:ni, ihko:n *deveras**. Wa:n, wa:n ika tepitsi:n te:itaskeh niman te:tokatiki:sah. Te:tokah neli. Ke:mah wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia neh, yo:n okuilimeh, yo:n okuilimeh semi telte:mah ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa se: kimpia se: ipi:pilwa:n ... Mah no: semi, mah no: semi se: kinehmach..., kinemahchpixtiw, mah se: kinehmachwi:ka: ka:mpa se: kiniwi:kas ke:meh i:n kowtah *porque** yo:n okuilimeh a:mo xikihto mah tsahtsitoka:n ka:mpa yetokeh, ta: yehwa:n yetokeh sah, *cuando** tikmachili:s teh mits..., mopilo:to ya se: okuiltsi:n. Ke:mah wa:n ... Ihsiwka, ihsiwka, mm. Yehwa yo:n neh nimitsilia, a:mo nikmati ke..., ke:ní:w teh tikinitani, ox xa: tikinitilia:ni ke:ní:w yo:n okuiltsitsi:n, ox no: ke:meh pana:lmeh *o** xa: no: ke:meh nektsitsi:n. A:mo nikmati ke:ní:w neh, neh a:mo ke:mah nikita, a:mo nikmati ox tehwa:tsi:n xa: tikinitani ke:ní:w yo:lih. Pos neh a:mo no: ke:man nikinita, sanoke neli nikinahsi, nikinahsi iksá: ke:meh i:n titekitih kowtah wa:n neli a:mo se: moinitilia pero ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n *este** itech kowit ki:sah pero a:mo ke:man *este** tikin..., 'nemiliah mah, *en lugar** de se: kinki:xti:skia te:tokah. Te:..., te:mahmawtiah yo:n okuiltsitsi:n semi, semi, semi eliwismeh, ke:mah wa:n a:mo n'mati *este** ke:ní:w yo:n ox no: kipiah intaxkalo, ox no: kipiah ne:n nekyo *porque** pos a:mo a:kin kimati yo:n ke:ní:w mochi:wa ne:n taihtik. Pues** yehwa yo:n neh nik..., nim..., ni..., ni..., nimonemilia, neh nimolia xa:, xa: no: kipiaskeh taihtik pero *hasta** taihtik eski. Ke:mah, mm. *Porque** neh nimonemilia ke:ní:w yo:lih. Ke:mah Entó:s neh nimonemilia yo:lih a:chá: no: iwki ke:meh pana:lmeh, xa: no: kipiaskeh ne:n imintapahsol ... Wa:n ompa no: mosa:sa:lowiliah no: ne:n ih..., n' i..., ihkochtsitsi:n neh niki:xehehkowa p..., ke:ní:w yo:liskia koma:mo iwki eskia. Ihkó:n eski. Iwki eski. A:mo mote:makah, a:mo, a:mo. Mah tikihto:ka:n, mah mote:makah mah se: kinita ke:ní:w chihchi:wtokeh *por[que]** yo:n a:mo wel ximotoki. *Porque**, mm, ihko:ni nimitsilia a:mo mote:makah. A:mo, a:mo, ta: niman te:tokah wa:n se: kimattok ke te:kokohkeh ne: ka:mpa te:tipi:niah pos a:mo se: kinchia. Ihkó:n *este** te:mahmawtiah ka:mpa se:, se: kinahsi a, a:mo *seguro** se: kincerca:rowah ok, ika yo:n a:mo tikmatih ke:ní:w ne:n ka:mpa mochihchi:wah ox kimpiah itaxkalo, *deveras** ox kipiah in..., ininekyo *o** ke:ní:w nohjó:n mo..., mochi:wtokeh pero ihkó:n ke:meh tehwa:tsi:n tikihtowa xa: neli ihko:ni *este** yetos no: intaxkalo para mochi:wah no: n' pilimeh. Neh nimolia ke ke:mah eski *porque** ke:ní:w yo:liskiah koma:mo de, koma:mo iwki yo:ni. Ihko:ni, iwki. Mm. Sayoh tehwa:n a:mo ti..., a:mo wel tikinitah neli ke:meh nimitsilia neh, pos tikinimowiliah *porque** yehwa:n mah tikihto:ka:n kowtsa:la:n ne:n aktokeh. Wa:n pana:lmeh yehwa:n kuali se: kinita yo:lih, ke:ní:w mos..., moskaltiah ... Mm. *Porque** pos yehwa:n kuali tikimpa..., tikimpankahka:wa wa:n tikintamo:tilia imintapahsol wa:n kuali xikinki:tski:ti wa:n xikita, ke..., x'mawiso nochi ke:ní:w chihchi:wtok. Aha:, yehwa yo:n. Mm. Pos ihko:ni *por eso** tikihtowa no: ke:ní:w nohjó:n mo..., mochihchi:wah. Ke:mah pero ne:n okuiltsitsi:n *pues** a:mo tikmatih i:n okseki:n, ke:ní:w mochi:wah *pobres** pero *pues** tak welis no: se: kinki:tski:s pero semi owih yetok. Owih, owih. Pos ... Owih, owih yetok, ke:mah. Mm, ta:k ... Ke:mah, ke:mah. Se: kinimowilia de ke te:tokah wa:n neli *este** a:mo tik..., tiknemiliah de ke ihkó:n tikinitaskeh ke:ní:w mochi:wah pero *demás** ... Se: kinimowilia pero, se: kinimowilia. Tik..., weliskia tikmatiskia ke:ní:w yo:n ka:mpa mo..., yetokeh ox neli kipiah intaxkalo no:, no: ne:n i..., ininekyo, ke:ní:w nohjó:n, we:noh. Wa:n a:mo tikmatih toni nohjó:n kimahse:wah no:, tak no: xo:chitsi:n *o** xa: tehwa:tsi:n xa: t'mati toni nohjó:n, yo:n kimahse:wah. *Pues** neh nikinitani yo:n okuiltsitsi:n ... Ka:mpa, ata ka:mpa wetstok teisá: ihkó:n tapialtsi:n *o, o** teisá: pala:ntok yo:n semi xitakowtamati ompa tikinahsis okuiltsitsi:n, komoke mah yo:n mah tikihto:ka:n kikuah teisá: tapala:n no:, ke:meh i:n no: ... Mm. Ke:mah, ke:mah. Tein se:, se: o..., se: tapialtsi:n tein ma:wilohtok. Neh nikinitani, ke:mansá: ihkó:n nikisa ne:wi:n, tikitas teh pa:pata:ntokeh yehwa:n yo:ni. Motaololowiliah. I..., ke:mah, ke:mah, mm. De nochi kikuah wa:n no: kikuah no, no: motekipanowah ika yehwa tein nimitsilia yo:n tsope:lik tein ke:meh ne: ke:man neli ke:meh tik..., tikte:newkeh ye:wa, yekin timolwihtoyah ke de yo:n ika tamolo:ni, ika nekkua:t molo:ni yo:n, yo:n man..., yo:n mah tikihto:ka:n yo:n tas..., tilmahtsi:n ata. Motate:moliah, motate:moliah, mm. Motate:moliah, no:, no: motekipanowah ika tsope:lik. *Eso**, ihkó:n. Ihkó:n no: e..., No: mote..., no: motate:moliah ika tsope:lik, yeh ika nikihtowa neh ke yo:lih eski no: ke:meh pana:lmeh *porque** no: iwki tekitih yehwa:n, *o sea** no:, no: iwki motekipanowah n' okuiltsitsi:n, no: ihkó:n motekipanowah. Sanoke tikihtowah tehwa:n no: taman yehwa:n ininto:ka:i, no: taman *ininombre** kipiah n' okuiltsitsi:n. Pos no: ihkó:n tikiniliah wa:n neli ke:meh tikihtowa *este siempre** itech kowit mochi:wah. Yehwa:n no: taman into:ka:i. A:mo nikmati ke:ní:w tehwa:tsi:n tikini:xmati, neh nikini:xmati por kowitomitmeh a:mo n'mati ke:ní:w tehwa:tsi:n no: tik..., mm. Tak yehwa ika kinyto:ka:itiah iwki. Itech kowit. Itech, itech ta:l a:mo, ne: nikihto:s ihkó:n itech teisá: xiwit mota:li:skeh, a:mo. Itech kowit, tein ihtikoyoktik ompa moe:wah. Ihkó:n tikinahsih, neli pero a:mo para xikincerca:roh wa:n miak, miak mokalakiah ompa tepitsi:n sah. Telmiakeh. Telmiak, miak ika yo:n *por eso** se: kinimowilia. Telmiakeh. Se: kinimowilia neli. Pos se: kinahsis pero *solo** mah se: kitamo:ta n' kowit. Ke:ní:w nohjó:n chihchi:wtokeh ne:n ka:mpa, *mero** mochi:wah. Ox ki..., para se: kimatiskia pero tak a:it ke:ní:w ya *porque** te:tihtipi:ni:skeh. Pos tikmatis tak kuali se: kinimawiso:skia neli, mah ika no: se: mota:li:skia, mah tikihto:ka:n tehwa:n mah se: kinin..., se: kininpahwi, mah mikika:n. Xa: ... Wa:n ke:mah mah se: kintate:molia para se: kimatis a ke:ní:w mochihchi:wtokeh yehwa:n, ox no: tekitih ke:meh tekitih okseki okuiltsitsi:n *o** xa: no: taman. Pero *solamente** de i..., *solamente tein iwki ke:meh nimitsilia neh mah se: kimpahwi para mah se: kinim..., se: kinimikti. *Solo** iwki. *Porque** para ihkó:n mah tikihto:ka:n tehwa:n mah ye..., mah yetoka:n wa:n mah ihkó:n yo:ltoka:n mah se: kininxiti:lini:ti ne:n intapahsol, a:mo *segu[ro]**, a:mo welis. A:mo mote:makah, ka:n mote:makah, ta: niman ki:ste:wah de te:itah de se: yowi wa:n komo se: kinoli:ni:s *más, hijo de la mala**. Ka:n se:, ka:n se: welis, ka:n se: welis. Te:..., te:tihtipi:ni:skeh. Ke:mah. Pos ka:n no: se:, ka:n no: se: motahne:wia mah se: kinin..., kintawehwelowili, ta: neli, se: kimattok se: kinimowilia. A: wa:n de tikini:xmattokeh *este** eliwismeh para te:koko:skeh a:mo, a:mo se: kinincerca:rowa *más** n' okuiltsitsi:n. Ke:mah, *este** ne: pos yehwa:n no:, no: kimatih ke:ní:w mo...pale:wiah. Wa:n neli pero. *Pues** ... Ta: tak ipa yehwa ya ika yo:n yehwa:n mopale:wi:skeh n' okuiltsitsi:n, no: ihkó:n dios kinta:lih ke:ní:w mopale:wi:skeh *porque** ... Ihko:ni. Neh niki:xehehkowa koma:mo *este** no: mo..., mopale:wiah yehwa:n pos ... Mm, No inika ma:wilti:skeh na..., *hasta** pi:pil, ta: i:n pi:pil, a:mo kinetecho:skeh, ta: kitstokeh ke *malos** n' okuiltsitsi:n. A:mo. Wa:n neli pero. Pos ne:chtapohpolwi miak *este** neh nik..., pané: yehwa sah tein ika timonohno:tskeh, a:mo nikmati xa: tikpia *más** tatsi:ntokalis tehwa:tsi:n, neh nikmati pané: yehwa sah. Ih..., a:mo, pos ti..., tiwehwei:n ya wa:n no: tikimowiliah, se: pili a:mo, a:mo kualtia *porque** kikoko:skeh ihsiwka, ke:mah *porque** ... Pos pané: ihkó:n sah no: *porque** a:mo, a:mo teh *más** de ke:ní:w tikihto:tih *porque** tein tikihtohkeh iwki a ne:n timolwihtokeh pané:. A:mo, de ke tikini:xmattokeh wa:n tikmattokeh ke:ní:w mowi:katiah yehwa:n pos no: timolwihtokeh ya. *Deveres**, ihkó:n neli. Ke:mah. Ey..., yeh..., yehwa sah pané:, ke:mah. Mm. *bueno** pos miak tasohka:matik ke ti..., tine:chtapowi nochi mo..., tal..., motalna:miki:lis, mote:ixmati:lis. Pos neh nimono:tsa niRubén Macario. Niwa:le:wa de Chilkowtah, nipowi nika:n San Miguel. *igualmente** tehwa:tsi:n, tasohka:matik, neh niwa:le:w no: nika:n San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Andrés Martín Juárez, mm. Tasohka:matik.