A:xka:n ne: nika:n sepa, sepa timo..., kualtsi:n timo..., timoahsih, ne: nikneki xine:chtapowi ox tikini:xmati yo:n seki okuiltsitsi:n kinilwiah kuitanekmeh. Neh no: nikini:xmattok pero a:mo nikmati ox yehwa:n nikini:xmati tein teh tikini:xmattok. Aha:, ke:mah *este** a:mo nikmati de kati:yeh tine:chnohno:tsa, *este** onkakeh ... Neh nikmati o:me taman. O:me taman tikini:xmatih kuitanekmeh. Pero a:mo nikmati ke:yeh kin..., kit..., tikihtowah o:me taman pero neh nikita pané: iwki sah n' okuiltsitsi:n pero tikmatis tehwa:n tikihtowah se:, *este** o:me taman *porque** onkakeh tein tel..., teltawe:lmeh, tein te..., tein te:ltehti..., teltekehkehtsomah ata wa:n onkak tein a:mo, a:mo semi te:..., te:ki:ts..., te:..., te:kuih. A:mo nikmati ox yehwa *mismo**, tehwa:tsi:n xa: tikmattos ox yehwa *mismo** n' okuiltsitsi:n, neh nikita pané: yehwa *mismo** pero sayoh ki..., kipata ne:n tikihtowah tehwa:n *porque este**, ke:ní:w nikihto:s neh lohlo:..., lo:kohtikeh seki neli, tel..., telte:..., telte:senkuih wa:n onkak a:mo semi. Telte:tantekih tikihto:sneki. Mm, yehwa yo:n. Neh no: nikini:xmattok, moita nochi iwki sah n' okuiltsitsi:n wa:n a:mo nikmati ox mota:liah itech kowit, neh nochipa nikinita itech ka:mpa, itech tepa:mit, ka:mpa yo:n kohkoyoktik tepa:mit, ompa mokalakiah, ompa mocha:nta:liah. Ne: tonto:nal neh seki nikinahsik, no: ompa mota:liah yo:n tein pisi:lnekmeh no: ompa mota:liah wa:n neh nimokaya:w ne:, nimoka:ya:w xa: katka yehwa ne:n pisi:lnekmeh pero ke:man niah nikinitato ya ne: pe:wak moyo:nih wa:n telte:senkuih wa:n pe:wak ne: niki..., nikimowtia wa:n tak nikmiktih se: wa:n nikihnekuik mahyá: yo:n sakalimo:n ne:n iahwia:kyo, no: iwki ahwia:k i:n okuiltsi:n. Wa:n no: mote..., kualtsi:n mocha:ntia, tamantik sah icha:n, mahyá: yo:n nochi takawih ika mocha:ntia. pero no: kita:lia, ka:mpa mokalakia no: mote:ncha:ntia kualtsi:n ke:meh yo:n pisi:lnekmeh mokalakia, no: kualtsi:n ne: kita:liah inin..., ka:mpa ika kalakih no: kualtsi:n motachihchi:wiah ya, ye:k ihkuitik yo:n pisi:lnekmeh sayoh ke a:mo kipia, yeh a:mo, a:mo yehwa yo:n *cera** ke:meh pisi:lnekmeh, sinoke mahyá: yo:n takawih sah ne:n ika ne:n motachihchi:wiah. Wa:n nimitsilia pos neh nimolia, ihkuitikeh n' okuilimeh pero neh nimolia ke no: seki:n *porque** i:n mahyá: yehwa yo:n sakalimo:n ahwia:keh wa:n yo:n okseki:n a:mo wa:n no:, no: kuitanekmeh. Pero yehwa:n a:mo kualtsi:n mocha:ntiah, ta: yehwa:n ke:meh weli sah wa:n mahyá: te:nkoyoktik sah ka:mpa ki:ki:sah wa:n ompa sempoliwtiowih *hasta** ne: taihtik mokalaki:tih, no: moyo:nih. Pos ke:mah, neli no: nikinitani neh yo:n okuiltsitsi:n, nika:n i:n ka:mpa nitekiti no: nik..., nikinitaka seki okuilimeh, yehwa n' tepa:nke:span tein tikihtowa teh mota:liah. No: motapechtiah mahyá: tikihtowah tehwa:n, mahyá: ika s..., mahyá: ika ta:ltsi:n sah, ompa ko..., teke:span kina:l..., kina:lta:li:tih ne:n imintapech wa:n ompa mo..., ompa ne:n mocha:nchi:wiah wa:n seki:n ata yo:n tein tikihtowa teh ta:l..., *este** kuitanekmeh ta..., ta..., ta:lihtik ata seki mocha:ntiah Seki tein yo:n ta:lteke:span mota:liah wa:n seki:n mota:liah itech n' ta:l. Tak xa: yeh monemi..., xa: yehwa yo:n tikihto:sneki teh *por eso** tikihtowah tehwa:n ta:tamameh, wa:n oksé: tein tikihtowa teh yo:n ahw..., ahwia:k mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá: limo:n, limo:n, limo:n, limo:nahwia:k tikihtowa. Yo:n okuilimeh pos aya:mo teh nikmihtihtok se: yo:n okuiltsi:n, neh i:pa nikinin..., kinitani wa:n nikimiktia:ni yehwa yo:n tein ta:l..., *este** ta:lkuitanekmeh kinilwiah wa:n yehwa tein tepa:nke:spah mota:liah, pero yo:n neli tikihto:s teh, a:mo ahwia:keh, a:mo teh kipia nio:n, nio:n, nio:n *este**, nio:n tei. wa:n yehwa yo:n neh nik..., i:pa nikaki ne:chtapowiah ke onkakeh neli *este** n' okuiltsitsi:n taman ahwia:keh seki:n pero a:mo nikmati kati:yeh eski *porque** neh nikini:xmattok ke *solamente** yehwa yo:n ta:lkuitanekmeh wa:n yo:n tepa:nke:span mocha:ntiah yo:n okuilimeh. O:me taman, entó:s komo tikihto:sneki de yehwa yo:n xa: pos, xa: e:yi taman okuiltsitsi:n onkaskeh, *porque** neh nikini:xmattok *solamente** yehwa yo:n tein nimitsilia tein tepa:nke:span mocha:ntiah wa:n yo:n tein ta:lihtik mocha:ntiah. Neh nikitani, neh niki..., nimolia xa: yehwa:n *mismo**, a:mo. Pos a:mo se: kimati. Neh, neh yehwa sah yo:n o:me taman ne:n tein nikitak tepa:nke:span mocha:ntiah, nimitsilia se:, mahyá: nochi takawih sah ika ne: mo..., motachihchi:wiah wa:n oksé: nimitsilia motachihchi:wia ke:meh eskia yo:n pisi:lnekmeh motachihchi:wiah ka:mpa ika kalakte:wah wa:n oksé: a:mo. Wa:n okseki eliwis sah motachihchi:wiah, pitsotik sah, mahyá: kolol..., kiololta:liah ne: ... No: tepa:nke:span, eliwis sah mahyá: ompa kiololta:lihtiowih, no: mahyá: takawih wa:n ompa motachihchi:wiah. Sayoh ke yehwa:n a:mo te:n..., a:mo kualtsi:n motachihchi:wiah ka:mpa ika kalakih. Wa:n seki:n nikinitani mota:liah ihkó:n, eliwis sah, ka:mpa ika eski, ma:ski ika ta:l wa:n no:, no: ompa ka:kalakih pero a:mo no: kualtsi:n motachihchi:wiah ka:mpa ika kalakih, tamantik sah. Wa:n no: te:kuah eliwis, nochi te:..., nochi te:tantekih, a:mo nehjó:n, a:mo nikihto:s nehjó:n ke:meh yo:n tein kichi:wah ne: nekti. Nek..., nek..., nekti tein tikiniliah pisi:lnekmeh *porque** yo:nkes a:mo te:tantekih wa:n i:n seki ke:mah, te:tantekih. Entó:s neh nimolia ke a:xa: ta:tamameh pero a:mo semi no: nikye:kmati. Pos yehwa yo:n moneki mah se: kiahsika:matiskia kualtsi:n, neh nik..., niki:xehekowa eski ta:tamameh, tehwa:n nika:n a:mo tikie:kmatih kuali ke:niwki yo:n okuiltsitsi:n, kati:n, *este** kati:yeh oksé: wa:n kati:yeh n' oksé:. Pero mah se: *mismo** se:wa:n mah timonemili:ka:n ke ta:tamameh eski *porque cada** okuiltsi:n no: kipia ne: n' i..., n' itamachi:lis mah tikihto:ka:n tehwa:n no:. No: taman. *Porque** tehwa:n *mismo** timokaya:watih *tan solo** ke:meh yo:n mo:yo:meh. Yo:n mo:yo:meh tikihto:tih ne: mo:yo:t *mismo** yehwa ne: mo:yo:t, pero a:mo neli. Entó:s no: iwki a, no: iwki a yo:n nektsitsi:n, tikihto:tih ihkó:n tamate:wasnekih ke:meh ne: se: wa:n ke:meh ne: se: pero no: ta:taman okuiltsitsi:n. N' oksé: ke:meh yo:n timonohno:tstokeh yekintsi:n tehwa:n yo:n tein nek..., nek..., nekpisi:lmeh. Nekpisi:lmeh no: mahyá: ihkó:n tamatte:wasneki, we:noh nekpisi:l, sinoke nekpisi:l tehwa:n tikihtowah chipa:wka:..., chipa:wka:okuiltsitsi:n *porque yehwa:n tamela:wa kit..., te..., tamela:wa tekitih sayoh ika *puro** xo:chitsi:n *o** teisá: ihkó:n tein poso:ni. Wa:n yehwa:n yo:n kuitanekmeh yehwa:n ka:mpa ya mota:lihkeh, yehwa:n a:mo xikihto ke tamela:wa sayoh ika xo:chit motekipano:skeh, yehwa:n motekipanowah ata ke:meh i:n tapa:kah, itech ta:la:t *o** ka:mpa i:n teisá: ihkó:n *este** tikihtowah tehwa:n ma:wilohtok ompa yowih Ka:mpa tatamantitok yehwa:n ompa yo:n motate:moli:tih, yeh ika tehwa:n, yeh ika kinto:ka:itia kuitanekmeh, komoke tehwa:n tikiliah kuitanekmeh kinto:ka:itiah *porque** pitsotikeh yo:n okuiltsitsi:n, a:mo semi chipa:wka:tekitih ke:meh yo:n nekpisi:lmeh. Nekpisi:lmeh yehwa:n no: kite:mowah pero no: ka:mpa, mah tikihto:ka:n yehwa tein ika motekipano:skeh tein chipa:wak yeh ika kiniliah chipa:wak, chipa:wak *este**, chipa:wak nekti ki..., ki..., kichi:wah yehwa:n wa:n yo:n kuitanekmeh kinilwiah *porque** yehwa:n ya ka:mpa ya mota:lihkeh, neli ke:meh nimitsilia neh, *hasta** ke:meh yo:n ka:mpa teisá: ihkó:n xokoxtok tikitas teh ompa mota:li:tih, kololo:ti nochi yo:n ta..., tapala:n *o** ka:mpa i:n ka:mpa tapa:kah, xapoha:t nochi yo:n, nochi kololohtinemih. Aha:, tak neli yeh, kihtowah ke neli ihk..., yehwa ika kinilwiah kuitanekmeh. Tak no: seki kipipi:nah ne:n xo:chitsi:n *porque** ne: seki se: kinahxilia ne: mahyá: no: kipiah nekti, soh ke yeh mahyá: yo:n a:tsi:n sah ne:n kipiah pero a:mo mahyá: kostik ata, *porque** ne:n pisi:lnekmeh yehwa:n ininek kostik tepitsi:n, mahyá: yo:n a:kostik. Wa:n i:n yehwa:n innek ne: nehjó:n mahyá: yo:n a:tsi:n sah ompa ne: kita[lih]tokeh, no: tsope:k, ta: nikekoh wa:n se:, no: se: ma:sasaltia ne: se: kima:toka pero a:mo kostik ke:meh okseki wa:n no: tsope:k. Neh nimolia tak no: kipipi:nah xo:chit pero a:mo telsenka ya. Okachi ne: motate:moliah ka:mpa ika tapitsoka:n yehwa sah yo:ni wa:n okseki no: kintaxi..., no: iksá: nikintaxixitichilia ka:mpa ne: motachihchi:wiah pero yehwa:n mahyá: a:mo kipiah nekti. Mahyá: eliwis sah ompa moe:wtokeh, a:mo se: kimati ka:nikahkui:n, ox ne:nke:n wehkatah mota:lto:kah, a:mo se: kimati *o** motate:molihtiowih iwki yo:li:k mo:ewtiowih taihtik pero a:mo niman se: kinahsi ka:nikakui:n kipiah ne:n intaxkalo. *Porque** seki ki..., se:ki:n kuitanekmeh kipiah, kipia no: itaxkalo, ke:meskia yo:n pisi:lnekmeh pero n' okseki:n a:mo. Mahyá: yo:n eliwis takohkoyo:nihtiowih sah, a:mo oso xa: no: kipiaskeh, a:mo se: kimati, motate:moliah wa:n yowih wehkatan, a:mo se: kie:kmati yo:ni. Pero yehwa yo:n nimitsilia tak no: kipipi:nah xo:chit *porque** no: tsope:k ne:n a:tsi:n ompa kipiah, sioh ke no: taman. A:mo semi tetsa:wak, mahyá: tepitsi:n a:tik. Pos ke:mah neh nimitsilia neh ne:, nika:n i:n ka:mpa ni..., nitekiti neh tikimpiayah seki yo:n okuiltsitsi:n wa:n neh n'nemilih se:, se:, se: to:nal n'nemilih nikin..., nikinxiti:ni:s. nikincha:nwehwelo:s ne: ka:mpa yetoyah n' okuiltsitsi:n, neli nikincha:nwehweloh pos a:mo tikneltokas kipiayah miak nekti. Telmiak nekti kipiahyah ne: *hasta** pe:wak mimilawi nekti, ke:mah pe:wa nikixixiti:nah , nikixiti:nih *parejo** nochi ka:mpa yetoya ne:n n' i..., n' i..., intapech. wa:n neli kipiayah neli ke:meh nimitsilia neh, kipiayah ke:meh yo:n nekpisi:lmeh, ihko:ni. Entó:s neh nimonemilia:ya xa: yehwa:n pero a:mo, ta: ihwa:k a ke:meh neh nimitsilia, neh kmatik ke a:mo yehwa:n, niki:tskih wa:n pe:wak nikmiktih, nikmiktih se: wa:n nikma:pa:tak wa:n nikihnek. Yehwa nimitsilia neh ke a:mo, a:mo, a:mo kipia *este** ahwia:kka:yo:t ke:meh nekpisi:lmeh wa:n oksé: tein tikihtowa itech ta:lihtik ... Mm, se:, se: to:nal n'nemilih nik..., nikinichkuas neli ke:meh tikihtowa *pues** a:mo teh *más** nikahxilih *solamente** o:me, o:me pa..., o:me *este** mahyá: yo:n ko:ntsitsi:n wa:n yehwa sah wa:n pe:wak nikichkua *más** wa:n a:mo ai:k ke:man nikahxilih tei. Entó:s yehwa yo:n neh nimitsilia neli ke:meh tikihtowa, eski o:me taman. A:mo, tehwa:n a:mo, a:mo, a:mo tikmatih sah, xa: yetokeh tein *más** tekitih wa:n yetokeh tein a:mo ye:ktekitih. *Porque** no:, no: yetokeh no:o:me, o:me taman n' okuiltsitsi:n, yo:n kostikeh, yo:n wehweinekmeh, yo:n, yo:n, yo:n tikihto:skeh tehwa:n xa: no: se:..., xa: no: sentaman sah, wa:n a:mo ta: yo:n no: yetokeh o:me taman yetokeh tein tekitih wa:n yetokeh tein a:mo no: tekitih. Entó:s no: iwki a yehwa i:n kuitanekmeh tikihtowah, yetokeh tein kichi:wah nekti wa:n yetokeh tein a:mo no: teh, tein a:mo no: tekitih, tamela:wa sayoh mah tikihto:ka:n tehwa:n kin..., kinin..., ki..., tame..., tamela:wa sayoh te:..., te:tihtipi:niah sah *o** tamela:wa yetokeh sah n' okuiltsitsi:n. Yehwa yo:n neh nimitsilia *porque** neh nikini[n]tak wa:n nik..., ni..., niknemilih nikintapo:s ompa nika:n ka:mpa nitekiti neh wa:n nikitak ke neli ke kipiah miak nekti wa:n se:, se:, se: yo:n ta:lihtik yentokeh a:mo ke:man xkinahxili neli. A:mo ke:man se: kinahxilia, sanoke tikahsiti:w tepitsi:n sah wa:n ompa tami a ompa yo:n, xa: mota:lto:ktoskeh *más** ta:l, *más** wehkatan itech n' ta:ltsi:n *o** a:mo x'mati ke:ní:w yetoskeh pero pos eski neli ta:taman neli n' okuiltsitsi:n, ke:meh nimitsilia neh, ke:meh nimitsnohno:tsa sepa yekitsi:n ke, ke:meh, ke:meh i:n okuiltsitsi:n tikitaskeh se:, sa se:, sa se: tachialis sah kipiah pero a:mo se: kimati ne:n n' i..., n' itaix..., n' itai:xpowalis n' okuiltsitsi:n, no: ta:taman. Pos ke:mah, neh yehwa sah yo:n tein nikmattok, tein nimitstapowih, ne: xa: tikneki teisá: tine:chtapowi:s ok tein tikelka:wa *porque** neh a:mo nike..., nikelna:miki ok. Pos a:mo ta: i:pa yehwa sah neh nimitsili:snekia *porque** tikihtowah tehwa:n taman, ta:tamameh *porque** tein yo:n pisis:lnekmeh tehwa:n tikihtowah yehwa:n kualtsi:n tekitih *porque** yehwa:n ka:mpa mo..., pe:wah mocha:n..., mocha:nchi:wiah kiniskaltiah miak ne:n ta:taxkalo wa:n kipiah miak nekti wa:n yehwa:n no: taman tekitih. Wa:n yehwa:n tein tikiniliah kuitanekmeh nimitsilia neh ke yehwa:n no: ki..., kipiah no: nekti pero semi tepitsi:n sah, a:mo. A:mo tikihto:tih tikuitih para tik..., tiki..., ika timopale:wi:skeh wa:n yo:n pisi:lnekmeh yehwa:n kikuih para pahti *o** para ti..., teisá: ihkó:n kita..., kita..., kitatekiwtiah, yo:n nochi kualtia para nochi pero yehwa yo:n tein kuitanekmeh kinilwiah yo:n a:mo teh, a:mo teh tiki:..., tiktatekiwti:skeh, tikihto:tih pos yehwa i:n ika timopale:wi:tih *o** t'namakatih *o a ver** ke:ní:w pero a:mo yo:ni, tamela:wa i:pa sayoh okuiltsitsi:n sah. No: nikelka:wtok i:n, yehwa i:n kuitanekmeh i:pa sayoh ka:mpa yo:n tepa:nkotol mota:liah oso no: mota:liah itech kowit, ka:mpa yo:n kowpalak. Kita, no: mota:liah itech kopalak pero ka:mpa yo:n se: kowte:n, kowte:n pero ke:meh nimitsilia neh ke:meskia no: mota:liah itech kowte:n pero mahyá: yo:n mo..., motapahsoltiah, mahyá: ika, ke:meh mahyá:, mahyá:, mahyá: ta:l sah. Kowke:span *o** ta:l, ta:l pero ta:lte:noh ka:mpa kopalak i..., ta:lte..., ta:l, ta:lte:noh motapahsoltiah pero a:mo mota:liliah ke:meh nimitsilia neh, motapechtiah, mah mota:lika:n ika yo:n, ke:meh yo:n tein pisi:lnekmeh. Wa:n onkakeh yehwa tein tikihtowa teh, itech tepa:mit no: semi kwelitah yehwa yo:n kuitanekmeh, tak yehwa ni..., tehwa tikihto:snekih tehwa:n neli xa: no: ta:tamameh neli *porque** nimitsilih i:n tein ta:lpan nimitsilia motapechtiah, tein kowte:n, kow..., kowte:ntsi:ntan *o** ta:l, ta:l, ta:l, tein talkowte:ntsi:ntan wa:n onkakeh tein tepa:n..., tepa:ntsi:ntan mo..., ta:liah. Pero a:mo ke:man tikitas teh mah mota:li:ka:n itech se: kowit ike:span, *si no que siempre** tikitah ta:lpan *o** tepa:n..., tepa:nke:span. Neh ihkó:n nikinitani, a:mo nikmati xa: tikinitani ampo:wi:n tehwa:tsi:n ke:ní:w ne:n nemih, neh i:pa ihkó:n sah nikmattok neh nikinita. Pos kanah, yehwa sah yo:ni tein nimitstapowih, yehwa sah no: nikmati, ne: pos miak tasohka:matik tine:ch..., tepitsi:n no: tine:chyo:lmela:w *porque** neh a:mo no:, no: ... Amo nochi niki..., *bueno** nikinitani n' okuilimeh pero a:mo nikmati ox ta:tamameh. Pero pos yehwa sah tein tine:chtapowih, no: yehwa sah no: nikmattok. Pos miak tasohka:matik neh noto:ka:i Amelia Domínguez wa:n ompa ... Niwi:tsa de ne: Siltepec Xaltipan, ompa ne: nikayo:t. Pos a:mo teisá: no: niktasohka:mati no: ke:meh i:n te..., se:sepa tein te:chpolohtiw, a:mo nochi tikahsika:matih, pos ke:meh i:n mah timonohno:tsaka:n, timoseni:xpantiliah wa:n tik..., para ihkó:n para tik..., tein a:mo tikmati teh pos neh nikmattok. Pos mah timo..., mah a:mo tike:wtoka:n sah, *si no que** mah timo..., mah timotapowi:ka:n, mah timoilwi:ka:n. Pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh, neh nimono:tsa niRuben Macario, niwa:le:wa de nika:n chi:lkowtah, nipowi no: nika:n San Miguel.