We:noh pos ekintsi:n mah tikte:ne:waka:n yo:n xo:chit, yo:n mochi:wa nika:wi:n yo:n seki:n kiliah tate:mpacho:kani, seki:n kiliah a:te:mpancho:kani, a:mo n'mati semi ke:ní:w ne:n to:ka:i. *Porque** miak taman, o:me taman se: kinkakilia tokni:wan wa:n Ke:mah. tak nochi iwki sah yo:n xo:chit ata i:n a:man pos, pos *este** mone:xtilihkeh kimanakah semi ne: Cuesala:n ox no: tiki:xmattok. Ke:mah, kinamakah semi ata. Pero seki takaya:wah, seki nehjó:n kinamakatih Cuesala:n, kwi:kah yo:n mets..., metsmehmelaktik mochi:wa wa:n no: iwki a, ye:kiwki a ima:xiwyo, soh, yo:n tein yo:n seki tepitsi:n ma:tohtokotstik wa:n yo:n tate:mpancho:kani yeh, neh nikilia tate:mpancho:kani *porque** a:mo a:te:mpancho:kani *porque** cho:kati:w *hasta** a:te:mpan wehka ya para ya:s. Tate:mpan ka:mpa yetok tehtekua:ko ompa, ompa ne: ... Iwki kito:ka:itiah ta..., tate:mpancho:kani wa:n nehjó:n yo:n o:me, o:me, o:me, takaya:wah, ke:masá: kinamakah pero yo:n mochi:wa de ... Ye:kwe:i taktson mochi:wa, ye:k se: we:i taolo:ch itech ki..., itech kowke:span oso kuawtsa..., komaxaltsa:la:n. Wa:n panki:sa yo:n tako:t wa:n mi..., mochi:wa ne: xo:chitsi:n wa:n oholo:chtik ke:meh sempoawalxo:chit wa:n yeh no: *morado** pero a:mo kualtsi:n xo:chit chihchi:wtok, a:mo kualtsi:n. A:mo kualtsi:n, a:mo kualtsi:n xo:chit chihchi:wtok. Tahtamati ke:meh yo:n San jose:xo:chit no:, iwki yo:n sanjose:kowit ixo:chhio soh ke i:n ixo:chio, ne: se: ne: chi:chi:ltik sanjose:iswat ixo:chio wa:n i:n tikihtohtokeh, i:n *morado** es..., iwki a no: ke:meh chihchi:wtok, iwki a no: yo:n ixo:chio. Yehwa:n takaya:wah ne: koyo:meh ki..., kinnamaki:ltiah pero yehwa yo:n xiwit tein a:mo kualtia, wa:n tate:mpancho:kani, yo:n semi motasohta, yo:n a:mo se: kahsi ke..., ka:mpa eski, yo:n xo:chit mochi:wa kachi *más** kua:kualtsi:n, yo:n ki:sa tako:tsi:n wa:n a:mo we:itaktson mochi:wa, o:me, e:yi kowtsi:n sah mochi:wa wa:n panki:sa de ikowyotsi:n, panki:sa se: kowtsi:n panki:sa wa:n ke..., moska..., ma:kihki:stiw ima:wa:n. Ima:wa:n semi we:weyak ke:meh se:se: *cuarta** wa:n tahko ima:tsitsi:n mochi:wa yo:n xo:chitsi:n, wa:n no: ma:..., ma:ewitika:tsitsikiltik ihkó:n wa:n nehjó:n moskaltia ke:meh se:, ke:meh se: o:me *cuarta**, e:yi *cuarta** mochi:wa semi tel..., tel..., telwe:weyak ompa ke:mah ki:sa ya xo:chitsi:n, poso:ni, kapotsi:n a:mo ke:man nikita ke:ní:w de kapotsi:n pero nikitani *cuando** poso:ntok a ne: ki:sa ne: o:me xo:chit ne: ninipaka, pitsa:wak ne: xo:chitsi:n wa:n se: ki:sa, ki:sa tepitsi:n, o:me, o:me pitsa:wak wa:n se: tepitsi:n pata:wak ki:sa. Wa:n se: ki:sa kachi ne: kua:pata:wak a wa:n pané: kipia se:, pané: se:, pané: se: koyok kipia ihkó:n *hasta** i..., ka:mpa i..., itsi:ntan, itsi:nkowyo ne: xo:chitsi:n. Kualtsi:n pané: te:nkoyo:ntok wa:n kualtsi:n ne: na:lki:stok, nika:n se: kitas te:nkoyo:ntok wa:n nika:n ki:sa ihkui:n ima:tsitsi:n wa:n i..., wa:n ye:kkanaktsi:n, mo..., yeh *morado** wa:n taihtik *hasta** ti:ltik taihtik, iwkitik xo:chitsi:n yo:n. *Hasta** ti:ltik. *Morado** ima..., nochi i..., i..., xo:chit pero taihtik *mero** ka:mpa ihtik a *hasta** ti:ltik de *tanto morado**. Wa:n yo:n semi taxi:kowa de poso:ntos sikie:ra ka:n na:wi to:nal poso:ntok xo:chitsi:n, pero komohkó:n tikuito kowtah poso:ntok wa:n tikokoh, yo:n ompa weh..., xokoltia wa:n wehweliwi xo:chitsi:n. Yo:n semi, semi ne:, mah tikihto:ka:n semi, moneki mah se: kuiti ika nehmachka:yo:t para a:mo se: kwehwelo:s. Ke:mah *porque** ika tepitsi:n wa:n wehweliw a, pero yeh tate:mpancho:kani *porque** ika tepitsi:n ne: wehweliwi, niman wa:n komo se: kinehnemi pos mah se: kwa:lkui yo:liktsi:n pero mah a:mo se: koko nio:n tei *o** tikwa:lkui kowit wa:n tima:ktiwi:ts, timopanta:lilih, wehweliw a. Komo se: kinehneki mah se: ka:wa kowtama:mal wa:n se: kwa:lkui xo:chitsi:n komo se: kinehnenki, se: kito:ka ne: ka..., ka:mpa se: ikalna:wak. Iwki yo:n xo:chitsi:n, niki:xmatol tate:mpancho:kani wa:n yo:n, yo:n a:mo ahwia:k, nio:n tei a:mo ahwia:k yo:n. Chipa..., kualtsi:n, yo:n kwelitah porin kua:kualtsi:n sah pero ahwia:k a:mo ahwia:k wa:n nehjó:n yehwa yo:ni sah tate:mpancho:kani pero a:mo motelchi:wa sani..., sanipa no:ya:n, ke:mah, yo:n semi mone:neki xo:chitsi:n. Yo:n nik..., nik..., Pos yo:n tein tikihtowa ne: semi kualtsitsi:n wa:n a:mo ahwia:k, yo:n mochi:wa sayoh kowke:span oso itech tet. Pos mochi..., a:mo, mm. Pero ta:lpan a:mo ke:man se: kita, a:man pané: kito:kah itech ta:l, ke:meh yo:n tak kikowah wa:n se: kita kita:liah itech ke:meh yo:n teisá: ko:mit. Wa:n kite:miliah ta:l wa:n pané: no: mochi:wa pero ompa ne: kowtah mochi:wa pané: i:pa kowke:span sah wa:n teke:span. Ke:mah, ne:, ompa ne: kowtah mochi:wa, yo:li itech te..., teke:span *o** itech tekua:ko oso kowke:span pero mah mochi:wa itech ta:l, a:mo mochi:wa ke:man yo:n. Yo:n a:mo, a:mo mochi:wa kanah, *solamente** itech tet wa:n i..., kowke:span, itech yo:n, ke:meh yo:n ika, yo:n, yo:n kita:liah ipan xo:chit para kionkaltiah kita:lte:miah wa:n kowah yo:n kowtahta:l wa:n kite:miliah, mochi:wa neli pero itech ta:l a:mo, a:mo mochi:wa. Koma:mo itech pesma kita:liliah wa:n ompa ne: taksa ya yo:n, monalwayo:tia wa:n kiaha:wiah para a:mo wa:ki wa:n mochi:wa ya tate:mpancho:kani. Pero tate:mpancho:kani a:mo mota:lia wehwei taktso:n, yo:n o:me, e:yi sah i..., kowtsitsi:n mochi:wa, pero mone:neki porin telkua:kualtsi:n yo:n xo:chit. Kua:kualtsi:n wa:n tein yo:n seki nimitsilia taolo:ch, yo:n a:mo kualtsitsi:n, i:pa mora:doh sah, panki:sa se: xo:chitsi:n pitsaktsi:n wa:n no: ... Pero ye:kmiak yo:n kua:olo:chtik, ke:meh yo:n sempowalxo:chit pero a:mo kualtsi:n chihchi:wtok xo:chitsi:n, a:mo, a:mo se: kwelita, tein telkualtsi:n, te:mpa..., tate:mpanxo:chit telkualtsi:n. Telkualtsi:n yo:n, telkualtsi:n tapal kipia wa:n nehjó:n ye:kkualtsi:n xo:chitsi:n, kanaktsi:n pero telkualtsi:n mota pero semi, ika tepitsi:n wa:n wehweliwi, moxokolia, ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok xo:chitsi:n. Pos yo:n tein tikihtowa oholo:chtik yo:n, yo:n no: mochi:wa ompa ne: kowtahpa wa:n yo:n ye:kwe:i taktson mota:lia tikihtowa, neh nikinkakilia seki:n kiliah no: iwki, no: iwki kiliah sanoke neli yo:n no: taman ata, yo:n ne:, ke:meh yo:n tikihtowa yo:n tolontik mochi:wa wa:n yo:n mahyá: kipia pisi:ltsitsi:n ne:n xo:chit. Mm, wehka:wa poso:ntok, sehse: poso:ntiw, mm. Wa:n yehwa yo:n poso:ntiw, mahyá: yo:n moyewalohtiw, ata sehse:, yo:n wehka:wa poso:ntok porin, porin sehse: poso:ntiw wa:n yo:n a:mo n'mati ox tiki:ita pero pané: yo:n ye:k, ye:kalaktik ata, ki:sa mahyá: a:t. Pané: yo:n chohcho:ka ka:mpa yo:n tsihtsi:nihkak a ompa ixo:chio. Ke:mah, de ke wa:ki a xiwit ne:n xo:chitsi:n ixo:chiotsi:n ompa, ompa xokoya wa:n ke:mah ye:k, ye:kalakki:sa ata ne: yo:n oholo:chtik, neh niki:xmattok yo:n. Pero a:mo kualtsi:n xo:chit, yo:n, yo:n a:mo tate:mpancho:kani wa:n tein tate:mpancho:kani nimitsilia yo:n a:mo alaktik, yo:n miki xo:chitsi:n wa:n ompa tami tako:tsi:n. Pero a:mo mota:lia i..., ipanko se: taolo:ch wa:n alaktik, a:mo, yehwa yo:n xo:chitsi:n, se:sah mochi:wa, se: ta:kot, se:sah mochi:wa xo:chitsi:n. Wa:n yo:n tiki..., tikihtowah teh kua:oholo:chtikeh, ye:kmiak ki:sa pero tsikitsitsi:n wa:n a:mo kualtsitsi:n, yehwa yo:n niki:xmattok ne:n tate:mpancho:kani. Pos yehwa yo:n tein yo:n oholo:chtik yo:n mochi:wa no:, no: iwki, no: itech tet oso ko..., kowke:span. No: itech kowke:span, ka:sá: komachaltsa:la:n oso tekua:ko mochi:wa yo:n, a:mo mochi:wa no: itech ta:l *porque** Yo:n itahta:i ne:n tate:mpancho:kani, yo:n kit..., kito:ka:itiah wa:n no: iwki a no: pero yo:n itahta:i sah, a:mo, a:mo yehwa tein kuali. Tein kualtsi:n tate:mpancho:kanix, xo:chitsi:n kua:kualtsi:n wa:n se:sah kite:mah se:, se: ikow, se: kowit, ikechtayo se:sah, yehwa nik..., niki:xmattok tate:pancho:kani. Ke:mah, wa:n yehwa yo:n se: kita tein yo:n, tikihtowa teh okachi kualtsitsi:n, seki:n kia:ketsah wa:n seki se: kita yowih kuitih, kite:mo:tih kowtah wa:n kia:ketsah, ka:n 'mati teh xa: no: iksá: tika:ketsani. Neh kanah, a:mo nikteki neh *porque** 'nehneki mah po..., nikuiti mah poso:nto kaltsi:ntan nikta:lia tekua:ko *o, o** kowtsa:la:n nikalakia yo:n xo:chitsi:n. Ke:mah, pero neli a:mo miak, telmiak ne:n ikowyotsi:n kie:ra chikuase:n, telmiak a. Ke:mah, a:mo miak mochi:wa yo:n, mone:neki. Tak ka:mpa ke:meh yo:n motaktsonta:li, miakka:n ata motaktsonta:lia, tak no: tawelita wa:n neli yo:n tikihtowa koma:mo miak ne:n ki:sa sehse: taktso:n pero komohkó:n miakka:n taktsonyetok wa:n seko sah pos no: miakia komohkó:n kitekkeh. Ke:mah. We:noh pos pané: nochi a ne:n yehwa i:n xo:chitsi:n timonohno:tskeh, a:mo n'mati ox, ox *este** iksá: tikita teh ox teyowa. Pos de yo:n tate:mpancho:kani a:mo, a:mo ke:man nikita iteyo, nikitani xo:chit sah wa:n powetsi iwki, a:mo teyowa ke:meh yo:n pa:lmahxo:chit, a:mo ke:man teyowa no:. Yo:n nehjó:n selia itech itsaktoyo pero a:it ke:ní:w yo:n *cuando** momiakilia, a:mo n'mati ke:ní:w momiakilia, pero komo teyowaskia, se: kitaskia ne: teyohtok yo:n xo:chitsi:n, ke:mah pero ne: a:mo se: kita iteyo. Wa:n yo:n oholo:chtik ata iksá: se: yowi kowtah se: kahsiti ka:mpa yo:n, neh a:mo n'ta:lia *cuidado e..., este** ke:maniá:n yo:n poso:ni, pero tak no: yetok *tiempo** ke:man poso:ni wa:n ata tak we:wehti no: yo:n ke:ní:w ata wahwa:kkatia ne:, pané: yo:n tihti:le:wi ata iwki ne: kua:..., kua:tohtolontik ata ne:n kowke:span ne:n wa:l..., wa:lwahwa:ktok. Yo:n kua..., Yo:n, yo:n iteyo ya yo:n. Iteyo yo:n kua:wihwitstik ata mochi:wa, kua:wihwitstik. Iteyo ya yo:n, iteyo pero a:mo ke:man nikita yo:n iteyo pero yehwa yo:n nimitsilia itahta:i, yehwa yo:n se: kita iteyo pero nehjó:n i:n tein, tein kualtsi:n ta..., tate:mpancho:kani a:mo ke:man nikita ke:ní:w teyowa, a:mo, a:mo se: kita, *porque** nikita xo:chit sah pero iteyo a:mo ke:man nikita, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n tein teh tikilia kualtsitsi:n, yo:n ihwa:k, ihwa:k tamiposo:ni, xokoya oso wa:ki, ke:ní:w yo:n mochi:wa. Kichi:wa sikie:ra na:wi to:nal, ma:kui:lto:nal poso:ntok wa:n ke:mah xokoya sepa xo:chitsi:n. Pero telkualtsi:n yo:n, ke:mah. Wa:n yo:n ka:mpa miak a, yehwa yo:n nimitsilia neh komohkó:n miakka:n ata ne:n taktsonyetok. Tak no: ta:lwelita mah tikihto:ka:n, komohkó:n ke:meh yo:n i:xkich onkak, sepa sah poso:ni oso no: ahachichi poso:ntiw ke:meh yo:n pisi:ltik. Yo:n ahachichi poso:ni, a:mo poso:ni ke:meh seki, taman xo:chit tein yo:n ... Ta: ne: xo:chitsi:n mone:neki, yo:n poso:ni ... Sehse:sah poso:ntiw ke:meh ... Ke:mah moskaltihtiw wa:n ahsi ichika:walis, ompa poso:ni a iwki yo:n pero a:mo sepa sah poso:ni ke:meh yo:n tein weli xo:chit, tein a:mo kualtsi:n, ne: mone:neki, sehse:sah poso:ni. A:mo *porque** we:itaktson ne: ye:kolo:chposo:niti, kualtsi:n poso:ntok ke:meh yo:n sempowalxo:chit ka:mpa taposo:ntok, a:mo, semi motelne:neki, se:sah poso:ntok. Ki:sa pero sehse:sah ma:ski ke:meh i:n we:itaktson, sehse:sah poso:ni. We:noh pos pané: nochi a ne: i:n xo:chit ika timonohno:tskeh, sayoh ne:n moto:ka:i wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Eleuterio Gorostiza wa:n no: ompa niwa:le:w. Aha:.