Pos nika:n sepa timahsikeh nika:n timonohno:tsatih de yo:n to:to:tsapokowit, teh tikihtowa ne: xa: tiki:xmattok nehjó:n, ke:niwki ne:n, ox we:lik ita:kka *o** ke:ní:w moskaltia *o** ... ox xo:chiowa *o** kualtia para teisá:, yeh yo:n ekintsi:n nik..., kuali tine:chili:s. Ke:mah, pos yo:n to:to:tsapot niki:xmattok pero yo:n a:mo we:h..., a:mo we:ikowit mochi:wa i:pa kowtako:t sah. Semi wei mochi:wa, ihkui:ntsi:n mochi:wa, telwe:i. Wa:n yo:n ka:mpa onkak a:mo poliwi itaktsoyo, se: kite:nteki wa:n sepa itsmoli:ni, ompa yetok no..., nochi tie:mpoh se: kita, yo:n e:wi tehtetsa:la:n, tehtetsi:ntan *o** tatampa wa:le:wa inawayo wa:n panki:sa *por eso** a:mo tami wa:n se: kite:nteki wa:n a:mo, a:mo, tak a:mo mone:neki yo:n kowit, kite:ntekih wa:n kite:ntekih ka:sá: tato:kah mi:lah, nika:n tatampa onkak, nika:n tatampa ka:mpa Felipe ita:lpan onkak nochi to:to:tsapot. Pero a:mo semi wehkapantia wa:n i:ka:n ma:nextik, ma:..., ma:kahkakaltik wa:n ma:yehyewaltik, wa:n mochi:wa yo:n meh..., mehmelaktik i..., ima:wa:n, momaxalowa, mehmelaktik, a:mo, a:mo yowi nochi ihkui:n, tein itsmol mochi:wa melaktsi:n, *hasta** ahko. Kie:ra e:yi oso na:wi e:wa. Wa:n yo:n xo:chiowa moahkoketstiw se: xo:chit ihkui:n moahkoketsa wa:n ompa ki:sa ixo:chio. Tepitsi:n a:kostik sah ixo:chio, a:mo, a:mo semi, a:mo kualtsi:n semi kostik, nio:n ista:k, nio:n telkostik, ta: a:kostik tepitsi:n, mahyá: a:pochiktik sah xo:chitsi:n. Pero nehjó:n de wetsi a n' xo:chit mopampihpilowa ita:kka ne: ehe:i, ehe:i iteyo, a:mo ... Iksá ata ke:meh yo:n, yo:n noktakowach, soh noktakowach a:mo mota ox ehe:i, noktakowach se..., se:nmihmimiltik. Wa:n ne: pah..., pahpatachtik ne:n e:yi, e:yi, mota ke e:yi iteyo, pahpatachtik, pahpatachtik wa:n nehjó:n kostik yo:n, yo:n kowtet, kostik. Mm. A: pahpa..., e:yi wa:n pahpatachtik ka:mpa ne: ... Wa:n *cuando, cuando** telkuali oksi a, chi:chile:wi a. A: chi:chi:le:wi. Xoxoktik *cuando** selik wa:n *cuando tepitsi:n chika:wak a, kostik. Wa:n *cuando** oksik a chi:chi:le:wi, yo:n chi:chi:ltik. Yo:n no: we:lik, se: kipantetexowa. We:lik yo:n ipane:wayo ne ... Tsi:tsikitsi:n sah mochi:wa wa:n se:, se: ... kuali se: kima:teki. A:mo semi wehwei mochi:wa. Moskaltia wehkapan ke:meh i:n kalkua:pan sah kowtsisi:n wa:n ompa sah tami, a:mo moskaltia, nehjó:n nika:n tatampa telnochi yehwa ne: tatah wa:n ne: ma:kahkakaltik yo:n, yo:n xiwit wa:n kima:..., wehwei ma:yehyewaltik ihkó:n wehwei. Wa:n se: ... Ma:yehyewaltik wa:n tepitsi:n i:x..., eka..., kipia iekapayo. ekapihpitsaktik pero ye:kma:kahkakaltik wa:n ima:i:ka:n nextik yo:n to:to:tsapot wa:n ikowyo tein, tein selik ok, mahyá: itsmol ista:k wa:n alaxtik, alaxtik imetskowyo. Yo:n a:mo teh kualtia nio:n tei, soh, soh, soh komo se: kineki se: kikua:s komo se: ki..., teltoli:na. A:mo ... Oso *cuando** yo:n chi:chi:ltik wa:n oksik a, kuali se: kikua iteyo, we:lik no:, tahtamati ne:n yo:n chechelotehxokot, ma:pata:wak iteyo soh ke yeh *cuando**, yeh *cuando** oksi, kohkostik. Wa:n i:n a:mo, i:n *cuando** oksi chi:chi:le:wi a, niman se: kimati ke oksik a *porque** chi:chi:ltik, ke:mah, ke:mah yehwa yo:n niki:xmati to:to:tsapot. Ka..., Chi:chi:ltik a. Wa:n de tsikitsitsi:n ne: xoxoktik. *Cuando** selik xoxoktik, xoxoktik wa:n tepitsi:n panehnextik ita:kka, wa:n nehjó:n *cuando** chika:wayati a tak, tahko yahtok a ne: kostik a. Ke:mah, *cuando** oksi a, chi:chi:le:wi a, yo:n chi:chi:.. mahyá: xi:tomat, yo:n se: kiteki, kuali se: kiteki kuali, kuali se: kikua ya *porque** tsope:k yo:n kowtet, no: nikua:ni neh. A:mo te:pahwih nio:n tei, ne: tsope:k ne:n kowtet. Yo:n kiliah to:to:tsapot. Se: kihto:s to:to:tsapot ye:kwe:i kowit mochi:wa, kanah yo:n i:pa tsikitsitsi:n sah, ka:n wehweia wa:n, wa:n ka:mpa yetok ne: itaktsoyo a:mo poliwtani, kite:ntekih wa:n itsmoli:ni. A:mo ke:meh seki kowit, ke:meh yo:n okma, komo t'te:ntek, ompa tami a, teswat t'te:nteki, wa:ki a. Wa:ki. Ne: a:mo, ne: a:mo, a:mo ke:man wa:ki, ne: tak kamohyoh, mati ke:níw ox, ox yo:lchika:wak i..., inalwayo, mati ke:ní:w pero nehjó:n ka:n poliwi. A:cha: selik. Ke:mah, kima:xi:mah wa:n kima:xi:mah ompa itsmoli:ni, tehtemolotik wa:n i..., iwki ompa yetok, tehwa:n *desde** wehka:w a, *cuando** tato:kayah ka:mpa Eraclio katka, ne: ka:mpa ita:lpa ne:n Felipe Landero. ompaka timohtia:yah ihkui:n, yetoya se: ahkokowtet, tipanki:sayah *hasta** ne: ka:mpa chikimekatah, ka:mpa Miguel Aguilar ikaltikua:pan tionki:sayah. I:pa ihkatok, i:pa onkak yo:n to:totsapot ompa ne:n, tehtetsi:ntan i:pa onkak wa:n i:pa kima:ma:xi:mah wa:n a:mo poliwi *hasta** ekintsi:n, onkak, ka:n poliwi. A:mo poliwi. Yo:n a:mo, a:mo, a:mo nehjó:n mone:neki, kima:xi:mah wa:n itsmoli:ni wa:n ompa sah yetok pero a:mo poliwi yo:n kowit. Wa:n yo:n no: kualtia para kowtati:l. Para kowtati:k kualtia pero no: takua:wak, no: kuali tata, de wa:kik, kuali tata, wa:n nehjó:n a:mo wehweikowit, pihpitsa:wak mochi:wa. Ke:mah ompa ki..., kito:kiliah etsi:n itsi:ntan para panki:sa ya itech yo:n exoyema:n, ompa ta:ki nikita neh, *porque** ne: ka:mpa ne:chka:wilihtokeh Fidel tato:kaya. nikto:kilia et ne:n itsi:ntan ko..., kowit para a:mo, a:mo n'ma:xi:maya, moskaltia:ya wa:n ya:ya imahma:ko, ompa ta:kia exo:t, mm, exoyema:n. Ke:mah *porque** itech xokot se: kito:ka wetsi, kimá: ehekat wa:n wetsiti wa:n yema:nik wetsi pero itech yo:n kowtsitsi:n a:mo, a:mo wetsi. Yo:n nik..., nikteki a ko..., ne:n exo:tsi:n. Wa:n ke:meh i:n ... Ke:yeh kiliah to:to:tsapot, pero ... Tehwa:n timolia:yah xa: wehwei. Pos a..., at..., Ne: iwki se: kihtowa pané: ye:kwehweikowtsapot, ke:meh ... Se: kihto:s pos cha: ke:meh wehweikowtsapot, a:mo. tsikitsitsi:n wa:n ehe:i iteyo wa:n pahpatachtik, a:mo mona:miki, patachtik tepitsi:n ke:meh yo:n noktakowach pero yeh pos mimiltik sah wa:n i:n pahpatachtik ke:meh yo:n *aceite** kowach, yo:n e:yi sah iteyo. Ehe:i sah. Ke:mah, wa:n ne: nhejó:n a:mo, a:mo pan..., panehke:wi, panpixki, sanoke ne: de chika:wa oksi wa:n kuali se: kipantetexowa ne: ihkó:n i..., i..., ipanakayo. Wa:n yo:n ipanakayo ne: tsope:k. Se: kuali. Tsope:k. Tsope:k, a:mo tehteiktik, a:mo xahxa:ltik. Tsope:k, tsope:k, neh nikmattok, nikua:ni no:. Kanah, tsope:k sah mahyá: yo:n tsope:k wa:n kuali se: kitetexowa ke:meh, ke:meh ayoh, yo:n tein tamanal takua:wak ihko:ni ne:n kamohtik no: yo:n, yo:n tsapot, kamohtik sah, nikmattok *porque** nikua:ni, ke:mah. Pos neh a:mo nikmati yo:n. A:kin tine:ch..., tine:chilihtok nika:n pos no: nikmattia:ti, pos neh tak xa: ka:sá: ika nikpanowia pero ... A:mo tiki:xmati, mm. Mm, mm. Pos a:mo nikmati ne: ox we:lik oso ke:ní:w, ke:niwki ito:ka:i. Ke:masá: ne:wi:n tikitstinemih, xa: tikpanowiah, ka:sá: ika tikitah pero de a:mo tikmatih ke:ní:w, ke:ní:w kiliah. Ke:mah. Mm, ke:mah. Pos iwki tikpanowiah ya wa:n sepa ne:n ox a:mo tikmati ox we:lik. Mm. Tototsapotsitsi:n no: kuali a ke tine:chilih pos neh a:mo, a:mo niki:xmati yo:n to:to:tsapot, yo:n ... Ka:n tiki:xmati. A:mo niki:xmati ne:n tak xa: ne:wi:n, xa: nikpanowihtinemih pero pos a:mo nikmati ke:ní:w ito:ka:i oso xa: we:lik *o** xa: kuali para pahti, a:mo, a:mo nikmati ne:n, a:mo niki:xmati. Mm. Ke:mah, mm. Pero kuali a ekintsi:n tine:ch..., tine:chilia wa:n pos ke:masá: kuali, ke:meh ompa ne:pa tinemih a:mo wehka pos kuali timotapowi:skeh mah tikte:mo:tih yo:n to:to:tsapot, xa:, xa: tikahsiskeh pero no: nik..., no: niknekis mah niki:xmati. Mm. No: niknekis mah niki:xmati ke:ma..., pos ke:masá: nehjó:n ti..., sepa timoli:skeh ke niki:xmatia i:n to:to:tsapot. Ke:mah, mah se: motapowi. Wa:n ekintsi:n neh nimolia:ya xa: tel, xa: telwehkapantik, xa: yek, xa: kikuih para teisá:. Mm. Kowtati:l, we:noh, teisá: para ke:meh i:n kualtsi:n ne:n kikuih, xa:, xa: kualtia, pero tine:chilihtok ke semi pihpitsa:wak pos no:, no: taman, a:mo se: kimati wa:n ... Ke:mah, ka:n wehkapantia, tsi:tsikitsitsi:n. Pos yehwa yo:n ne:n pos ekintsi:n nochi timomati:ltiah ne:n ke:meh i:n tikowtahneminih pos teh xa:, pos kachi tikmattok no: wa:n pos neh no: nik..., no: nikmati de okseki tamameh. Ke:mah. Mm. De yo:n ne:n to:to:tsapot a:mo, a:mo niki:xmati. Ka:n tiki:xmati, pos mochi:wa i:n tatampakopa, mi:lah ne: se: kita yo:n kowit ihkatok, yo:n ma:kahkaltik. We:noh, a:mo nikmati, tak nikpanowihtinemi pero a:mo nik..., a:mo ... Ne: ima:i pané: tamati se: olo:pio, soh porin ma:pisi:ktik pero ma:i:ka:nehnextik wa:n ma:wehwei, ma:kahkakaltik, yehwa yo:n to:totsapot kiliah. Wa:n no: wehkapania. Ka:n semi wehkapania, soh wehkapania, ke:meh achi i:n tapan sah, i:n kalkua:pan sah de wehkapan. Ompa sah, pero a:mo mochi:wa, motoma:wa semi sanke:n, ne: nohne:lmeh kowit mochi:wa, ompa tami a. Wa:n ixo:chio ke:niwki. Ixo:chio achi, achi pané: kohkostik pero a:chi:petik sah, a:mo, a:mo kualtsi:n, a:mo kostik semi sanke:n *o** semi ista:k. Ah..., aha:chi:petik, ka:n semi kostik wa:n mosa:lowa ihkui:n ke:meh yo:n, ke:meh ... Tiki:xmati yo:n kowa:pah yo:n kahbe:ntah mochi:wa mochi:wa, taih kowa:pah pané: kokotsi:n mo..., A:, a:mo semi kostik, a:chipetik. Mm, yo:n mosa:lohtiw. No: iwki a ne: teyowa ke:meh yo:n tikiliah chapolistik ikechtayo ata, chapolistit yo:n xiwit. We:wehka sah mota:lilia ite..., iwki mochi:wa ne:n i..., iwki mota:lia no: iteyo ne: to:to:tsapot wa:n mopampilowa itech, de ke we:ia iteyo, mopampilowa ihko:ni wa:n ompa oksi a. Mm, ke:mah yo:n no: we:wehka kipia iteyo sah. Iwki yo:n mochi:wa. We:wehka sah mota:lia itech i..., ikowyo. Wa:n yo:n a:mo se: kimati ke:maniá:n, xa:, xa: tikmati ke:maniá:n xo:chiowa. Ka:n n'mati ke:maniá:n pero nikitani ke:masá: xo:chioh wa:n ke:masá: ta:ktok. Ke:meh titekitih ompa ne: te..., tekitiah ne: ka:mpa Felipe ne:chka:wilia:ya, nochi yehwa, nochi yehwa ka:mpa yo:n xokot, yo:n pimie:ntah pa..., ahkokopa, nochi yehwa ompa komeh, ompa tetah. Nochi yehwa. Wa:n, wa:n yo:n no:, no: kua..., no: kikuah chiktehmeh tak. A:mo kikuah, a:mo kikuah, ka:n, ka:n kikuah. A:mo kikuah, a:mo kipipi:nah. Ompa sepa pantepe:wi, nikita neh ompa nitekitia ompa pantepe:wi yo:n kowtet. Wa:n ompa ixwa ya. Ompa, ka:n se: kita ox ixwa pero yo:n ixwa ka:mpa tehtetsa:la:n. A:, tehtetsa:la:n, ihkó:n paniá:n a:mo, a:mo ixwa. A:mo ixwa paniá:n, a:mo, a:mo ixwa, a:mo ixwa, a:mo ixwa *hijo de la mala**. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok kowtet. Pos yehwa yo:n moneki nochi mah se: kimati ke:meh ekintsi:n nika:n ti..., timonohno:tstokeh, nika:n timonohno:tsah ke:meh i:n ka:mpa ti..., tinentinemih. Ke:mah. Mm. Pos nochi mah tikmatika:n ke:ní:w de n', de n' we:lik, de teisá: xina:ch ihkó:n de tet pos kuali tik..., tikmatiskeh kati:n tein we:lik, kati:n a:mo we:lik. Ke:mah, ke:mah. Entó:s ekintsi:n yehwa yo:n nik..., nik..., tine:chilihtok pos no:, no: semi kuali a. Ke:mah. Ke:masá: tik..., tikte:mo:ti:wih ne:wi:n pos kuali tine:chne:xtili:s ka:ni yetok yo:n to:to:tsapot. Ke:mah, yehwa yo:ni. *Porque** neh a:mo no: Ke:mah. Onkak pero a:mo se:, a:mo se: kimati ke:ní:w mono:tsa, kowtet sah oso i:pa ta:kilo:t sah pero a:mo, kipia ito:ka:i nochi. Nochi kipia. Wa:n onkak miak taman yo:n xiwit *o** kowit. Ne:chta:ni ke a:mo nochi, a:mo n'to:ka:i:xmati, kowit niki:xmati pero a:mo nikto:ka:i:xmati, miak taman ne:chpolowa *porque** i:n para se: kimatis mah semi se: kelna:mikto ke:meh te:ilwiah ta:tahmeh, ke:ní:w mono:tsa, mah se: kitsi:ntoka no: para te:ilwi:skeh, *porque** a:mo a:kin te:ilwia sah *porque** se:, *porque** kineki sah, soh mah se: kitsi:ntoka. Mah se: kitsi:ntoka ke:ní:w ... Ke:mah, mah se: kitsi:ntoka ke ke:ní:w mono:tsa teisá: kowit ma:ski tei..., te:to:ntohitaka:n semi tel se: tatsi:n..., [ta]tsi:ntokani pero kachi kuali mah se: kitsi:ntoka ke:ní:w monotsa. Pos no: para se: kimatis kualtsi:n de ke ... Para se: kimatis, ke:mah. Ke:niwki yo:n kowit ox takua:wak, ox kualtia para se: ki..., kow..., se: kikui kowtati:l. Mm, ke:mah. Pos yehwa ya ekintsi:n tine:chilihtok ke we:lik no: tepitsi:n, ne:n tsope:k. Mm. Pero tehwa:n a:mo, a:mo tikmatih, ne:n ne:wi:n tikpanowihtinemih, xa: *a lo me...,** ke:masá: ne:wi:n xa: ti..., paniá:n titaksah. Ke:mah, ka:n se: kimati. A:mo tikmatih ox, ox we:lik oso yo:n ... Ke:niwki ix..., yehwa yo:n tsapot. Mm. Mm. Ke:meh ka:n se: kimati. Pos no: ... Pos yehwa sah, yehwa sah yo:n ... No: kuali a tine:ch..., tine:chilih, yehwa sah teh no: tikmati wa:n pos neh a:mo nikmati, yehwa ekintsi:n tine:chilih, no: nikmattia:ti. Mm. Ke:mah. Komo yehwa sah tein tine:chilih pos no: kuali tine:chakas mo..., moto:ka:i, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:n tiwa:le:w. Ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual**, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Da..., Damián, ni..., niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Mm.