Pos ekintsi:n nika:n ti..., timahsih kuali tine:chili:s yo:n chechelo:kamoh ka:ni onkak wa:n ke:ní:w mochi:wa ox xo:chiowa wa:n ox kualtia para teisá: ihkó:n se: kikui. Ke:mah. A:, pos yo:n chechelo:kamoh niki:xmattok no:, nehjó:n mochi:wa, mochiwa semi nika:kui:n kowtahpa, nika:n tahchikteko mochi:wa itech okmakowit mota:lia oso itech ka:sá: kowke:span, ka:sá: ika kahbe:nke:span, tein yo:n we:wehkahbe:n ya. pahpachoh, ompa mota:lia yo:n chechelo:kamoh. Ka:sá: itech chalawih ike:span mochi:wa yo:n, yo:n kamoh wa:n nika:kui:n tasa:lo:lkopa no: mochi:wa, nikitani neh *porque** ompakawi:n iksá: tinemitih wa:n tikitah onkak yo:n chechelo:kamoh. Wa:n yo:n o:me taman, se: taman nehjó:n kua:panwihwitstik ikua:payo, wihwitsioh. Wa:n se: taman a:mo teh iwistioh kipia, yo:n witsioh *cuando, cuando** ma:xi:ni a nochi wa:n chika:wak a ne: wetsi ixi..., ixi..., ixiwyo nochi a wa:n nehjó:n ke:mah ne: moka:waya i..., ikua:payo ne: miak witsti kipia, kie:ta ka:n se: chikue:i *o** mahtak witsti ki..., ikua:ko mokehketsa. Yo:n nehjó:n wa:n ixo:chio e:wa, ima:tsa:la:n de n', de n' kamoh, *cuando** panki:sa xo:chit, ima:tsa:la:n ki:sa, tein yo:n chika:waya yehwa xo:chiowa, *cada** se: kamoh *cuando, cuando** ma:xiwyoh pos wa:n moskaltihtok, moskaltihtok wa:n *cuando** nehjó:n chika:waya ompa ki:sa ima:tsa:la:n ne:n, ka:mpa kamoh ya, ompa ki:sa ne:n, ne:n ixo:chio. Se: kowtsi:n ki:sa ihkó:n i:xtohtoma:wak tepitsi:n ke:meh yo:n, ke:meh yo:n *palma** ata mochi:wa yo:n ka:sá: ika, yo:n parahko de ohte:n onkak, ihkó:n de toma:wak imetskowyo ne: xo:chitsi:n. Wa:n nehjó:n sempihpiktiw ika, ika ima:xiwyo mahyá:, mahyá:, mahyá: pah..., pané: pahpata motehtekuinowa ihkó:n wa:n ki:stiw n' i..., ix..., ixo:..., *cada** ixochiotsi:n, itsi:nkowyo ya. Wa:n ahko ya ke:mah mo..., motapowa ya, momahmaxalowa ya ima:wa:n wa:n poso:ni a, panki:sa nono xo:chitsi:n wa:n ke:mah nehjó:n poso:ni a, de poso:ni, yo:n ixo:chio ne: kostik. A:, kos..., Kostik wa:n pané: yo:n, pané: yo:n to:naltsi:n motapowa ne:n xo:chit, a:chá: ke:meh ma:kui:l sah i..., ima:i xo:chitsi:n. pero kualtsi:n xo:chitsi:n wa:n ye:kahwia:k sanoke no: kie:pipi:nah yo:n nekmeh. Wa:n yo:n ke:maniá:n, xa: tikmati ke:namiá:n xo:chiowa. A:mo n'mati ke:maniá:n xo:chiowa pero nehjó:n nikitani xo:chiohtok wa:n kipipi:nah semi nekmeh wa:n yo:n kowtekinimeh no: kie:kpipi:nah. A:, no: kipipi:nah. Pero telahwia:k yo:n xo:chitsi:n se:, se: ki..., se: ki..., a:mo wehka se: kihnekui pero mah se: moyekatoki, moyekatokili ye:kahwia:k. Ye:kahwia:k yo:n, yo:n xi..., xo:chit. Wa:n yo:n kipias a:tsi:n ka:mpa ixo:chio. Ta: kipa nekti ne:n ixo:chiotsi:n, kipia nekti *por eso** nochi okuilimeh wa:n oso yo:n wi:tsikitsi:n no: kipipi:na. No: ki..., aha:, kipias ne:n nek..., ne:n tsope:k. Nikitani ki..., kipia inekyo, kipia wa:n a:mo ke:meh nek..., moskaltihtok xo:chitsi:n pos no: ki:stiw inekyotsi:n wa:n kikuali:kih okuiltsitsi:n ke:meh yo:n nektsitsi:n oso chiktehtsitsi:n, yo:n wi:tsikitsitsi:n. Ke:mah, koma:mo yo:n kowtekinimeh etokeh, kipipi:nah. No: tehkoh wa:n kipipi:nah. Mm, ke:mah, kipi..., kipipi:nah, pata:ntokeh wa:n ki..., kipipi:nah, mota:liah ihtik, yo:n mota:liah ihtik yo:n, yo:n kowtekinimeh wa:n yo:n wi:tsikitsi:n yeh a:mo, yeh pata:ntok kipipi:ntiwetsi wa:n yowi sepa seko, pa:paka:ntiwetsi xo:chitsi:n. Pero nikmattok ke yo:n o:me taman ne: yo:n kamoh. O:me taman. O:me taman a:..., yo:n nochi, achi we:weyak, ne:n kamohtsitsi:n, tohtoma:wak wa:n xoxoktik, yehwa yo:n chechelo:kamoh. Wa:n ima:xiwyo ma:we:weyak, ma:we:weyak ima:xiwyo ke:meh se:, ke:meh se: *cuarta** wa:n tahko de weyak ima:xiwyo. A:, we:weyak. Wa:n ke:mah ... Wa:n tepitsi:n ma:..., ma:pihpitsa:wak, a:mo ma:papatakaxtik ima:i, ma:pi:pitsakweyak sah wa:n yo: i..., ima:xiwyo ma:..., no: ma:tehtekochtik, mahyá: kahkana:rtik ima:wa:n ma..., ka:mpa i..., i:xko ya. Wa:n nehjó:n yo:n se: ki:xmati niman ke chechelo:kamoh wa:n panki:stok a tam..., tein chika:wkamoh pos ne:stok a kamoh ka:mpa yetok ne: wa:n seki tein pilimeh ok tein pilimeh ok aya:mo ya mochi:wa ne: kamoh sanoke xiwit sah panki:sa i..., yo:n mochi:wa, xiwit sah wa:n de ke:meh yo:n nehjó:n ne: chika:waya pos pawetsi a ima:xiwyo wa:n kamohtsi:n motoma:wa ya. Iwki motoma:wa kamohtsi:n wa:n ke:mah sepa wa:ki ima:xiwyo wa:n sepa iwki mochi:wtiw ihkó:n, se: taktso:n mochi:wa miak kamohtsitsi:n ya, mopihpilowa, mahyá:, mahyá: motsihtsi:na:miktok yo:n kamoh. Wa:n yo:n semi kuali ne:n kamoh nehjó:n ke:meh yo:n se: mokelo:nia, ke:meh i:n se: mokelo:nia para nehjó:n se: kita:lia ika ... Itech se: a:matsi:n komo se: kineki se: kita:lili:s, yo:n se: kiteki kamohtsi:n, se:, se: kiteki wa:n se: kipanxihxi:ma ka:mpa ipane:wayo wa:n se: kipanxi..., ompa se: kite:nketsa ya *machete** mah te:nihka *machete** ihkui:n wa:n se:, se: kuahwa:ntiw ihkui:n, mahyá: ... Se: kwahwa:na ihkó:n. Ki:sa yo:n kamoh, pa:ttiw kualtsi:n mahyá: alaktik ki:sa itech, *mero** ke:meh xo:no:kowalak wa:n ke:mah tiki:xtia ya itech momache:teh, moka:wa ya tik..., se: a:mat tikta..., pata:wa ihkó:n wa:n wa:n tik..., ompa te:nx..., te:nxola:wtiw a momache:teh. Ompa ya, ompa ya moka:wa ya ne:n ... Ompa moka:wa yo:n, yo:n ka..., kamoh tein, tein mahyá: takue:chol a. Ke:mah tik..., nochi t'pexo:ntiliah yo:n a:matsi:n wa:n ke:mah komo timometskelo:nih pos mopepechowilia oso motahkoya:n *o** mopanko *o** ka:nika eski. mah mi..., mitspepechowili:ka:n ya wa:n mopilowa, semi sasaltik yo:n ne:n kamoh. Sasaltik wa:n yehwa yo:n ki..., ki..., kipahtia komohkó:n se:, a:mo moneki teisá:, nio:n istat, nio:n refi:noh, nio:n tei ok, ise:lti sah kamohtsi:n se: kita:lilia. Pos sasaltik. Ise:lti sah wa:n yo:n a:mo se: kita:lilia tei, ise:lti sah yo:n tekiti, ise:lti sah wa:n ke:mah nehjó:n de se: kipepechowa ya wa:n se: mote:kati a ... A:, ise:lti, a:mo teh kita:liliah tepitsi:n. Wa:n ma..., kachi moka:waya ne, de ke de ke pepechiwtok a de se: itech, ompa kachi moka:wa ya, mopepechowa chika:wak yo:n, yo:n kamoh. Wa:n a:mo tapetsko:sneki ok, ke..., ke:mah se: kikui sikie:ra ka:n o:me oso e:yi to:nal se: kipia. pero a:mo se: taxi:kowa, komo pahtiti a pos pe:wa ye:kahwayowa ya. Pos de ahwayowa se: kwahwa:na pero se: kehke:wa se: yeh ya ne:n yo:n, yo:n a:mat tein itech ika kamoh. Wa:n ... Ke:mah se: kehke:wa de a..., *hasta** xiwahwayoh. Se: kehke:wa ya, ki:sa ya ne:n ... Ahwayoh wa:n ne:hjón ... Pero neli kina:miki ke:meh yo:n se: mokelo:nia. Se: ima:i *o** se: itahkoya:n *o** se: imetskechtan. A:, kina:miki. *Solamente** nekuil a:mo kina:miki, *porque** nekuil kit, nekuil kihto:sneki yeh, komo se: monekuilowa, omit ompa te:n..., mote:nihkuania. Wa:n motelneki mah, mah kioli:ni se: tapahpachohkeh de yo:n nekuil wa:n komohkó:n a:mo mitsnawatih toni timota:lili:s pos, seki:n yehwa:n te:ta:liliah refi:noh sah. Pero semi kuali yehwa yo:n de m..., kachi de mote:na:mik a, kie:kta:lih ya n' omit a:kin tapahpacowa, mah se: kita:lili yehwa chechelo:kamoh, pero impo:rtah mah kipahpacho ne: tapahpachohkeh, mah kie:kta:li n' omit para kina:mikis sepa yo:n, kina:mikis sepa ki..., De ke mote..., mote:nahoktok no, ke:mah, de mote:nahoktok a n' omit. *Casi** para mah kikui ne:n nochi. Kitila:na sepa ne:n talwameh para kiki:tskia *fuerte** ya wa:n se: yeh sepa se: kita:lilia yehwa yo:n chechelo:kamoh pos kipale:wia pero i..., tel..., motelneki mah kima..., mah semi koli:ni a:ken tapahpachowa para kie:te:na:mikti:s omit ke:meh, ke:meh yetoya. Mah kitila:na ke:meskia wa:n ke:meskia mah kite:na:mikti. Ke:mah wa:n yehwa yo:n kitila:na ya ne:n kamoh, se: kipepechowilia ya pos kitila:na ya ne:n talwameh, kinye:kta:lia ya. Pero motelneki mah kioli:ni ne: se: tapahpachokeh m para sepa mote:n..., yo:n mote:nihkuania o:mit *cuando** mo..., monekuilowa mopanowia omit ihkui:n wa:n ke:mah yehwa yo:n te..., te:kokoh ya. Pero sepa wi:tsa tapahpachohkeh, kie:kta:lia, kita:lia ke:meh yetok, ompa ke:mah kita:lilia refi:noh wa:n ke:mah se: yeh mah se: mota:lili, ma:ski a:mo te:nawati:s pero mah se: mota:lili yehwa yo:n chechelo:kamoh, para kualtsi:n mo..., moka:was sepa ke:meh i:pa yetoya. *casi** yo:n kuali ke:meskia sasaltik, ki..., kikui. Ki..., sasaltik, yo:n mopepechowa, sasaltik. Yehwa yo:n nimitsilia nehjó:n kina:miki para ne:n para ko..., komo monekuiloh, kina:miki mah kiye:kta:lili a:kin tapahpachowa wa:n komohkó:n ... Soh semi kina:miki para mokelo:nia sah. Se: mokelo:nia sah mo..., yo:n a:mo wehweliwi n' omit, wehweliwi talwameh yehwa ne: seko yowi *o** monepanowa wa:n yehwa te:kokoh. Te:kokoh tal..., talwameh. Te:kokoh, żKe:yeh?, ke:yeh te:kokoh yo:n *porque** a:mo tekiti ok ne:n talwat. Se: tein, tein kipechihtokeh tatampa ya, a:mo tekiti ok esti, ye:k..., ye:kte:kokoh ya. I:n ke:meskia wehweliwi. Yehwa yo:n. Wehweliwi, kima:mahtok a pos a:mo wel, amo wel tekiti ok kipa:tskatok oksé: *Porque** ke:meh titalwayokeh tehwa:n, taihtik, tatampa de n' e:wat ne: tak yema:nik semi tonakayotsi:n, mopatilowa ika tepitsi:n ne:n talwat wa:n yo:n ye:kte:kokoh ya wa:n para kimela:wa yehwa se: kipepechowilia yehwa yo:n chechelo:kamoh. Ke:mah, kitila:na sepa, ke:mah, mm. Pos no: kualtsi:n ne:n se: kimati ne:n, ne:n chechelo:kamoh, ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok pos no: sepa neh no: *igual** nik..., nikmattok yo:n chechelo:kamoh ne:wi:n ana:l no: timopahtia:yah, te:chpahtia:yah. Yo:n tehwa:n tiktehtekiah kualtsi:n ihkó:n tik..., tiktehtekiah wa:n nochi tikxahxama:nia:yah. Mm. Wa:n tik..., te:chta:lilia:yah ka:mpa yo:n, eski ke:masá: se: wetsi wa:n se: moma:xama:nia oso se: moposteki, entó:s ompa te:ta:lilia:yah. Ma:ski te:chwi:kayah ihkó:n tapahti:lo:ya:n pero *siempre** de se: ehko, siempre kihto:skeh x'te:mo:ti yo:n chechelo..., chechelo:kamoh, yo:n kualtsi:n sasaltik. *O sea**, sasaltik wa:n ye:k..., ye:kahwayoh. Ke:mah. Ahwayoh wa:n neh nik..., neh niki:xmattok sayoh se:, se: taman de yo:n, no: nikitani okseki ne: yo:n achi we:weyak. Mm. Ihkó:n achi we:weyak ihkó:n yehwa yo:n wa:n wihwitsioh. Mm. Pero neh a:mo nikmati no: ox pahti wa:n no: kuali a ekintsi:n tine:chilih wa:n pos neh nikmattok de n' oksé: taman oksé: chechelo:kamoh yo:n, yo:n ihkui:n de we:weyak wa:n tohtoma:wak. Yo:n kachi ohololtik. Ke:mah. Yo:n tohtoma:wak wa:n kua:pihpitsaktik. Mm, wa:n ikua:wihwitsio achi kua:pihpitsktik, ke:mah pitsaktik. Wa:n ka:mpa ne:n e:wi pos itech ne: kowit, ike:span. Itech kowit, ke:mah, ompa ike:span e:wi. Ka:mpa se: kita seki wehwei, ihkó:n sikie:ra na:wi oso ma:kui:l yetok de wehwei. wa:n seki tsikitsitsi:n e:wtok, yo:n tak a:m..., ompa ke:meskia ixwa. Ke:mah, ma:ma:ta..., ya. Wa:n yehwa yo:n nikitstok ne:n ka:sá: ika se: kitas ne:wi:n yo:n chechelo:kamoh, yo:n kuali, semi pahti. Yo:n ke:meh ekintsi:n ne:n nekuil *o** yehwa yo:n tikihtowa de n' tsi:nki:sa yo:n omitsi:n, Ke:mah, pahti semi. pos yehwa tak kisa:lowa. Mm. Kisa:lowa yo:ni, tak porin sasaltik ke:meskia kikui. Kitila:na. Kitila:na. Wa:n yehwa yo:n ka:sá: ika se: kitas ke:meh i:n no: tinentinemi ne:wi:n kowtah *o** kuali, kuali ti..., kuali tikua:lkuis. Ke:mah. Yo:n kuali yo:n pahti, yo:n chechelo:kamoh. Mah se: kita:li i:n kaltsi:ntan ke:meh i:n se: mokokowa ompa se: kikui. Ompa se: kikui. Mm, *porque cuando** se: kite:mowa a:mo se: kahsi. Ka:n se: kahsi, a:mo se: kahsi. Ke:mah. A:mo se: kahsi wa:n de ekintsi:n tise:meh nika:n timonohno:tstokeh komo tikahsih ihkó:n pos kuali timomati:lti:skeh *o** kuali tike:wtoskeh kaltsi:ntan komo yetok se: kowtsi:n pos ompa kuali tikta:li:skeh. Ke:mah. Ompa kuali tikta:li:skeh wa:n pos yo:n kuali pahti no: wa:n yehwa ya ke:meh yo:n se: wetsi, se: moma:kokowa Mm. Pos yo:n no: te:sa:lowah wa:n *siempre** moneki yo:n mah te:ta:lili:ka:n nehjó:n, yo:n kamoh. Motelneki, ke:mah. Wa:n yo:n kamoh semi sasaltik. Pero yo:n neh a:mo nik..., a:mo ke:man nikita neh mah, nikihto:s mah se: tai. Yo:n a:mo, yo:n nochi ki..., kixahxama:nia:yah, kualtsi:n kipa:tayah ihkó:n wa:n te:ta:lilia:yah. Se: mota:lilia sah. wa:n te:ta:lilia:yah. Mm. No: *igual** ke:meh ekintsi:n tine:chilihtoya ne:n mah, mah se: kwahwa:na ihkó:n, no: kualtsi:n ne:n mo..., mo..., *casi** momox..., kue:chiwi. Se: kwawa:na, tehwa:n tikwawa:nah ika yo:n ... Ke:mah, kualtsi:n kue:chiwi. De kue:chiwi kualtsi:n ka:mpa se: mota:lilia, ne:n mopepechowa. Ke:mah. Mopepechowa ya, a:mo, a:mo ki:sa. Ka:n takahka:wa. Wa:n neh niki..., neh niki:x...., de se: kixahxama:nia, seki ki:sa. Ki:sa, ke:mah kualtsi:n pi:ktok. Moneki mah kuali pi:kto. Mah kuali pi:kto wa:n i:n, de yo:n se: ki..., se: kichi:wa ihkó:n kualtsi:n nochi, nochi mo..., mopepchowa ya *porque** nochi, nochi kue:chtik. Momoya:wa nochi, ke:mah, momoya:wa. Wa:n i:n seki, de se:, ihkó:n se: kimohmo:lta pos wehwei ki:sa seki. Wehwei. Wehwei ki:sa seki wa:n yo:n pos no: a:yoh. A:yoh. Yo:n no: kipia ke:meskia a:tsi:n ka:mpa se: kiteki no: a:ki:sa. Mm. Wa:n a:ki:sa yehwa yo:n a:t, yehwa ya ne:n cho:kil. Yehwa n' cho:kil, yehwa ya yo:n te:na:miki. Ke:mah. Yehwa yo:n te:na:miki *porque** n' i..., ipaniá:n achi, achi wa:kkatik, yo:n ipaniá:n Mm. Pero taihtik achi kipia a:t. Ke:mah. Se: kiteki, ki:sa, a:ki:sa wa:n yehwa yo:n nochi ne:n te:na:miki, pos ekintsi:n nochi timomati:ltiah nehjó:n tikitstokeh ke:ní:w, kati:n te:chna:mikis ta:ka:n ke:masá: se: wetsi, se: monekuilowa pos yehwa yo:n te:na:mikis. Ke:mah. Mah se: kuiti sah. Mah se: kuiti sah nehjó:n kamoh, *solamente** yeh, para yehwa yo:n, yo:n ika te:ch..., te..., se: mopahtia. Ke:mah. Yehwa sah yo:n ne:n, para nikihto:s oksé:, se: taman oksé: kokolis ihkó:n a:mo. neh nikmattok yehwa yo:n se: ... De nekuil. Ke:mah, yehwa sah yo:n pahti. Wa:n de yo:n se: westi ke:masá: se: moma..., moma:posteki *o** se: imahpil *o** se: ima:ko ihkó:n. Pos no: kuali no: se: moma:sa:lowa ke:meh yo:n te:ta:liliah ne: tapahti:lo:ya:n teisá: ihko:ni *siempre** moneki mah te:ta:lilika:n ne:n para kikui a. Para kikui a ne: *porque** yo:n ye:k, ye:k, ye:ksasaltik. Mm. Ye:ksasaltik wa:n yo:n kihtowah ke a:mo no: komo a:mo niman te:ki:xtilihkeh ye:kahwayoh. Ke:mah. Ahwayoh nehjó:n, nehjó:n chechelo:kamoh wa:n yo:n chechelo:kamoh onkak ne:wi:n, ne:wi:n se: kita, ne:wi:n kowtah, kahfe:ntah, ka:sá: ika ne: ike:span de kowit, yo:n *siempre** se: kita. Mm. Pero ne:wi:n we:ikowtah pané: a:mo kachi se: kita. Ompa a:mo kachi se: kita. A:mo se: kita *más**, ne: se: kita ompa ne:wi:n, ampo:wi:n, ka:mpa kahkafe:ntah, yo:n ke:masá: se: kite:mohtinemi wa:n a:mo se: kahsi niman. Kanah. A:mo se: kahsi. Se: kahsi yo:n okseki yo:n achi pihpitsa:wak yo:n, pos no:, no: se: kahsi *hasta** ne:wi:n, ne:wi:n kowtah. Ke:mah. Nika:wi:n a:mo se: kahsi. *Igual** i:n seki:n ne:n tohtoma:wak tikihtowah, yo:n *siempre** se: kahsi nne:wi:n ike:span de kowit pepechiwtok. Se: kahsis tak. Wa:n yo:n kualtsi:n n' i..., ixo:chio wa:n pos kihtowah koma:mo se: ta..., no: mokalakia ne: kowa:t tatsa:la:n, tatsa:la:n mokalakia kit. Mm, mm. Ke:mah. A:mo ke:man ne: tikita ne: tatsa:la:n, pos se: ... A:ah. A:mo ke:man, yo:n a:mo wehwei mochi:wa taktson, tsikitsitsi:n. Pos sa..., sayoh porin itsintan mowe:ita:lia ihkó:n. Ke:mah. Itsi:ntan sah pero yo:n a:mo semi wehkapantia, tsikilitsitsi:n. Mm, tsikitsi:n sah, ke:mah. Yo:n ke:meh e:wtiw ihkó:n xo:chiohtiw wa:n tak ihkó:n moskaltihtiw ne: i..., n' ita:kka. Ke:mah. Ihkó:n moskatihtiw *hasta, hasta** moskatia ya. Mm, *hasta** moskaltia ya nehjó:n ita:kka. Pos neh yehwa sah yo:n de nikmati no: wa:n yehwa sah de n' ekintsi:n nimitsilih wa:n tehwa no: tik..., no: teh tikihto:s komo tik..., tikmati no: oksé:, xa: tikmati *más** pos kuali tine:chili:s. A:mo, ta: i:pa yehwa sah yo:n, i:pa tikmattokeh tein para nehjó:n, para mokelo:niah wa:n nekuil, tikmattokeh sah, *demás** a:mo, a:mo teh ki...,kichi:wa de ichi:walis, i:pa yehwa sah yo:n. i..., ikue:ntah sayoh ne: nekuil wa:n yo:n se: mokelo:nia. A:, we:noh pos. Ke:mah, yehwa sah yo:n Pos koma:mo teyo:k *más** tikmati pos yehwa ya ne:n kuali tine:chili:s ne:n moto:ka:i wa:n ka:n ti..., tiwa:le:w, ke:ní:w timono:tsa. Ke:mah. Ke:mah, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquéz wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Mm.