Nika:n timoahsih wa:n nika:n tinentokeh kuali teh ta:tah kuali tine:chili:s katí:n nehjó:n xi:kalawakat, ox tiki:xmati se: taman oso o:me taman wa:n ke:ní:w mochi:wa ke:mani:n xo:chiowa wa:n para toni nehjó:n kualtia ox i:pa sayoh para se: kikua, ox kuali se: kikua. Ke:mah, niki:xmattok ta:tah nehjó:n xi:kalawakat onkak no: o:me taman, onkak se: tein xoxoktik wa:n onkak se: no: tein ti:ltiani. Wa:n xo:chiowa itech nehjí:n mayo para i:n julio onkak a. Komoke a:xka:n *tiempo**, a:xka:n onkak, pero no: *igual**, no: *igual este** chika:waya kualtsi:n wa:n ise:lti wetsi wa:n se: kipehpena wa:n no: *igual** se: ki..., kie..., se: kie:wa para: mo:stika no: yoksi a. Wa:n no: monamaka, no: monamaka pero *más** monamaka ne: tein tihti:ltik neli *porque** kihtowah ke *más, más** we:lik wa:n pos a:mo, yo:n a:mo, a:mo teh kikuih, nio:nó: para kalkowit *porque** ixiwyotsi:n kachi *más** tsiktsitsi:n Ma:pisi:ltik. Ma:pisi:ltik wa:n nima:n ma:xi:ni. Moka:wa sayoh kowtako:t komo se: kima:xi:ma ka:mpa mi:lah niman ne: kuatawi ima:tsi:n wa:n niman kohkopi:ni, mo:stika, wiptika pah..., pahpawetsi a. Entó:s yo:n a:mo te:chpale:wia para, para ne: teisá: tikuiskeh kaltsi:n, yo:n i:pa sayoh ita:kkayotsi:n tikualiah wa:n nio:nó: para pahti a:mo tikuih. Wa:n neli kowtsi:n pos a:mo tikuih nio:nó: para wapal nio:nó: para kalkowit *porque** a:mo semi wehwei mochi:wa, komoke pihpitsa:wak sah wa:n iwki ta:ktiw a wa:n a:mo onkak, yo:n a:mo moskaltia semi *porque, una vez** tepitsi:n chika:wayasneki pe:wa a:skayowa kowit wa:n pe:wa kohkoyo:ni wa:n pe:wa a:kalaki, ma:tsahtsaya:ni ise:lti, komoke wehweliwi niman yo:n kowit. *Casi ke:meskia pala:ni. Yehwa neh niki:xmati ta:tah. Pero a:mo n'mati teh ta:tah xa: no: tiki:xmati ke:ní:w yo:n momanehja:rowa yo:n kowtsi:n, xa:, xa: tiki:xmati no: n' teh ox wehwei kowit mochi:wa ka:sá: ika. kuali tine:chtapowi:s no:. Pos nehwa nika:n nimtstahtanihtok, kuali tine:ch..., [...]tapowih ya wa:n tine:ch..., tine:chilwih ya, pos neh nikitas ... ne:wi:n nikitstinemi ne:n, miak ihkó:n ne:n xi:kalawakawehwei. pero a:mo ke:man nikita mah moskalti ihkó:n oso mah xo:chiowa, ihkó:n mah kipia xo:chit. Nehwa nikita sayoh n' iteyo ke:masá: nikita ne:wi:n wa:n yeh we:lik. Pero a:mo nikmati, a:mo, a:mo niki:xmati nochi ke..., ke:niwki, ke..., ke:maniá:n ta:ki, ke:maniá:n xo:chiow[a], ke:niwki ne:n ikowyo. Nehwa niki:xmattok de n' okseki tsikitsitsi:n pero de i:n wehwei, a:mo nikye:ki:xmati, ta: neh sayoh nikmattok ne:n, niki:xmati no:, ka:sá: ika se: ki..., [moah]okuilia ihkó:n wehwei wa:n yo:n neh nikita ne:n xo..., xo..., xoxoktik, a:mo, a:mo nikmati ox ti..., tihti:le:wi, ta: nikita ne: xoxoktik sah. Wa:n neh ke:masá: nijó:n, ne: ke:maniá:n tikua:ya pos nijó:n [...]kowilia:yah, ipane:wayo achi tihtila:wak wa:n iteyo, ye:kwe:i iteyo. Wa:n no:, ne: a:na:lpa no: tikto:kkeh pero a:mo kineki ne:n moskalti:s, tsikitsi:n ihkó:n moskaltia, a:mo kineki ne:n, n' tak a:mo ta:lna:miki pero yo:n ne:chilwihkeh ke yehwa yo:n ne:n xi:kalawakat, tik..., tikto:kkeh. Pero neh a:mo nikmati *qué tal**, ox wehweikowmeh ne:wi:n *o** ke:ní:w mochi:wa, ke:meh ekintsi:n ne:..., ne:chilihtok, teh no: tikmattos de ke *hasta** ka:ni yo:n mochi:wa, n' ampo:wi:n oso *más** ne:wi:n. Ke:mah, ompa nika:wi:n paratani, ka:mpa ika neh ninemi, paratani nochi mochi:wa ya, pero iwkia nimitsilwia, a:mo semi telwehwei kowit mochi:wa, niman komoke tepitsi:n sah, a:mo se: kimati, tak i:pa no: mone:neki oso i:pa iwki sah, a:mo telwehwei kowit *por eso** a:mo, a:mo tik..., a:mo tikuih para kalkowit, a:mo tiktekih wa:n i:pa tikui:liah sayoh iteyotsi:n, tikpehpenah wa:n tikmahse:wah. Yo:n no: kualtia para tik..., [ti]tamahse:wah, ika timo..., ika timotamakah pero yehwa sah neh niki:xmati pero yo:n tikpehpena n' iteyotsi:n pero para kalkowit, para, para ixiwyotsi:n a:mo, a:mo ke:man tiktekiti:ltiah. A:mo ke:man tikita de ke nejó:n kox kualtia para se: mopahtia. Yehwa yo:n a:mo. A:mo, a:mo, a:mo ke:man nikita. A:mo ke:man nikita, a:mo ke:man nikita. Mah timomati:lti:ka:n kati:n de n' we:lik wa:n ke:maniá:n xo:chiowa, ke:niwki ikowyo wa:n yo:n kuali *porque** Ke:mah. pos *con el tiempo** niman nikihto:s ne:chilih ne: ta:tahsi:n ke:ní:w moskaltih *o** ke:ní:w de we:lik nejó:n o:me taman. *Porque** neh, tehw..., neh niki:xmattok sayoh se: taman. yehwa de n' xoxoktik. No:, no: onkak ne:n ti:ltiani nimitsilia no: wa:n nimitsilih ya ke xo:chiowa mayo wa:n ixo:chiotsi:n no: *este** miak momaxalowa, ihista:k wa:n yo:n ixo:chiowtsi:n no: ke:meh *pimienta** ihkó:n pe:wa wehwetsi a ne:n xo:chitsitsi:n, ompa moka:waya itsi:ntan ne:n tateyo:tsi:n wa:n pe:wa ya moskaltia no: *igual** pero pos neli ne: yo:n a:mo semi motelnamaka, i:pa timopehpeniah, tikmahse:wah sah *porque** yehwa ne:n tein xoxoktik, a:mo, a:mo kachi kwelitah. Tepitsi:n kikowah tein ti:ltiani pos pero a:mo no: semi telmiak onkak, ta: we:wehkatsitsi:n sah *porque** [...]ke:meh a:mo wehwei kowit mochi:wa, a:mo no: kika:wah seki kite:xi:ntiowih kahfe:ntah wa:n pos iwki a, yehwa sah yo:n neh nik..., nikmatilia de, de nejó:n awakatsi:n. A: we:noh, a:mo. A:mo *más** ta:ki, ihkó:n we:wehkatsitsi:n sah. We:wehkatsitsi:n sah. Pos yehwa sah yo:n neh no: nik..., nikmati sah, yo:n a:mo, a:mo *más** *porque** yehwa sah yo:n de n' nikmati nikuahka se:, se: *vez** wa:n a:mo, a:mo tik..., a:mo nikmati neh ox wehweikowit, mm. Yehwa ekintsi:n no: kualia nika:n timomati:ltia wa:n pos no: nika:n timona:mikkeh pos no: timoliah para toni nejó:n kualtia yo:n kowtsitsi:n nijó:n we..., tikihtowa o:me taman, oksé: taman okachi we:lik. Ke:mah, kachi we:lik, mm. Mm, kachi we:lik. Pos yehwa sah, kuali tine:chakas moto:ka:i wa:n ne:chili:s ka:n ti..., tiwa:le:w. Neh nimono:tsa niMartín Becerra Nazario, neh niwa:le:w Tecoltepec. A:, no: *igual** neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de n' xola:l ne: San Miguel Tzinacapan.