We:noh pos tiknekih no:, ika nika:n timahsih, timitstahtani:skeh ke:ní:w i:n xiwit, ox no: tiki:xmattok i:n, neh niki..., niki..., niki:xmati ne: kui:kuilehkaw. I..., ke...,ke:ní:w mochi:wa, ka:ni mochi:wa, ox mi:lah *o** kahfe:ntah *o** ka:sá: ohte:n *o** ... Yetos sah ka:mpa mochi:wa i:n xiwit, a:mo, nochi xiwmeh a..., a:mo mochi:wa sanipa, sanoke yetok sah ka:mpa mochi:wa. Pos neh niki:xmati ke:meh i:n titekitih ne:wi:n pero *solamente** mi:lah mi:lah ni..., nehjó:n tik..., tikitah wa:n i:n tikwiwitah no: wa:n wa:ki no: ka:mpa paniá:n se: kita:lia pero i:n kualtsi:n no: mah ... Iyo:la:n mota:lia n' ixo:chio kostik. Mm. Tikiliah ma:yewalehkawkui:kuil. Entó:s yehwa tikiliah kui:kuil *porque** pos ekintsi:n *todavia** selik ok pero *cuando** chika:waya nehjó:n, kui:kuile:wi. Mm. Wa:n i:n no:, i:n a:mo se: kita ox no: wa:ki, moyo:kolia, ta: i:n ihkó:n selistok, ke:masá: ye:kmiak ihkó:n ixwa tatampa ka:mpa yetok pero i:n a:mo no: nikmati ox, ox kikuah ne:n chiktehtsitsi:n, ox kipipi:nah *o, o** kitolowah iteyo. Pero neh niki:xehekowa ne: xa:, xa: no: kikuah, ta: i:n no:, no: tak kwe:liliah wa:n teh xa:, xa: tikmattos *más** de i:n, de i:n xiwit, *porque** yehwa i:n ekintsi:n ne: tik..., tikitstinemih i:n kowtah pos miak onkak pero ka:mpa ne: we:ikowtah a:mo no: tei, ta: i:n ka:mpa se: tato:ka ne:n mochi:wa. Ka:mpa paniá:n. Mochi:wa ka:mpa paniá:n nehjó:n, no: de kowtampa ihkó:n a:mo no: semi mochi:wa, ta: yo:n no: sehselik, mochi:wa ka:mpa paniá:n, ka:mpa se:, se: tato:ka, se: kita:lia *matita** Ompa ne: mochi:wa. Mm. Wa:n yehwa i:n no: kuali tine:chili:s ox xa: kachi tikmati de i:n *matita** de i:n ehkaw. Ke:mah pos ne: nikmati, a:mo kachi nikmati pero nikitani ne:n xiwit mochi:wa. Ehkawkui:kuil. Mm ka:sá: kahbe:ntah onkak ke:meh i:n xiwit no:, se: tawi:teki onkak i:n kui:kuilehkaw kiliah. Wa:n neli a:mo, a:mo wa:ki ke:meh okseki ehkaw, i:n sepa se: to:nal nikte:xi:n a:mo wa:ki wa:n komo se: kite:xi:mak ne: ahko sah, itsmoli:ni sepa i:n pero a:mo kamohwehwei, paniá:n sah yetok i..., i:n xiwit. Wa:n i..., ima:i tepitsi:n ma:yehyewaltik pero a:mo sanke:n, no:, no: yekapihpitsaktik wa:n semi ma:xahxakachtik no: *por eso** ki[liah] ehkaw wa:n nehjó:n momahmaxalowa ata, ne: wel..., telma:tapo:tik ima:maxalyo wa:n tayo:la:n ki:sa se: xo:chitsi:n, yehwa ixo:chio mochi:wa. A:mo ki:sa ima:tsi:ntan ke:meh seki tsi..., seki xiwit, ki:sa iyo:la:n, ke:meh yetok ata i:n, ka:mpa ima:tsa:la:n ompa ki:sa ixo:chiotsi:n, a:mo ki:sa ima:tsi:ntan, ima:i eski, nika:n eskia ki:saskia wa:n ki:sa iyo:..., iyo:la:n, ka:mpa ima:tsa:la:n ompa ki:sa xo:chit. I:pa name:chta:tapowia ke ima:tsa:la:n ki:sa xo:chit, moahoketsa se: wa:n kostik ixo:chio wa:n i:n a:mo kipipi:na nio:n nektsi:n, nio:n tei, i:n a:mo nekyo i:n i..., ixo:chiotsi:n. Wa:kkatik. A:..., a:mo nekyo, wa:kkatik. I:n sayoh poso:ni wa:n pampi:xowi, ompa sepa ixwa pero a:mo, a:mo wa:ki iwa:n koma:mo se: kite:xi:n, komo se: kite:xi:n ke:mah wa:ki pero komo ahko sah sepa itsmoli:ni, wa:n i:n no: kikuah tapialmeh komo se: kite:milih *caballito** oso se:, ne: tein eski, kua:kueh no: kikuah i:n. Ke:mah kikuah, i:n kikuah tapialmeh. Kikuah piomeh, kikuah. Pos neh nikmattok no: para pio:tsitsi:n oso para to:tolimeh. Pos yehwa yo:n no: tikimakayah ne:n *antes**, no:, no: kikuah. Kikuah pio:tsitsi:n. A:mo se: kimati ox tsope:k no: oso ke:ní:w. Wa:n yo:n ne:, ne: ke:man no: nikmatia to..., tota:tahwa:n no: ka:mpa yo:n titakuelpachowa:yah wa:n tinemiah ihkó:n de tikone:meh pos te:chkua:ya nehjó:n kiliah choko..., chokoy, ta:lchokoy wa:n yo:n ista:k. Kima:xakualowa:yah se: tsikitsi:n wa:n yo:n te:ta:lilia:yah ka:mpa ne: te:kua, no:, no: te:na:miki de chichinakatok pos te:na:miki, a:mo ... Koto:ni ne:n, a:mo, a:mo te:kokoh ok tepitsi:n. Mm, mm. Yehwa yo:n no: nikmattok ne:n wehka:w tota:tahwa:n ika te:chpahtia:yah. Pahti i..., pahti ia:yo. Kima:xakualowa:yah kualtsi:n wa:n kima:pa:tskayah wa:n te:ta:lilia:yah nika:n wa:n tsikitsi:n te:pepechowilia:yah pero yehwa yo:n kualtsi:n tapa:tal. Se: kipa:ta ika se: ima:ko wa:n no: ekintsi:n nehjó:n no:, no: tikitah, ke:meh i:n tikowtahtekitinih wa:n tinentinemih pos yehwa yo:n tik..., tiktekih wa:n tikma:xakualowah para tik..., tikta:liliah ka:mpa ne: te..., te:chkua ne:n chokoy. Mm, ke:..., Yo:n no: kuali, xa: no: tikmattos, ne:n kuali tine:chili:s ke:ní:w Ke:mah pos ... Ox no: tikmattok de yo:n xiwtsi:n, yo:n ehkaw. Ke:mah. Ox ne: kuali para se: mopahtia. Kualtia tikihtowa, ne te:chiliah wa:n neli ke:masá: tikehekowah ke:meh i:n te:kua chokoy oso yo:n to:nal itsompal oso tein eski, yo:n okuilin ke:meh tein te..., te:ihixkah kina:miki icho:kilo *porque** tak ahwia:k icho:kilo i:n xiwit wa:n pero i:n neh nik..., ne:chtahtanihkeh ke mah se: moxakualo iwa:n tepitsi:n se: ichihchi, se: kichihcha wa:n se: kima:xakualowa ihkó:n wa:n iwa:n se: kita:liaya yo:n para te:na:miki. Pos no: kihtowah koma:mo kipia ia:yo pos nehjó:n mah se: kita:lili tepitsi:n se: ichihchi, mah se: kikui. Pos kuali no: nik..., nikitak yo:n to:nal itsompal, *porque** yo:n to:nal itsompal o:me:n no: yetokeh . Ke:mah. Ke:mah, yehwa iwa:n, sese:k, mm. Mm. Se: xoxoktik wa:n se: ti:ltik, no: onkakeh, kipia i..., ihkó:n inaskawa:n ke:meskia ite:mpi:l Mm. Mm. Wa:n yehwa yo:n te:kokoh. Ke:mah. Ke:mah. Te:kokoh wa:n pos neh nikneltoka *cuando** ke:meh i:n takawa:ni pos a:mo no: kipia ia:yotsi:n yo:n *porque** wa:kkatik ixo:chio. Wa:n sepa ima:yo: no: wa:kkatik. Wa:kkatik. Pos yehwa yo:n te:chilia:yah, neh nikneltoka, tikuiah tochihchi ihkó:n tepitsi:n wa:n ki..., kita:lilia:yah ne: xiwtsi:n wa:n kima:xakualowa:yah. Mm. Wa:n yehwa yo:n *hasta** pa:tia wa:n ke:mah te:ta:lilia:yah se: ima:ko oso se: imetsko, nochi nehjó:n ke:meh se: kone:neh se: nemi ne: mi:lah. Ke:mah, kipachowa yehwa xiwit a. Ompa mopepechowah itech nehjó:n xiwtsi:n oso itech ne:n mi:l i..., ima:yotsi:n. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n, yo:n nikmattok yo:n de se: kwiwita ne:wi:n se: kita:lia, ne:n wa:ki. Ke:mah, wa:ki. Its..., itsmoli:ni, itsmoli:ni kowte:n.a Pero komohkó:n se: kite:xi:n pos ihkó:n moka:wa ihkó:n, pe:wa itsmoli:ni. *Porque** ne: inalwayotsi:n nochi ya:tahtok ihkó:n tohto:ktok. Ke:mah, moto:ka. Tohto:ktok wa:n pos de sepa ne:n e:wi yo:n, pero yo:n a:mo nikmati ox, de kitamo..., [kita]mo:ta ox itsmoli:ni, nehjó:n neh nikmattok de se: kitamo:ta, se: kwiwita, nehjó:n a:mo itsmoli:ni, wa:ki. I:n wa:ki, wa:ki se:, se: kitamo:ta ihkó:n wa:ki, a:mo itsmoli:ni. Wa:ki. Itsmoli:ni ata ne:n kowte:n, se: ... Ka:mpa wehkapan se: kite:nteki pos itsmoli:ni, itsmoli:ni pero se:, se: kite:nteki wa:n kowta..., a:mo itsmoli:ni ok, yeh wa:kkatik neli. Ke:mah wa:n neli kikuah n' tapialtsitsi:n se: kinimakah wa:n komo pio:tsitsi:n se: kinimaka kikuah ima:xiwyo. Wa:n yehwa yo:n neh a:mo nikmati ox no: kuali ne:n ixo:chiotsi:n se: kima:xakualowa para to:mal itso:mpal Ke:mah, neli. Neh nikmattok neh *solamente** ne: ima:sehselotsitsi:n tein, tein aya:mo semi chika:wak para kuali no: se: kipa:tas, se: kima:xakualowa ika se: ima:wan. Pos ... Ke:mah. Mm. Se: ima:kpal. Pos teh..., tehwa:n, tehwa:n timota:liah *aparte** yehwa i:n, tein iyo:lseli yehwa ne:n tepitsi:n a:yoh ne:n xiwtsi:n wa:n kachi yema:nik para se: kima:pa:tas pero ixo:chio a:mo ke:man te:chiliah mah se: mota:lili yo:n. Ke:mah. Pos no: tepitsi:n nikita ne: xahxakachtik no: wa:n a:mo pa:ti, tak takua:wak *siempre** Takua:wak. Takua:wa:k wa:n pos yo:lik no: para se: ki..., kipa:ta. Takua:wak. Ke:mah. Pero se: ima:ko no: te:pa. Te..., i:n te:ma:pa no:, cho..., cho:kiloh, ke:mah, cho:kiloh. Ke:mah, te:ma:pa. Te:ma:pa nochi wa:n pos no: se: ki:xtia tepitsi:n, tepitsi:n a:tsi:n se: moma:xakualowa wa:n pos no:, no: ki:sa. Ke:mah. No: ki:sa pero yo:n koma:mo se: momahtekih no: ... Wa:n teh xa: tikmattok, xa:, xa: chichi:k oso xa:, xa: tsope:k. Tepitsi:n chichi:k, a:mo semi sanke:n, tepitsi:n chichi:k. A:, chichi:k. Pos ke:mah komo se: tepitsi:n se: kiekoh ika ne:n se: ki..., inenepi:l pos ne:n se: kiekowa. Tepitsi:n chichi:k, ke:mah, mm. Ke:mah, tepitsi:n. Pero neh a:mo nik..., nikekowa, neh, neh nikmattok yehwa yo:n tikma:xakualowa:yah ihkó:n para se: ki..., para se: mopahtia. Mm, ke:mah, ke:mah. Pos yehwa sah i:n nimitstahtania i:n sentaman ehkaw, ni..., nika:n timonohno:tsa ke:ní:w ox tiki:xmattok, ke ta:taman tiki:xmatih wa:n ta:taman t'to:ka:itiah wa:n seki ta:taman 'tatekiwtiah. Pos yehwa ... Ika nimitstahtania ox ti...,ox tiki:xmati *porque** neli mah se: molpi, se: moli ke:ní:w se:, se: ki:xmati wa:n ke:ní:w ineketsalis i:n xiwit. Pos nehwa nik..., no: yehwa nika:n timonohno:tstokeh, ke:meh nika:n tinentokeh itech kowtah pos ne:n titekitinih. Mm, ke:mah. Pos tikitstokeh kati:n tein te:chpahtia, kati:n tein a:mo te:chpahtia ok, kati:n tein we:lik. Ke:mah.a *Porque** nehi:n xiwtsi:n neh nikmattok pané: a:mo ke:man tik..., tikmanah para tikmahse:wah. Ke:mah, para tapialtsitsi:n se: kinimaka. I:n ihkó:n tikuih sayoh para teisá: pahti *o** para ihkó:n ne:n tapala:n de ihkó:n se: imi:lah. Ke:mah. Se: kwiwita wa:n wa:ki mo..., mose:sentilia ya de, ne:n yehwa i:n xiwtsi:n. Mm. Pero a:mo nikmati neh ox we:lik. A: para tehwa:n a:mo wel se: kikua, ihkó:n para tapialtsitsi:n kikuah yehwa:n. Pos n' tapialtsitsi:n ke:mah, pio:tsitsi:n oso to:toltsitsi:n ne: ki..., kikua *o** pitsotsi:n no: kikua. Kikuah, yehwa:n kikuah, ke:mah. No: kikua. No: kikua, ke:mah. No: kikua wa:n yehwa, i:n kachi se: kichikowia, kachi *seguido** ohtoka i:n *porque** i:n a:mo wa:ki wa:n yo:n seki ma:we:weyakehkaw yeh wa:ki. Wa:n ika yo:n ti..., i:n onkak xiwit ompa se: kuitiki:sa ka:sá: wa:n se: kwi:kilia para tapialtsitsi:n. Yehwa ika se: ... Ke:mah. Pos se:, se: kwiwiwta wa:n se: kwi:ka wa:n ompa ne: kalihtik se: kiteki a ika ne:n tateki:lo:ni. Ke:mah, ihko:ni pos yehwa sah ne ika nimitstahtania ox tiki:xmattok wa:n ne:n ne:chilwi:skia moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:w. Ke:mah. Ke:mah nik..., ki..., Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa xola:l de ne: San Miguel Tzinacapan. A, we:noh, tasohka:matik. Mm wa:n neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.