We:noh pos a:man ke nika:n timona:mikih no: nik..., [nik]neki nimitstahtani:s ox no: tiki:xmati yo:n n' awakatsitsi:n, ox sentaman sah oso sikie:ra o:me oso e:yi taman tiki:xmati, yehwa n'nekia nimitstahtani:s. A:, pos no: tikneki tikmatis de yo:n awakatsitsi:n, Ke:mah. pos neh niki:xmattok sayoh se: taman, Se: taman se: taman, awakatsitsi:n se: taman ne:n, yo:n no: wehkapantia wa:n pos yo:n awakatsitsi:n no:, no: yema:nik. Yema:nik *siempre**, a:mo semi tel..., a:mo takua:wak, pero yo:n no: wehkapantia wa:n ompa no: mochi:wa iteyo. Mm. Yo:n iteyo a:mo no:, a:mo no: pisi:ltik wa:n a:mo, a:mo nikihto:s we:lik. Ma:pisi:l..., pisi:ltik no:. A:mo we:lik. Yo:n i:pa sayoh ne:wi:n se: kita ne:n panxi:ntok yo:n, Pampi:xowi sah. yo:n ka:sá: ika se: kita xohxoxoktik wa:n de chika:waya ti:le:wi wa:n panxi:ni a. Ke:mah. De panxi:ni pos a:mo, a:mo se: kololowa. Kanah, ka:n we:lik. A:ah, a:mo we:lik wa:n pos yo:n a:cha: kikuah ne:n chechelo:meh. Ka:n se: kimati, ka:n, ka:n, ka:n ke:man se: kita ihkó:n tak oso a:it, ka:sá: tak kikuah, ka:mpa a:mo teh inta..., intakual, xa: kikuah eski, a:mo se: kimati. [*Por]que** neh nikita ihkó:n ne: kasá: ika ne: xi:ntok a:mo teh kikua, a:mo teh ne:si ox takual. Pané: ka:n teh kikua, mm. *Cuando**..., tein kikuah teisá: kowtet chechelo:meh, ne: ta:tahko se: kahsi. Kiteteitsah, kiteteitsah wa:n ahahsitok. Kiteteitsah, pero ne: a:mo teh se: kita, ta:tahko, nochi ahahsitok pawetsi. A:ahsitok. Wa:n ahahsitok a:mo, a:mo ki..., tak a:mo, a:mo kue:liliah, tak eski xa: chichi:k. Chichi:k eski *porque** n' a..., a:mo, a:mo kikuah. Tak eski ka:n we:lik, ka:n se: kimati ke:ní:w. Ka:n kikuah. Ka:n teh kikua. I:pa ne:s..., nemi kowtah sah n' okuilimeh pero a:mo kikuah *porque** komo kikua:skiah, se: kahsiskia ta:tahko oso a:mo tei eskia n' ta:lpan, kololo:skiah n' chiktehmeh nochi. Pos no: se: kita ompaka ne:wi:n tehko, tak i:pa panowa sah ne: ki..., ompa kwelita, ompa ne:nemis. ke:mah wa:n yo:n nochi n' ta:lpan te:ntok, se: kita, miak ta:lpan te:mi ata n' iteyo. Ompa tila:wak mote:ma wa:n ompa pala:ni a. Tila:wak te:ntok. Wa:n a:mo ixwa, a:mo ixwa, a..., we:wehkatsitsi:n tein ki:sa tein kuali, ixwa pero a:mo nochi ixwa pero yo:n kowtet. A:mo ixwa. Ke:mah, yehwa yo:n. Pos yo:n nik..., n' ikowyo ne:n tohtoma:wak ihkó:n a:mo, a:mo kachi kualtia para teisá: kal..., yema:nik *siempre**. Ema:nik. Para ne:n kalkowit a:mo kualtia, *solamente** para n..., Para kowtati:l ke:mah. kowtati:l, yo:n *siempre** tata. Tata wa:n kualtsi:n ahoktik no:. Ahoktik ke:meh yo:n xo..., xo:no:tik, Ahoktik. Ke:mah, ihko:ni *mero**. xo:no:tik wa:n yo:n no:, no: tata. Tata no:. Tata no: Yo:n nochi tata *hasta** ima:yo tein pihpitsa:wak. Yo:n, yo:n ima:tako[:yo], ima:tako:yo nochi ta..., kahkakaltik, kualtsi:n, ahalaxtik, yo:n kualtsi:n tata semi. Pos neh a:mo ke:man nikita ne:n, a:mo no: niks..., nikita *más**, nikita yo:n tein wehwei a ihko:kó:n pero ixo:chio a:mo nikita Iteyo, a:m..., neh a:mo ke:man nikita ixo:chio no:. ke:niwki. Ke:meh kowtah, ne: wehkapan mochi:wa, a:mo se: kitstinemi yehwa yo:n ixo:chio pero n' ita:kka se: kita panxi:ni ta:lpan. Panxi:ni pero i..., ixo:chio a:mo ke:man no: nikita mah ista:k oso chi:chi:ltik Ke:mah, se: kita panxi:ni. Kanah, ka:n ... neh a:mo no: ke:man nikita. A:mo ke:man nikita ompa ne: 'tekkeh seki kowit, tik..., tiktsaya:nkeh kowit, ompa ne:, ka:mpa ne:, ne:pa, nota:lpan ne:pakatsi:n nochi yo:n awakatsitsi:n onkak wa:n no: awakatsitsi:n ne: pané: ke:sxa:lyoh ata. A:, ke:meskia ki..., ke:mah. *Mero** ikowyo ke:meh tamati ne:n a..., anay ikowyo, iwki tamati, xa:l..., xa:lyoh, wa:n chi:chi:ltik no: n' kowit nochi ipanko. Chi:chi:ltik. Sasaltik, tak de cho:kiloh tak pero neh nikita ne: chi:chi:ltik ikowyo ke:meh *mero** ke:meh n', ke:meh anaykot Chi:chi:ltik wa:n neh nikitak ke ..., se: *viaje** sasaltik no: ike:span no: tepitsi:n. wa:n ihkó:n alaxtik pero xa:lyoh, se: tehko nochi te:ma:kuihkui ne:n ixa:lyo ata. Iwki yo:n no: na..., ke:mah. A:mo alaxtik, a:mo alaxtik, xahxakachtik wa:n pané: panxa:lyoh wa:n chi:chi:ltik ipanxa:lyoh nochi, kowit chi:chi:ltik ipane:wayo. Te:ma:kuihkui, a:mo, a:mo alaxtik yo:n kowit, yo:n xahxakachtik. Mm, tikitakeh, ika se: kita ihko:ni wa:n no: iwki a nimitsilia ne:n anaykowit, iwki a, iwki a n' anaykowit. Wa:n yo:n no: we:i mochi:wa. Toma:wak, kie:ra o:me [tanawa:l] mochi:wa wa:n no: ki:xtiah wapalmeh Ke:mah no: kualtsi:n ki:sa wapalmeh, no:, no: kualtia para kale:wal, kualtia No: kualtia para kale:walmeh, [...] wa:n de yo:n wapalmeh ki:xtiah, seki takaya:wah ke, ke yo:n kuali kowit, tio:kowit kihtowah kinamakah, ma:ski yehwa yo:n awakatsitsi:n, ke:mah, takaya:wah tokni:wa:n seki pero tein ne:n, ne:n tio:kowit niman se: kita, yeh kawaktik wa:n ne: a:mo kawaktik. A:mo kawaktik ne:n, xi:ktik sah. Pero i..., a:mo pero takaya:wah seki ika, ke:mah takaya:wah ke kuhakuali kowit ma:ski a:mo kualtsitsi:n Wa:n i...., wa:n niman se: kimati *porque** ahoktik wa:n tio:kowit eti:k *siempre**. Eik, eti:k, ke:meh ne:n chini:nahkowit yo:n no: eti:k. Eti:k, mm. No: eti:k. I:n seki a:mo, a:mo eti:k pero a:mo, a:mo kual[tia], neh nikita sayoh para ... eliwis ihkó:n kitehtekih pero a:mo ke:man nikita para n' kale:walmeh. Ne: kanah, seki ki:xtiah tein yo:n wehwei kowit a wa:n kita ke kite:maka kuali pos kitehtekih para kale:walmeh. Ke:mah, ompa ne:pa tehwa:n tikitakeh ne: se: kowit no: te:chnamaki:ltih n' a:ken ita:lpan, tiktekkeh se: a:wa:t wa:n yehwa tiktekkeh taihti[yo:meh] wa:n seki 'tekkeh para ka..., para nejó:n yo:n kuilo:t tikiliah, yo:n ta..., tatsaya:nal. A:. Ne: t'tekkeh para t'ta:lihkeh ne: ka:mpa *teja** 'ta:lihkeh. Wa:n a:mo posteki. Ka:n postekik pero semi te:mach *porque** semi teiktik, teiktik yo:n, 'teki tihtila:wak ne: sehse: *pulgada** de, de tila:wak 'tekkeh. Ke:mah. Ka:mpa ii:x, ii:xaktok wa:n *sierra** ke:meh ne: yeh kwi:ka n' *hilo** Pos yo:n no: posteki kihtowah ka:mpa ii:x, ii:x. pos ki:sa ... kachi kuali taxi:kowa ne: kowmimil Komimil. wa:n yo:n chi:chikoaktok, ii:xaktok sah mahyá:. *Casi** ahaktok sah ne:n i..., ne:n kowit ka:mpa n', n' i:x. Ke:mah, ke:mah. Ika posteki *porque** i:xaktok sah. Ke:meh *sierra** koto:ntiki:sa pos ne: mahyá: pepechiwtok sah, sa:sa:liwtok wa:n se: taksa itech tahkopostektiki:sa. De: ki:sa kopi:ni ne:n ... Ke:mah i..., kachi kuali takowtamach ne:n kuilo:t yo:n mimiltik, yo:n se:senki:sa, a:mo i:xaktok, A:mo. ma:s[ki] chihchihkoltik pero kachi kuali yo:n. Kuali taksas tatahko, a:mo te..., a:mo tiki..., tiyo:lnemis ke t'postekis wa:n tipowetsis. Pero yo:n tatsaya:nal kowit ne: se: kimowilia, ke:mah, posteki. Posteki wa:n yehwa i:n nika:n timotahtanihtokeh nochi ne:n i..., n' ixiwyo pané: nikmati pané: a:mo we:lik ne:n para se: kikui yo:n. Mm, posteki. A:mo, yo:n a:mo we:lik pero no:, no: ma:kahkakaltik ata ke:meh yo:n *canela**, kachi ma:pisi:ltik ne:, iwki a *canela kowit. sayoh ke ne: ma:pisi:ltik ne:n yo:n awakatsitsi:n. No: iwki ma:kahkakaltik wa:n, wa:n ma:olo:chtik ahko, ikechtan, ma:olo:chtik semi. No: iwki. motelma:itia ke:meh yo:n tepe:xil, iwki no: yeh, telma:yeh, N' i:ka:n ne: kahkakaltik wa:n tila:wak. ima:xiwyo. Mm, ma:kahkakaltik ata, ma:kahkakaltik. Yehwa yo:n tiki:xmattoke kow..., kowtsi:ni Ke:mah, pos ... Ke:mah, mm. Pos neh a:mo no: *más** niki:xmati sayoh yehwa yo:n kikuih para kowtati:l wa:n nikita ne: xi:ntok iteyo pero a:mo nikmati ox we:lik iteyo, pané: a:mo ke:man a:ksá: mah kololo. A:mo, ka:n ... Ka:n a:kin kololowa wa:n no:nió: okuilimeh a:mo kikua. A:mo kikuah, yo:n nikita ka:sá: ika nio:nó: chechelo:meh. A:mo, a:mo kikuah. Kanah, ka:n kikuah, ka:n kikuah. Kiteteitsah, niman se: kita. [*por]que** ka:mpa kikuah chechelo:meh nochi kiteteitsah. Tein kikua pos ke:meh yo:n chechelo:tehxokot kiteteitsah ata iteyo, te:ntok ne: tateteits, se: kita. Kiteteitsah. Kiteteitsah wa:n yo:n, yo:n kowtet a:mo ke:man se: kita ki..., kiahokuih yo:n okuiltsitsi:n. A:mo teh kikuah Pos yehwa yo:n neh a:mo nikmati ke:maniá:n xo:chiowa, neh sayoh nikita iteyo, am..., Ke:mah pos. Ka:n ke:man se: kita, neh a:mo nikita ke:man *porque** ke:meh a:mo, tikihtowah a:mo telimporta:nteh tikitaskeh ke:meh xo:chiowa, tikitah ke:man paxi:ni a ita:kka, yehwa yo:n.. *cuando** panxi:ni a ne:wi:n ... se: kita ne:wi:n [mo]te:ma ne:n i..., iteyo pero Te:ntok ta:lpan ya. Ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah yeh ika nimitstahtania ox tiki:xmattok neli. Seki ta:taman tiki:xmtaih wa:n onkak soh sentaman sah, a:mo miak taman, i:pa se: taman sah niki:xmati neh. yehwa sah yo:n nimitstahtania wa:n ne: neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, no: niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tzinacapan.