Na:nah ekintsi:n nika:n i:n nimitstahtani:ti, ne:n yo:n xokoyo:lin tein ne: Cuesalan kinamakah. Nehjó:n no: mochi:wa tehwa:n nika:kui:ni, a:mo n'mati ne: ka:mpa teh mocha:yohka:n ox no: mochi:wa. Neh nocha:yohka:n *este** ... Pane: a:mo kiye:kneki *porque** semi takawa:ni. Takawa:ni semi. Takawa:ni. Wa:n yo:n kitelna:mikini ka:mpa, mahyá: tasese:ya *porque este** a..., tein toto:nik pos a:mo semi kina:miki *porque** pihpitsaktik ne:n ki:sa ne: xokoyo:lin. Ke:mah. Aha, wa:n *este** no: telkualtsi:n we:lik wa:n, wa:n teltaxi:kowa ye:kxokoyo:lin *porque** kuali xmomolotsa, wehka:wa xmomolotsa. Ke:mah. A:mo pa:ti. Nehjó:n pos neh niki:xmattok yo:n xokoyo:ltsi:n se: kiko..., i:n a:mo, a:mo t'piah ka:n tikto:kaskeh. Timokowiliah ne: Cuesalan, we:weyak wa:n seki tohtoma:wak. We:weyak. Wa:n seki wi:tsa *más** teltsikitsitsi:n, pisi:ltik. Mm, seki pisi:ltik. Wa:n yo:n timokowiliah wa:n tiehkoh tikpixkah. Tik..., se: kipixka, mm. Se: kipixka wa:n se: kokototsa kualtsi:n. Wa:n ke:mah nehjó:n se: kimanati a, tehwa:n ne: ompa kimanah komo ika kownexa:t oso ika tenexa:t, a:mo nikmati teh ke:ní:w yo:n tikmana yo:n. *Pues este** kachi kualtsi:n ahwia:k ki:sa ika kuahnexa:t, mm. Kownex. Ke:mah. Kuahnexa:t yeh ika yo:n kualtsi:n se: kima:pata kuahnex wa:n ke:mah xi..., xikpano:lti ika se:, se: moato:ltsetselo:lo:ni wa:n mah a:mo kwi:ka ti:l wa:n tikoketsa mah molo:ni. wa:n x'ma:nelo, x'ma:nelo, x'ma:nelo, x'ma:nelo. Wa:n x'ekohtiw ox xoko:k oso, oso iwtok kipolowa ne:n ... Mah ki:sa oso kuali a wa:n komohkó:n kualtsi:n, a:yohki:sak a Ke:mah. Tikui ata wa:n ti..., ke:meh tikekohtiw xokoyo:lin ox iwtok xoko:k. Entó:s tikui wa:n ke:mah tikpa:ka ya wa:n ke:mah ... Pos ompa ne: tehwa:n tikmattokeh yo:n xokoyo:lin, ie:wayo *mismo**... Tikpanta:liliah kualtsi:n, ika t'pampi:kih wa:n ke:mah tikte:kah ya ne:n tene..., ne:n kownexa:t. Para a:mo yowi iti:lo. Mm, mm. N' i..., iti:lo wa:n i..., ipachyo. Mm, n..., Yehwa ika yo:n mahyá: ika se: kitsetselowa ya yo:n ie:wayo, ne:n xokoyo:lin. Se: kipanta:lilia kualtsi:n, ke:meh miak, komo se:... Miaktsi:n se: kowilih pos miak ki:sa no: ie:wayo. Mm. Wa:n yehwa ya se: kipanta:lilia wa:n ompa ya se: kipante:ka ne:n ten..., kownexa:t wa:n ompa ya moka:wa ne:n ti:l. Neh a:mo ke:man nikchi:wa iwki, neh *lo más** nik..., nik..., nikta:lilia se: tein noato:ltsetselo:lo:ni nikui wa:n ompa n'te:ka wa:n entó:s moka:wa ya n' ti:l wa:n tikoketsa yeha iwa:n kuahnexa:t a. Pos ta:taman i:n se: ichi:walis wa:n tehwa:n ompa ne: mochi:wa. Ta:taman, aha. Wa:n teh ka:n tiki:xmati onka xokoyo:lin, i:pa nika:n Cuesala:n sah. A:mo ta: neh nehjó:n nikita ompa ne: kowtahpa, ne: *por** Ka:la:tsapotah. A:. Kitohto:ktok se: no..., se: no..., *novecino** A:, a:, ka:mpa a:t ke:mah. Ompa no: onkak *porque** no: tasese:ya nika:n i:n, de nika:n Tasa:lo:lpa:nkopa. Kito:ktok ne:n a:te:nte:noh wa:n semi mochi:wa wa:n ne: motato:ka:itia ne: Tasa:lolpampa no: kitelpiah yo:n xokoyo:lin. Ke:mah. Ke:mah. No: teltasese:ya, ta yo:n kitelna:miki ka:mpa tasese:ya tepitsi:n wa:n mah a:mo, mah a:mo semi wa:kto n' ta:l. A:mo ta: ta:lema:ni. Ta:lema:ni mahyá:, ke:mah. No: mochi:wa nika:wi:n, no:ya:mpa kuali se: kito:kas pero moneki mah se: kowa ne:n tein ne:n i..., inalwayo ke:meskia, ima..., i..., ka:mpa tsi:nihkak a ne: xokoyo:lin. Komo t'neki t'kilis pos t'neki t'wa:lkuis. Miakeh tokni:wa:n kuitih kowtah. Ke:mah, ta: para kito:kah. Yo:ni nochi on..., onkak nochi ne: kowtah, wehka. Ke:mah wa:n yo:n semi telwe:lik no: we:lik komohkó:n se: kichi:wasneki ika pio:tet. A:, yo:n ke:mah, no: we:lik, no: we:lik, mm. Yo:n we:lik no: wa:n yehwa ya ne: ika emo:ltsi:n se: kinelowa wa:n se: kue:cholia yehwa n' a:ko:lin. Wa:n yo:n kiliah nehjó:n kowach. No: se: kue:cholia wa:n ika chi:l wa:n yo:n nakastekilit se: kipanta:lilia. A:. Mm, Neh nikchihchi:wa ika tekilit wa:n neh nikta:lilia ayohwach. Ayohwach. Ayohwach. Pero telwe:lik wa:n telkualtsi:n chia:wak ki:sa n' emo:l a. Ke:mah. A:mo momati ok wa:n komohkó:n yo:n tikchihchi:wati. *Este** koma:mo t'neki 'ta:lili:s iwa:n et, senki:s yeha sah xokoyo:lin. Ke:mah, no: kualtia. Mm, kuali 'ta:lili[a] wa:n iwa:n ya ajo..., iwa:n ya ne: tikta:lilia ayohwachtakue:chol. Wa:n iwa:n tsikitsi:n a:a:joli. Mah mosen..., mah mosen..., o:me yawi. Mah mosenelo, ke:mah. Wa:n ke:mah telwe:lik a wa:n x'..., komohkó:n t'nekik koko:k. Ta: iwki ne: ... Xikue:choli chi:lxohxowik. Ke:mah, ta: no: iwki ne: tehwa:n tik..., timochihchi:wiliah. Wa:n, wa:n ahwia:k, xikte:li, ne: xikta:lili a ne:n tekilit, ye:ktekilit. Ke:mah. Ti..., ye:kxokoyo:lin wa:n ye:ktekilit. Ke:mah, ta: onkak ne:n ... *Porque** ye:kxokoyo:lin kualtsi:n taxi:kowa, wehka:wa, kuali x'momolotsa. Ke:mah, yeh takua:wak. Wa:n xikto:toni, mas:[ki] x'toto:ni itech moemo:l. A:mo kokotoka, a:mo pa:ti. Koma:mo tiktamih, a:mo ta..., a:mo pa:ti. *Porque** ... Ke:mah, ahahsitok wa:n yo:n tein kiliah pe..., ne: teko:seh yeh ye:kpa:ti. Koma:mo tiktamih moemo:l kuali kichi:was kie:ra se:... Mo:stika sepa x'toto:ni pero ahahsitok xokoyo:lin. Pero yeh a:mo kualtia. A:mo kualtia yeh, a:mo kualtia, ta: nehjó:n ... Ke:mah, ye:kpa:ti. A:mo kualtia, yeh komo tiktoto:nia mo..., ika se: ompa, e:xpa, mochi:wa mahyá: ato:l. Pa:ti. Pa:ti wa:n i:n sentaman xokoyo:ltsi:n pos neli se: kawa:ntihtiw. Wa:n no: iwki ne:n, no: iwki ne:n pa:tinixokoyo:lin no: *mismo**. No: iwki, no: iwki yeh. Aha, entó:s ne: no: tikua ox xokoyo:lin, ye:kxokoyo:lin Ke:mah, ta: no: timoma:patiliah ne: Cuesala:n ke:man tiowih kih. A:, ke:mah, ta: *solo** yeha yo:n ne:n tokni:wa:n kinamakakih Ke:mah, semi we:lik. Ke:mah, ta: yehwa:n yo:n kua:lkuih sayoh neh a:mo niki:xmati ixo:chiotsi:n, xa: tiki:xmati teh ixo:chio. Wa:n iwa:n kualkuih tekilit wa:n iwa:n kualkuih ya ye:kxokoyo:lin. Neh a:mo ke:man niki..., a:mo ke:man nikita ke:man xo:chiowa pero n' ixiwyo tiki:xmattok. Niki:xmattok. A:, Ke:mah. Wa:n ixiwyo ke:niwki tamati. Pos no: pa:pata:wak, wehwei wa:n ma:pehpetaktik, mahyá: yo:lotsi:n. A:. Mm, pero seki *más** telwehwei, ma:pa:patakaxtik. Ke:mah. Wa:n tein yo:n ima:wa:n es..., no: tikmattok kuali moto:ka. Ke:mah, ta: yo:n pos ke ne:hje:n ka:mpa, ka:mpa yo:n ta..., a:ch..., mahyá: nehjó:n a:t, a:chia:wit kiliah. Ompa kitsi:ntahta:liah wa:n kipante:miliah n' ta:ltsi:n wa:n ompa ya yehwa sepa mo..., moselo:tia, ke:mah. Ke:mah, panki:stiw iwki wa:n ompaya ne: mo..., moseli:ltia nochi. Ki:saki a ne:n, ki:saki a ne:n ixiwyotsi:n sepa para, para ne: moskaltia ya n' xokoyo:lin, mm. Ne: pos ne: momiakilia komohkó:n se: kitsi:n..., se: kitsi:ntohto:ka ne:n ... Ke:mah, momiakilia. Ke:mah om..., ka:mpa ta:lwelita semi momia..., momiakilia wa:n ka:mpa a:mo ta:lwelita pos ompa tso:yo:..., tso:yo:onkak sah. Aha:, ke:meskia pihpitsaktik moskaltia. Ke:mah. Mm, yehwa tikiliah tso:yo:tik. Wa:n, wa:n mahyá: wahwa:ktiw ima:xiwyo. Ke:mah, xokoxtiw. Ka:n ta:lwelita wa:n ka:mpa ta:lwelita pos neli kualtsi:n mochi:wtiw. Ne: Xokoyolo, Xokoyolokopa tato:ka:itiah semi mochi:wa, semi onkak. A:mo, a:mo ok ta:lwelita ka:mpa yetok, mm. Pero nika:n i:n Cuesalan parahko nochi, nochi yeha ya, ke:meskia nochi mahyá: mochi:wa. Mochi:wa. Ke:mah. Pero no: iwki kowtah kuitih. No: iwki. No: iwki a wa:n seki a n' tokni:wa:n kito:kah *cerca**, inta:lpan. Mochi:wa, mochi:wa. Mm. Pos tein ke:meh i:n ka:mpa a:te:nte:noh, a:tawa:t, kina:miki, kiye:ktohto:ka, mochi:wa semi. Semi mochi:wa. Entó:s na:no mah *este**, mah nikitki xokoyo:lin, ta: i:n nikchihchi:wtahsi ok noemo:l wa:n nika:n timonohno:tstokeh. Mm. Wa:n neli, telneli, telmiak tasohka:matik, neh nimitstahtanih ke:ní:w tikta:kachi:wa yo:n nehjó:n xokoyo:letsi:n. Mm, pos sepa timotaskeh na:no, mah niow *porque este** nikpoxkatahsi wa:n niktikoketstahsi ika kuahnexa:t wa:n ... *Todavia** nikta:lili:ti ok n' a:johkoli wa:n chi:l wa:n, iwa:n ya ne: ayohwach wa:n yeha nik..., yeha ok nikin..., ika nimotio:takwi:s. Ke:mah, *hasta** pané: mowa:n nio:ntakua:skia na:weh tine:chtapowihtok yo:n. Telwe:lik semi. Mm. Neli ta: telwe:lik pero. Pero ke:man sepa tite:chkalpano:ti:w na:no tik..., tikua:s xokoyo:le:mo:l komo tikuelita. Kualtia no: na:nah wa:n ... We:noh, miak tasohka:matik wa:n neh nimono:tsa niCelina González Nazario niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Entó:s mah niow na:no. Neh no: *igual, este** komohkó:n ti..., tine:chi:xmatis, pos neh nimono:..., neh noto:ka:i niFrancisca Rivera Pérez. Ke:mah. Aha:, *cuando** tiknekis xne:chye:ktatsi:ntoki:s ke:ní:w nikchihchi:wa i:n xokoyo:lemo:l. Aha:, entó:s mah niow. Ke:mah, miak tasohka:matik. We:noh.