We:noh na:nah ekintsi:n i:n nimitstahtani:ti nika:n neh nehjó:n ox tiki:xmati yo:n teswat. Ke:mah, no: niki:xmattok teswat, mm. A:, no: tiki:xmattok. Wa:n teh ke:niwkitik tiki:xmati teswat, ke:niwkit ne:n ... Pues de, de moskaltihtiw iwki we:ixtiw wa:n ke:man ne: *más** wehkapanian ya pe:wa ya ne:n mochi:wa i..., ikapotsi:tsi:n para xo:chit. Mm. Poso:niti wa:n de poso:ni wetsi ixo:chiotsi:n wa:n ke:mah mopihpilowa ya kapolin. Mm, wa:n tiki:xmati teswat, *hasta** ton *tanto** moskaltia teswat. Ke:mah. Pos wehwei kowit tein mehmela:wak mochi:wa, kualtia para ke:meh i:n kalkuilo:t. Mm. *Hasta** mah we..., ko...., tikix..., *hasta** mah we:ia kowit, tiki:xmattok. Ke:mah wa:n ke:man nehjó:n ... Ke:mah. A:, wa:n, wa:n ixiwyo ke:niwkitik. Wehwei mochi:wa. Pos ma:we:weyak, *siempre** seki i:ihkui:ni. A:, aha, ma:ahalaxtik. Ma:pa:pata:wak wa:n ma:pehpetaktik kualtsi:n. Mm, ma:ahalaxtik. A:, entó:s no: tiki:xmattok. Ke:mah, no: niki:xmattok. A:, wa:n yo:n ke:man ... *Hasta** ton ta:nto moskaltia. Pos koma:mo kite:mpe:wah we:ia. We:ia, yowi wehkapan. Mm. Ke:mah wa:n ke:meh yo:n seki ata ma:wa:ktiw ikowyotsi:n, se: kikui para se: ikowtati:l. Aha, no: kualtia para se. ikowtati:l. Ke:mah, kualtsi:n tata. Wa:n *este**, wa:n i:pa se: taman teswat sah tiki:xmattok. *Pues** neh niki:xmati i:pa yehwa sah wa:n no:, ta: ka:mpa yo:n kite:mpe:wah ya ne:n kowtsi:n, pala:ni a yo:n kowte:ntsi:n wa:n ompa mochi:wa yo:n nanakat, ox tiki:xmattok kilwiah pi:sih. Ke:mah, niki:xmattok, [te]tsa[w] we:ro kualtsi:n we:lik komohkó:n ... Neh ne: ti..., ne: ka:mpa nimoskalih tia:yah tikohkowitih, wa:n *este** nochi yo:n kowmeh tein pi:sih kowit tikilwiah. Ne: pi:sih, pi:sihnanakat ika mochi:wa. Mm. Teswakowit, aha, entó:s ne: nochi tikahsitih ya yo:n, yo:n nanakat. Ke:mah, teswakowit ika mochi:wa. Wa:n tik..., tiktekih a. Ke:mah, ta: se: ki..., pero neh niki:xmattok pan..., pankahkafe:ntik. Wa:n ox no: tiki:xmattok ke:niwkitik i:n nanakat, tiki:xmattok teh. A:, wa:n ipoxtampa, ke:niwkitik. Me..., m..., mahyá: pan..., poxtampakostik. A: po..., wa:n ke:niwkitik mochi:wa *cuando** se: kima:toka. Pos n' *cuando** tehwa:n tikitatih yo:n nehjó:n nanakatsi:n pos a:mo t' ma:tokah sah. A:. Tehwa:n tiktekih tein sehselik. A:, tein selik wa:n tein chika:waya ke:niwkitik we:lik. Sehselik tiktekih para tapalo:l. Pos yeh semi mo..., semi a:mo we:lik, semi ahwia:k ke:meh yo:n *tabaco**. A: ke:meh *tabaco**. Wa:n yema:nik *o** kakaltik. Ke:meh *tabaco** nehjó:n ... Kakaltik. A:, kakaltik, mm. Wa:n ... Aha. Ke:mah, takua:wak a wa:n tein seltsi:n pos kualtsi:n no: se: kikoto:na, kualtsi:n koto:ni ne:n nanakatsi:n *porque** nehjó:n selik. Mm, wa:n *cuando** ke ne: tiktikoketsati, ke:niwkitik mochi:wa n' a:t tein i..., na..., nanakaka:ltoh ya. Ista:k. A:, ista:k. Mm, mahyá: yo:n kostik. Mahyá:, ke:mah pero a:mo semi telti:le:wi. A:, pos ke neh ... Neh ke:man ne: nik..., nikmanaya yehwa yo:n nanakat, komoke ika:ltohya ya yo:n nanakat mochi:waya ke:meh mahyá: yo:n kahbe:na:t, komoke ne: ika:l..., ika:ltohyo. Tein semi telselik a:mo iwki mochi:wa. A:, tein selik a:mo ihkó:n mochi:wa. Chika:wak a. Tein semi telselik, ta: no: iwki mochi:wa yo:n kahfe:ntik pero tein no: achi chika:wak a, ke:mah. A:, *tabaco** ihya:k. Wa:n yehwa yo:n a:mo we:lik, yehwa ye:ktaba:cohtsohya:k. Aha:, pero, pero neh niktekia ma:s[ki] tein ne:, ma:s[ki] ne:nke:n chika:wak a wa:n seki tein *más** pi:pilimeh. Ke:mah wa:n ... Wa:n teh ke:ní:w tiktikoketsa, ke:ní:w tikua. *Pues** tein telselik mani sah wa:n se..., yehwa yo:n tahko chika:wak, no:má:n kichi:waya, kikue:chowa:ya. Mm, kue:chowa:yah. Takue:chol. Neh a:mo ke:man nikchi:w takue:chol, neh nik..., nikpisi:lowa:ya. nikokototsaya ika noisti wa:n n'pisi:lowa. Pero *cuando** se: kipisi:lowa, nochi se: mahpilkua:tihti:le:wi nochi. Aha. mochi:wa se: ima:..., ima:ko ke:meh yo:n, ke:meh yo:n kahbe:ntatix we:ro tikma:neloh. Ke:mah, ta: porin tihti:ltik. Mm, pero ne: tein, tein semi telseltsi:n ne: nanakatsi:n se: kiahsi pos se: kimana wa:n neli komo telwehwei pa:pata:wak mochi:wa, *porque** onkak ka:mpa mochi:wa telwehwei wa:n onkak tein pisi:ltik. Tein pisi:ltik yehwa ya ne: nehjó:n a:mo se: kokototsa ok. Se: imahpilwa:n. żWa:n ton tikta:lilia? Pero yo:n telpa:pata:wak a:mo no: we:lik ok, *porque** fie:roh chakantik ki:sa ya. Pero tein, tein ... Pero tein seltik onkak ... Ke:mah, we:lik ki:sa wa:n yehwa ya yo:n kokototsah. Selik ke:mah, kualtsi:n we:lik. Para nehjó:n ... Wa:n *este** ke:man tik..., tikahsiti a nanakat yo:ni, de n' teha:n tikiliah teswananakat a. Entó:s *este**, żTon tikta:lilia para we:lia? Para we:lia? Pos tikta:liliah ne:n chi:lwa:ktsi:n. A:, chi:lwa:k. Wa:n ika ne:n tomatsi:n. Wa:n yehwa ya n' pimie:ntahtsi:n oso epaso:t kiwe:liltia. Aha. A:, wa:n yeha sah. Mm. Yehwa sah, yehwa sah. A:. Ke:mah. Wa:n neh nik..., neh nikua kanah, neh nikua, neh n'ta:liliah mimientah, wa:n iwa:n nikue:cholia n' tomat. Wa:n *este** nikmana**, mah wehka:wa *más** mani tepitsi:n. Mm. Wa:n entó:s ne: ke:man ni:ki:xehekowa ke we:lik a. Nikta:lili:ti a n' tomat wa:n iwa:n ya chilwa:k pero ika:ldohyo neh nikita *este** a:xá: seki nono, oso xa: a:mo yeha n' pi:sihnanakat tein teh tiki:xmattok. Pos neh nikmattok yehwa ne:n iwki ki..., tikchi:wayah, pos ekintsi:n a:mo no: tiowih ok kowtah, a:mo tikuitih nanakatsi:n pero mochi:wa. Pos i..., Mochi:wa, ta: onkak, *hasta** ekintsi:n iwtok onkak tel... Mochi:wa, ke:mah onkak. Koma:mo se: kite:mpe:wa ne:n teswat, kualtsi:n moskaltia wehkapantia wa:n *cuando, cuando** yo:n xo:chiowa ista:k, kuahkua:olo:chtik ixo:chio wa:n tel..., kitelkuah to:to:meh iteyo, aha. Ke:mah, ta: yehwa ika motekipanowah. Ke:mah. Ke:mah, nehjó:n ... Entó:s *este** yeha teswakowit telwe:noh para ... Telkualtia para se: kowtati:l oso se: ikalkow Ke:mah, tein mehmela:wak kualtia para kalkowit, kualtia. Mm, mehmela:wak, mm. Sayoh porin a:mo takua:wak, mahyá: tsopotik. Ke:mah, ta: pos niman no: kipatah. Ke:mah, mm. Pero telkualtsi:n, we:noh telonkaya ne:, telmiak tesw..., teswakowit *porque** tikmati i:n se: *pobre**. Ke:mah, kipatatiowih ke:meh ihkó:n okuilowa. De ompa se:, ke:meh yo:n se: kohkowiti, ompa se: kua:lkuia ya ne:n nanakat, mm. Ke:mah, ke:meh i:n *tiempo**, a:man i:n telkiowa:tah, motelchi:wa. Mochi:wa wa:n telmiak a:mo kimatih, a:mo ki:xmatih pero ke:meh i:n teha:n tein tikte..., tikmahse:wah. Mochi:wa nanakatsi:n. Pos tein ... Tikteli:xmattokeh. Tein te:chi:xpeta:nihkeh neli te:chtelwi:kayah kowtah pos timo..., neli timo..., tikahsihtih yo:n kowte:ntsi:n wa:n kipia nanakatsi:n pos timokui:liah. Tiktekiliah a. Tiktekiliah a wa:n tikwa:lkuih ya. Wa:n tikwa:lkuih, tiehkoh pos no: ika timose:wiah ya tikyektiah. Kihki:xtiliah tein kikui tahsol, ke seki ma:tahsolowa. Ta: ka:mpa nalwayohwi:wila:ntok nochi yo:n kowit, *este** inalwayo ke:man pala:niti a ... Ki..., *hasta** ta:lyema:ya:n, yo:n ta:li:xko e..., n' ixwa ne: nanakat Ke:mah. Pero a:mo semi telta:li:xko *porque** tatampa n' ixpaniyohtok, n' i:xpaniyohtok n' ta:ltsi:n tsikilitsi:n pero panki:sa nanakat. Tatampa ya ne: ... Ke:mah. Ke:mah, panki:sa wa:n nochi kikui ne:n ... Antó:s miak, ka:mpa yo:n teltoma:wak kowit wa:n wetsi a wa:n pala:ni a n' i..., inalwayo. Yo:n telmiak nanakat mahyá: se: kuiti, no: miak a ke:meskia. Ke:mah. Para se: emo:l, kuali ahsi se:, se: ke:meh se: para se: ma:kuil, chikuase:n *persona**. Takua:ti a se: chikuase:n tokni:w no: kalmasa:lo:ti a, komohkó:n kualka:n wa:n komohkó:n nepantah. Ke:mah no: ... Pero no: telwe:lik mah se: kita:lili te..., neh n'ta:lilia te..., tsikitsi:n tixti. Wa:n chi:lwa:k wa:n tomata para mah te:tetsak..., Ke:mah, ta: nochi kwe:liltia. Mah te:tetsaktsi:n ki:sa. Ke:mah, de ne: nimitsilia, ne: no:má:n kichi:waya, kikue:chowa:ya. A:, neh a:mo ke:man nikue:choh, neh nochipa nik..., nikokototsa ika noistiwa:n wa:n nikpante:..., Kikue:chowa:ya tein ... A:mo tikue:cho..., tikokototsaya sah. Ke:mah, tein selik, neli kualtia iwki sah pero tein yo:n achi chika:wak a wa:n pos a:mo teh se: itapalo:l. Yehwa ya totapalo:l pos kikue:chowa:ya para kuali tikua:ya. Ke:mah wa:n yehwa ne:n chi:lwaktsi:n, kita:lilia:yah n' tomat. Mm. Pos tein telkualtsi:n mah se: kitohto:ka yo:n kowit komo se: kipiaskia ka:nika se: ita:lpan. Mah a:mo se: kite:mpe:wa *porque** no: teltapale:wia para emo:l. Tapale:wia. Nochi, nochi kualtia para se: ki..., Wa:n tapale:wia para i..., emo:l wa:n tapale:wia para kalkowit wa:n tapale:wia para kowtati:l. Aha. Ki..., Wa:n wehkapantia. Ke:mah, ye:kwehwei kowit. No: komoke ma:we:weyak, ka..., moka:n n'mati ox sentaman sah. *O** xa: se:, xa: seki no: teh tiki:xmati teswat *porque** neh niki:xmattok ma:we:weyak wa:n ma:ahalaxtik. Pos neh i:pa yehwa sah yo:n niki:xmati teswat, yehwa ne: kiliah teswakapolin. A:, i:pa ... A:ah, aha:. Wehwei mochi:wa pero i:pa i:pa sentaman sah, a:mo n'mati *más** ox onkak ok sentaman ok. A:mo se: ki:xmati A:ah. Neh no: iwki ne:chilwihkeh ke yeha sah yo:n teswat, i:pa ne:chilia:ya no:pa:n ika *este** teswat..., teswakowit mas..., Mah we:ia wa:n se: kite:mpe:was *porque** a:mo kualtia para se:ki kowit, *solamente** para kowtati:l. *O solamente** para kalkowit, aha. Yeh kipolo:sneki, mm. Para sayoh kalkowtsi:n kualtiaya wa:n yehwa ya ne:n kowtati:l. Ke:yeh *porque** yeh kineki kipolo:s ne:n ko..., ne:n teswakowit Mm. Pero para i:n neh niki:xmattok ne: kualtia para emo:l, neh ka:mpa nisiwa:montiko ompa ne:chne:xtilihkeh ke we:lik pi:sihnanakat. Ke:mah. Yeha in itech teswakowit mochi:wa. Semi we:lik. Ke:mah, yehwa kionkaltia ka:mpa yo:n pala:ni a n' kowte:ntsi:n. Mm, mm. Wa:n ka:mpa nahnalwayoh ompa no: mochi:wa ya yo:n nanakatsi:n. Mm. Ke:mah. Se: kua:lkui a, mm. We:noh. *[Por]que** i:n ti..., neli ke:meh i:n se: mokuahkuawi:ti wa:n se: kahsi nanakatsi:n pos se: kikokototsa ya wa:n se: kua:lkui, se: ehko pos se: kichihchi:wtehko ya, se: kimana. Neli. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n nimitstahtani:snekik na:nah wa:n neh niwa:le:w ompa ne: noxola:l. Mm, aha San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa Celina González Nazario. Neh no: ke:man tiknekis ne: tikye:ktamanti..., tik..., [ti]ye:ktatsi:ntokasnekis toni ne:n, ke:ní:w mochihchi:wa ne:n pi:sihnanakat. Miak tasohka:matik. Ke:mah. Welis ke:masá: nimitse:xtili:s pi:sihnanakat, Ta:ka:n se:sepatiká: tine:chkalpano:ti. Kualtia no:. Kualtia no:. Ehe wa:n kaka..., wel ihwa:k yo:n *hora** nikuahtok ne:n pi:sihnanakat. Pos nimits..., nimitsne:xyili:s ke:ní:w mochihchi:wa na:no. We:noh, telmiak tasohka:matik na:no wa:n timonohno:tsah sepa se: to:nal, *a ver** ke:maniá:n ne:n timoitah. Ke:mah, mm. Pos a:mo teisá:. Kualtia komohkó:n, we:noh na:nah. Mah niow na:no. Borrar We:n..., ni..., nia:ti na:no, *este** ta:ka.n sentahman ke:masá: tine:ch..., tine:chkalpano:ti neh nimono:tsa niFrancisca Rivera Pérez. Ta:ka:n a:mo tine..., tikmati ka:nika noy..., no nietok tine:chtis:ntoka por noto:ka:i. Ke:mah. Kualtia no:, miak tasohka:matik. Aha:, entó:s neh ne: Tepango xine:chtsi:ntoka, ompa ne: ni..., nicha:nchi:wa. *Este** xitahtani pos Francisca Rivera Pérez, mm. We:noh tasohka:matik miak, mah niow ke:mah. Ke:mah, tasohka:matik miak. We:noh.