*Este** na:no nimitskalpano:ko nikneki *este** ne:chilwihkeh kit teha tikmati kit ne:n taxkaliswat kit no: pahti. Neli na:no oso kanah. Yo:n ta:taxkaliswat. Mm. Pos yo:n a:mo nikmati ox pahti pero komo teh tikmati pahti, tak xa: ke:mah. Neh nikmattok ne *por eso** nikihtoh kit nimitstahtani:ki os xa: tiki:xmati ox neli pahti oso ka:n pahti. Pos neh nikmattok ompa ne: tehwa:n ne: ka:mpa niwa:le:w, yo:n ta:taxkaliswat kiwa:lkuih para siwa:pi:piltsitsi:n mah kita:taxkalo:ka:n para kuahkuali taxkal ne:n kita:li:skeh, sa ahahwixtik. A:, yeh para, para tisiskeh, a:, wa:n neh nikmattok para yo:n taxkaliswat teha:n tikuih. Ke:mah, ke:mah para tisiskeh. *Porque cuando** yo:n tsi:nkohkoyo.ninh pilimeh entó:s *este** ti..., tikinta:liliah ne:n yeha yo:n xiwit *porque** kualtsi:n sese:k wa:n porin alaxtsi:n wa:n kihtowah kit yeha kit yo:n kipahtia kit ne:n ka:mpa yo:n tsi:nkohkoyo:nih pilimeh ata yo:n ... A:, ke:mah. Se:sepatiká: ata n' i..., intsi:ntan ata ne: pané: yo:n a:sohsolo:ni . Ke:mah neli, neli yo:n pero pos ... Aha, entó:s para yeha yo:n teha:n tikuih. A:mo nikmattok komohkó:n pahti. Yo:n i..., i..., no: tikinta:ta:liliah teha:n pilimeh *cuando** ke, ke:meh yo:n chi:wih. Mm. Antó:s yeha ika nimolwia mah nimi..., mah nimitsi..., ya:ken nika:n nimits..., niwa:lah nimitskalpano:ko pos *este** nikneki nimitstahtani:s yeha yo:n taxkaliswat. Ke:mah, pos yehwa yo:n neh nikmattok ke tehwa:n ompa ne: ti:xpeta:nkeh tehwa:n tikta:taxkalowa:yah. Para mah kuahkuali titisika:n. Ke:mah *porque** ... Pos ikowyo no: nehjó:n sensehmelaktik mo..., moketsa mahyá: yo:n ohtat ikowyotsi:n. Mm, wa:n ke:niwkitik ikowyo, teh tiki:xmattok, mm. Wa:n nehjó:n ixiwyo no: ye:kwehwei. Mm, mm. Ye:kpa:pata:wak ke:meh yo:n nehjó:n xokoyo:lin ima:i, yo:n o:mikilit ima:i, iwki a no: tamati. A:, no: iwki a. Ke:mah wa:n no: iwki ne:n, ne: ixo:chiotsi:n. A:ah. Ke:mah, no: poso:ni. Entó:s ne: ma:ahalaxtik. A:mo n'mati ox teyowa yo:n, ke:mah, no: ma:ahalaxtik wa:n a:mo nikmati ox teyowa. Tak teyowa ta no: xo:chiowa, no: kualtsi:n mahyá: yo:n pané: yo:n kowma:tako:t ixo:chio wa:n pos ihista:k, kualtsi:n no: mochi:wa is..., *cuando** xo:chiowa. Ke:mah. Ke:mah ta: kualtsi:n ne:n ... Ke:mah ta: ... Mahmaxaltik ixo:chio. Ke:mah yehwa yo:ni wa:n nehjó:n pos neli yehwa tikuih para sayoh momachti:skeh pilimeh, mah kita:taxkalo:ka:n ne: tein tehwa:n timoskaltihkeh pero a:man pilimeh a:mo kinekih tisiskeh ok. Ka:n teh kinekih kichi:waskeh ok. Pero we:noh sikie:ra mah yeha yo:n pahti mah e..., mah ne:, ta:ka:n sentahman mo:sta, wi:pta moxwi:wa:n mo..., ki..., mo..., mo..., mokokowah pos sikie:ra x'matiw no: ika yeha yo:ni. Neh yeha yo:ni nikui para, para yeha yo:n pahti. A:mo teh kinekih, kitatsiwiliah, ke:mah, sikie:ra mah se: kimati se: ... Para yehwa yo:n ika kitsi:nta:liliah. Aha. Para yeha. Aha:, kinta:liliah mah sese:yaka:n *porque** kihtowah de, de t..., de toto:nik yo:n ika kohkoyo:nih. Ke:mah, ta: nehjó:n porin sese:k yeh xiwtsi:n. Aha:. Sese:k, se:se:k, telkualtsi:n sesepahtik. Sese:k wa:n yehwa yo:ni ... Komo neli pahti, neh a:mo n'mattoya ox pahti. Ihkui:n *mero** nikmattok neh, ihkó:n tehwa:n tikinchi:wayah n' p..., ne:n nopiliwa:n. Mm, wa:n yo:n a:mo monamaka Pos neli, ta: neli ne: tehwa:n ka:mpa ti..., tiwa:le:wkeh neli ... A:mo, ta: yo:n se: kiteki ma:ski ohti sah. Mm, onkak, mochi:wa xiwtsi:n, a:mo tasohtalo:ni. A:, a:mo kanah tikmati mah monamaka. Kanah, ka:n ke:man nikmati. Pos a:mo nikmati. Wa:n a:mo tikmati ox sikie:ra, ox onkak miak pahti yeha yo:ni oso a:mo teh pahti. Neh i:pa nikmattok yehwa sah i:pa ta:..., taxkaliswat. A:mo tikmati, a:. Ke:mah ke:meh i:n se: yowi kowtah wa:n kiwa:lkuitiwi:tseh, komo yetokeh se: ipiliwa:n, siwa:pi:piltsitsi:n. A:, we:noh, mm. Kinehkoltiliah wa:n kinimakah, kinimakah ina:weli:toh, meh i:n x'ta:taxkalo para kuahkuali titisis, kuahkuali tine:chtixili:s. Yehwa yo:ni ne:n tehwa:n tikmattoyah. Pero we:noh na:no ne: *este** neli os. Ke:mah. Pos telmiak tasohka:matik ika nimits..., nimitskuehmolowa ika i:n notatsi:ntokalis *porque** nimolia para mah nikmati kení:w ne:n tachi:wtok, pos no: xa: t'matiskia ox pahti, oso ka:n pahti. Pero tikihtowa teh no: yeha sah tikmattok para se: kita:taxkalowa, a: neli os, mm, mm. Pos neh nik..., nikmattok yehwa sah se: kita:taxkalowa. A:mo nikmati ox pahti pero komo teh tikmattok ke pahti pos kuali a ke tine:chiliwia. Para oksepa ke:meh i:n neli kokolispe:wah, pe:wah kit se: ixwi:wa:ntsitsi:n. Neli, ke:mah. Wa:n kuali nehjó:n ... Ppos de tsikitsitsi:n iwki ke:meh taxkaltsi:n, tsikitsitsi:n, iwki we:ixtiw. Pos wehwei ke:meh, ke:meh yo:n o:mikilit ixiwyo motamiti, wehwei. Wa:n ton *tanto** yo:n xiwit teh tiki:xmattok teh, neh niki:xmattok medio, ihkó:n me:diohwehwei pero a:mo n'mati teh ox tiki:xmattok. Aha:. Wa:n tein *más** wehwei ke:meh tohto:n *tanto más** a:mo. A:. Wa:n seki *más** wehwei ata, a:, a: we:noh, entó:s no: yeha i:n niki:xmattok tein teh tiki:xmattok. Ke:mah, *más** wehwei mochi:wa, ke:mah, semi kualtsitsi:n mochi:wa wa:n, wa:n telma:pehpetaktik. A: neli os, entó:s no: *mismo** i..., *mi...,** Aha. Entós: *mismo** yeha ya tein neh ... Aha. Ke:mah, telma:pehpetaktik wa:n semi kiniwa:lkuilia:yah ne: nopiliwa:n ne: yo:n xiwtsi:n mah kita:taxkalo:ka:n, tein sehseltik, ke:mah. No:, entó:s *mismo** xiwit niki:xmattok n' taxkaliswat ke:meh teh tiki:xmattok. Ke:mah, tak yehwa ya no: tiki:xmati, ke:mah. Entó:s ta:ka:n ke:masá: tine:chkalpanowa na:no, nimono:tsa Francisca Rivera Pérez wa:n *este** neh niwi:tsa de ne: Tepango Zacatipan. Wa:n pos *hasta** ompa tine:chahsis komohkó:n tikmati ke ne: ke:masá: tine:chte:mo:ti. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah neh yo:n n' i..., ke:mah. Pos miak tasohka:matik, neh no: niwa:le:w ne:pa San Miguel Tzinacapan. Taka:n tikahsika:matisneki i:n po..., ta:..., i:n xiwit tikelna:miktokeh wa:n para pahti ompa nimitschia. Wa:n neh nimono:tsa niCelina González Nazario. Aha:, a:m..., Ke:mah, miak tsohka:matik ke tine:chilia ke:ní:w se: kikui yo:n xiwtsi:n. No: *igual** neha, miak tasohka:matik wa:n timotaskeh se: to:nal na:no, mah niow. We:noh. We:noh.