Na:nah nika:n timo..., timonohno:tsatih ika seki ne:, seki xiwit mono:tsa o:me kilit. A:, ke:mah. Nikneki nik..., nmitstatsi:ntoki:s, *este** ke:ní:w tikita *este** yo:n o:me kilit os para toni kualtia *Pues** nochi kualtia para pahti yo:n xiwtsi:n, mm. Sem..., semi pahti. A:, para pahti mm. Wa:n, wa:n toni yo:n kipahtia. Pos yo:n ata ke:man yo:n se:, se: pilnemiti a yehwa yo:n tasentiliah wa:n ika te:al..., we:noh mah se: ma:lti. Mm. Te:kui:li:tih mah, mah mani wa:n ika se: ma:ltia *hasta** pilkone:meh no: ika kina:ltiah. Mm. Ke:mah yo:n kihtowa ke, ke tein ne: moikni:tia ya n' pili ... Para a:mo teh kipasa:ro:s, te:te:mis yo:n pili, no: ika ka:ltiah yo:n xiwtsi:n. Mm. Yehwa yo:n neh nikmattok pahti wa:n no: kuali ke:meh yo:n ata seki ata semi se: tahyalkui. Mm, mm. Wa:n yo:n xiwtsi:n se: kikui iselo wa:n se: kitsonkuahkua, se: kitolowa yo:n iselotsi:n. Ke:mah, a:mo n'mati neh ke:ní:w tikui para pahti. Pos neh se:sepatiká: yeha yo:ni, ke:meh yo:n tikihtowa ne: de ke:man se: mopanowilia ya, neh nikmattok ne: ke:man yo:n timotamipanowilia ika se: pilitsi:n. Ke:mah. Ne: tikuiti a ne:n o:me kilit wa:n *este** Wa:n de *lugar** ka..., tikta:li:skia se: tasa:l oso teisá:, se:, se: *lazo**, ne: mahyá: *o estropajo** tein tikuih, tein ika timo..., timoxapohwiah. Mm. A:mo xikui ok yeha yo:n, xkuiti a n' o:mekilit wa:n yeh x'xapohwi wa:n ika ximoxakualo ya. Iwki xohxowik. Ika ximopa:ka. A:mo wa:n ne: tehwa:n tamanal. Mm, iwki xohxowik para *este** yeha ya ke:meskia ika *moestropajo** kipia para *este** para nochipa yo:n timopahpa:kas wa:n mopilwa:n no: ika tikina:lti:s, no: iwki tikinchi:was para mah pilimeh mah a:mo tahyalkuika:n. Ke:mah, pos ne: tehwa:n ompa ne: nochi tamanal. Mah a:mo tahyal..., A:, nochi tamanal, mm. Ika ma:lti:skeh pilimeh, kina:lti:skeh tamanal, ke:mah wa:n no: kikuih neli ne:n xoxowik ika kininxapohwiah para mah ki:sa n' ta:k kihtowah, para mah a:mo kiwawa:naskeh ika inisti ... Yehwa ya xiwtsi:n ika kininxakualowah wa:n ki:sa n' ta:ltsi:n. Ke:mah *porque** ke..., kihtowah kit ke *este** ke:man yankuik tinemih tipilimeh kihtowah kit semi tixo:kihya:keh. Neli. Wa:n entó:s de mah te ... Poliwi a toxi..., toxi..., toxi:kihya:k, antó:s *este** yeha ya yo:n xiwit te:chxakualowah. Ke:mah, ta: semi telkuali yo:n xiwtsi:n. Neh nochi yeha ne: nik..., nikuik ke:meh i:n *este**, i:n pilimeh tikin..., tikimpa:kayah *cuando** ke..., yekin yankuixtok nimo..., nikimpiaya *porque este** yehwa yo:n ne:chta..., ne:chilihkeh mah nikimpa:ka ika wa:n, wa:n pané: neli *porque este** neh ka:n sik..., ka:n teh kokolispe:wak nopili. Yehwa sah. Yehwa sah ika tikimpahtia:ya. Nochi a sah yo:n o:mekilit i:pa *parejo** nikimpahpa:kaya ika yeha, yeha:n wa:n neha, nimopahpa:kaya ika. Wa:n *este** ka:n ke:man ne: kokolispe:wkeh nopiliwa:n. A:mo, ta: semi kuali yo:n xiwtsi:n. Wa:n ka:nachi taman tiki:xmattok ne:n ... Pos neh niki:xmattok o:me taman sah. O:me taman sah, mm. Ke:mah, yehwa yo:n chi:chi:ltik wa:n yehwa ya tein ista:ktsi:n wa:n ixo:chiotsi:n mochi:wa nehjó:n mahyá: yo:n *velitas** mokehketsa. A:. Pero a:mo niki:xmati iteyo ke:niwki. Mm. Ke:mah, a:mo nikta:lia *cuidado** ke:ní:w iwki yo:n i..., teyotsi:n Mm. Mm. Ke:mah. Antó:s no: o:me taman sah tiki:xmattok, a:. O:me taman sah. Wa:n, wa:n ka:n teisá: *más** pahti ok para yeha yo:ni ne:n, yo:n o:mekilit, para toni, i:pa yeha sah para ika se: kimpa:ka pilimeh. Pos se..., se:, pané: se: te:kakilia ne:, ne:kui:n a:it ka:ni, ox parahkokopa kayo:t, kikuih no: tapalo:l, iselotsi:n. A:. Ke:mah. Pero *este** yo:n kikuih para, para teyo:yoh, *o** para tamanl. *Eso** yehwa yo:ni kit neli kikuih para, para nehjó:n takualis wa:n no: kita:liliah tapalo:l. Aha:, ika kipi:kih, pero ahwia:k ki:sa. Teisá: tapalo:l no: kipanta:liliah kit iselotsi:n. Ke:mah, tehwa:n a:mo ya ke:man tikuih pero nehjó:n a:mo nikmati ka:ni yo:n ne:chwa:ntikah ke yehwa yo:n kuikeh, kita:lilihkeh yo:n nehjó:n o:mekiltsi:n. A:, no: kita:liliah, iselotsi:n, mm. Aha:. Pos neh yeha yo:n, yeha yo:ni *este** niki:xmati n' o:mekilit pos neh nikmattok no: kualtia *hasta** para ke:meh yo:n siwa:meh *este** ne: kinekih pilimeh, a:mo wel kim..., a:mo weli ne: kimpiah. Ke:mah. Entó:s mah no: tai:ka:n wa:n mah ika mo..., moka..., mah ika moa:toto:wi:ka:n. A:, no: kuali semi para ne:n tai:skeh koma:mo wel se: kipia pilitsi:n. No:, no: weli, no: weli, mm. Aha, komo a:mo teh kipia pili xim..., xtai wa:n, wa:n ta:mo ika ximo..., ximo..., ximota:lili se:, se: ... Ika a:toto:n xmokechili de n' ke:man tikochiti a wa:n ... Mm. Tami..., ti..., timotamia:toto:wia, entó:s timopi:ki a wa:n tikochiti a. A:, yehwa ika. Pero yeha yo:n o:mekilit. Aha. Pos no: nikmattok neh seki:n ne: ompa ne: xolalpan kikuih yo:n inalwayotsi:n. Mm. Se: kimana, mah se: kitsokomana wa:n mah tai:ka:n tein yo:n kipiah *este** nehjó:n ke:ní:w kiliah, ke:meh yo:n piotet se: kikua wa:n se: te:chi:wilih. Mm, mm. No: telk..., no: tel..., no: telkuali yeha yo:n o:mekilit ke:man yo:n se:mi tahyalkuih pi:pil. Ke:mah. Entó:s mah se: kintai:lti ne: xohxowik, ke:meskia pero mah se: kinimaka mah ki..., mah kitsonkuahkua:ka:n wa:n koma:mo ne: mah se: kima:xakualo xiwit wa:n mah se: kintailti a:t. Yehwa yo:n. Pos tehwa:n ompa ne: nikmattok yehwa sah yo:n se: kinimaka mah kitsonkuahkua:ka:n wa:n mah kitolo:ka:n, ke:mah wa:n ika yo:n pos a:mo tahyalkuih ok pilimeh. Wa:n yo:n no: onkak nika:wi:n oso kanah ika onkak *más**. Onkak ma:ski ohti, ohtipan onkak xiwitsi:n, ne: nokaltsi:ntan neh onkak, onkak. Ma:ski ohti. Wa:n tein ista:k no: onkak wa:n tein ista:k ne: kachi *más** wehwekampantia oso ka..., kati:n yeha *más** tein wehkapan, tein chi:chi:ltik *o** tein ista:k. Pos pané: nikita pané: nochi n' o:me taman nochi yowi *hasta** ahko wa:n no: kualtia para kowtati:l. Wa:ki ikowyotsi:n tohtoma:wak no: mochi:wa. Wa:n wa:ki wa:n se: motehtekilia ya para kowtati:l. Mm, mm. Ke:mah, nochi teisá: kowtsi:n nochi kualtia. Ka:n semi moskaltia. Pos neh niki:xmattok *este** komohkó:n ... Tak xa: no: se: *porque** neh niki:xmattok ne: tein chi:chi:ltik a:mo semi moskaltia, mm. Ki:sa nehjó:n mahyá: tsa:tsapalo:tikeh sah kowmeh. Wa:n tein ista:k kachi *más** moskaltia, mm. Pero pané: yeha n' ista:k. Yehwa tak. Mm, tein chi:chi:ltik pané: se: monana..., a:ha:. Wa:n yehwa ne: nimitsilia kualtia para kowtati:l, wa:ki wa:n no: kualtsi:n xo:ta, mahyá: to:tomoch. Pero tein yo:n nimitsilia chi:chi:l..., chi:chi:lo:mekilit *más** mone:neki, a:mo moskaltia semi. Mone:neki yeh. Ke:mah tak neli, ke:mah, yehwa moskaltia tein ista:k. Mm. A:, neli os, pos kuali yetok nika:n de ke timonohno:tskeh ika i:n o:mekilit komohkó:n tiki:xmati *este** pos neh ni..., niwa:le:wa ne: nocha:yohpan ne: Tepango, Zacatipan. Ke:mah nikmattok ke kualtia. Ta:ka:n sentahman, ne: ke:masá: tik..., tikneki tik..., tikye:kma:tsi:ntokas, i:n ke:ní:w, para toni pahti pos ompa nietok. Ke:mah. Ne: ompa ne:ch..., tatsi:ntoka *por** no..., noto:ka:i, nimono:tsa niFrancisca Rivera Pérez. Ke:mah. Pos neh no: yehwa i:n, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa Nicelina González Nazario. Mm. A:. Ke:mah. A: we:noh, miak tasohka:matik. Timotaskeh sepa ya na:no, mah niow. A:mo teisá:.