We:noh pos no: nika:n timonohno:tstokeh, no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kowke:span mochi:wa kiliah chikowa:mpah, ke:niwki wa:n ka:ni onkak *o** yehwa moskaltia oso ka:nika mochi:wa yo:n. Pos yo:n no: niki:xmati ne:wi:n kowtah ne:n pos a:kin tine:chtahtania no: wa:n xa: niki:xmati ne:n, ne:wi:n kowtah ke:meh i:n tinemih, tite:tekilihtinemih. Mm. *O** ne:wi:n tik..., tikuitih kowit pos tikitah ne:n ompa yetok, niman tikihtowah i:n chi..., chiko:ma..., chiko:mpah, tehwa:n tikiliah chiko:mpah. Mm, mm, mm. Nochi *igual** ki:sa. Wa:n ompa ne: ke:masá: ike:span yetok de yo:n xo:no:kowit, ompa pepechiwtok. Wa:n ihista:k ne:n i..., iteyo. Iteyo. Wa:n i..., ixo:chio tepitsi:n ki:sa nika:wi:n ike:span wa:n moka:wa taihtik sah ne:n iyo:la:n, ista:k iteyo. Wa:n yo:n no: kihtowah no:, no: we:lik iteyo wa:n pos i:n xiwtsi:n no:, no: kuali kihtowah para pahti, ne:n ixiwyo. Ke:mah. Chiko:mpah ne:n, ne:wi:n nochi onkak ne:wi:n kowtah, ka:sá: ika se: kita ne:n ike:s..., yo:n ike:span mopepechowa. Kowke:span mota:lia, ke:mah, mm, mm. Ke:mah. Mopahpampilowa ihkó:n kos..., kowke:span, ompa ne: mo..., yo:n a:mo nikihto:s wehkapantia yo:n. *O** de ta:lpan e:wi, yo:n ike:span de n' kowit ompa mopepechowa. Entó:s ompa mopepechowa wa:n pos ikua:pan *cuando** ne:n i..., ima:xiwyo achi ma:pohpototik. Mm. Ima:xiwyo. Wa:n ka:mpa ne: tamiti a de n' ixiwyo kua:..., kua:chihchi:chi:ltik, de ne:n ahko ya. Mm. Wa:n ompa ke:mah ompa mosa:lohtiwi:ts a ne:n iteyo. Iteyo ne:n, de yehwa nehjó:n wa:n yo:n iteyo no: tsope:k. Tsope:k. No: tsope:k iteyo, yehwa yo:n kihtowah ke no: kikuah chiktehmeh pero neh a:mo ke:man nikita pero kihtowah ka:mpa yetok nehjó:n pos ompa ne: no: ne:nemih chiktehtsitsi:n ki..., kikuah no:, ki..., ox kipihpixkah *porque yo:n no:, kihtowah ke tsope:k no: kualtsi:n. Wa:n sepa ixiwyo pos no: kihtowah ke kima:xakualowah wa:n para kikuah ya , kikuih para teisá: ihkó:n ta..., i:n ika timah..., te:chpahtia:yah tota:tahwa:n pos te:chilia:yah ke kuali no:. Ke:mah. [Kihtowah] para ne:n toto:nik *o** teisá: ihkó:n, pos kikuiah. Ke:mah. Pero yo:n a:mo nikihto:ti de ke tikuitih para kowtati:l, yekin..., yo:n amo, yo:n se: kipantamo:ta ke:meh yo:n se: kwiwita wa:n wetsiti ta:lpan, ke:masá: selia, selistok ihkó:n ta:lpan. Ke:mah. *O** techposteki ne:n ihkó:n ne:n kowit tein achi yo:lpala:ni wetsi wa:n ompa iwa:n wi:tsa ya. Ompa iwa:n wi:tsa pero kuali tine:chili:s teh, xa: kachi tikmattok de yo:n chiko:mpah para ne: tik..., se: kimatis ke:meh i:n kowtah tinentinemih pos tik..., tikmattiowih ne:n ke:ní:w, ka:nika onkak. Mm, ke:mah. Ke:mah. Pos neh no: niki:xmattok yo:n pero tehwa:n tiki:xmatih ne: nik..., nika:n tisanmigueleńos, tiki:xmatih chikoa:mpah, mochi:wa kowke:span wa:n ma:..., ma:moloxtik ima:i..., ima:tampa wa:n i:xko nochi moloxtik. Wa:n nehjó:n onkak o:me taman, onkak ne:n ista:k wa:n onkak chi:chi:ltik wa:n yo:n tein ista:k kihtowah ika kimpahtiah ke:meh i:n siwa:pi:piltsitsi:n pil..., pi:pil, pilkone:meh. Wa:n tein yo:n chi:chi:ltik para ne: okichpi:piltsitsi:n kimpahtiah ika, ke:meh yo:n *cuando** ki..., ke:masá: kinina:palowah ini..., inimoma:wa:n wa:n ke mahyá: kininkuahkuawtiliah, kininma:xohxokoliah wa:n yehwa yo:n *después** n' pilimeh nehjó:n moxoxokihkuitah. De yo:n moxoxokihkuitah yehwa ne: kin..., kinte:ntiah yo:n chikowa:mpah, ki..., kinte:ntiah. Pero ki..., yo:n, yo:n kuitih, komohkó:n okichpiltsi:n, kuiti te:momá:n yo:n chi:chi:ltik ne:n chikoa:mpah wa:n ke:mah nehjó:n ki..., seki koma:lixka, seki ki..., kima:xakualowah wa:n nehjó:n a:tsi:n sah *porque** ki..., kimolo:ntiah wa:n ke:mah ne: kinte:ntiah pilimeh wa:n seki kini:x..., ika kinixakualowah iyo:lpan wa:n i..., iyo:li:ka:n wa:n kinte:ntiah, kinte:ntiah pero seki pilimeh. Kinte:ntiah para nehjó:n, para ne: ika, ika kimpahtiah, *porque** kelka:wah yo:n, yo:n kuahkuawtih wa:n moxoxokihkuitah. Wa:n nehjó:n para i..., i..., impoxko kinta:liliah, de iyo:lpan kinta:liliah, ne: ika refi:noh kini..., ki..., kinelowah wa:n para kitai:ltiah a:tsi:n sah, ne: xoxoktsi:n moka:wa yo:n a:tsi:n, yehwa kintai:ltiah pilimeh pero x..., a:tsi:n sah, a:mo iwa:n refi:noh koma:mo kinwinti:skeh. Yehwa ki..., kixa..., kite:kiliah ika refi:noh, kina:ltiah, kin..., kininxakualowah nochi in..., nochi ininpoxko *hasta** intahkoya:n kinxakualowah ika, mahyá: kina:ltiah ika. Wa:n inyo:li:ka:n nochi kinte:te:kiliah yo:n, mah refi:nohyoh pero, pero komohkó:n okichpiltsi:n yehwa chi:chi:ltik kite:mowah. Wa:n komo siwa:piltsi:n kite:mowah tein ista:k, yo:n, yo:n o:me, o:me taman yo:n onkakeh. No:, no: taman. Seki ista:k wa:n seki chi:chi:ltik, yehwa yo:n kin..., pilimeh de ke se: kininma:xohxokolia, kinina:palowah inmomá:n *o** a:mo iwki ki:tskih *o** miak taman wa:n pilimeh selontsitsi:n pos ne: ... Ke:mah, neli kinma:xohxokoliah wa:n ke:mah moxoxokihkuitah ya n' pilimeh. Wa:n para kelka:waskeh yo:n kokolis, yehwa, yehwa kinin..., kinte..., kimpahpachowah ika wa:n ki..., kintai:ltiah tsikitsi:n yo:n a:tsi:n. Pos ... Wa:n kuali moka:wah, komo ... Kualtsi:n moka:wah pilimeh, pahtih niman. Pahti yo:n ... Neh niki:xmattok wa:n neli ne:hjó:n iteyo ista:k, ohololtik. Wa:n nehjó:n tsope:k wa:n panmoloxtik no: iteyotsi:n, panmolo..., panmoloxtik wa:n ixo:chio ne:, nehjó:n ixo:chio tepitsi:n we:weyaktsitsi:n, ke:mah yo:n te:yekaeski:xtia:ni xo:chit soh ke ne: *más** wehwei wa:n kostik pero tekolotik n' ihtik, tekolotik. Yehwa yo:n ixo:chiotsi:n. Ke:mah, chi:chi:ltik ima:te:mpan, mm. Ke:mah. Tekolotik wa:n chi:chi:ltik ima:yo wa:n pos yehwa yo:n neh nikmattoya, te:chilia:yah tota:tahwa:n yehwa ke:meh yo:n tikihtowa ne:n ... Moxokoliah *o** yehwa yo:n ki..., *hasta** seki kinkui ne:, *hasta** kinkuiah *hasta** toto:nik. Pero tehwa:n tiki:xmatih ne: ... Mm. Wa:n yo:n kinta:lilia:yah ini:ka:n wa:n inkuitapan wa:n ne: nika:n impoxko ika ne:n, ne:n kinahwachwia:yah, ke:meskia kimpoxta:lilia:yah. Mm, inyo:lpan, ke:mah. Mm, ke:mah. Wa:n komo yo:n kinina:palowah pos yehwa yo:n ke:meskia mo..., mosektia:yah, kinkuia toto:nik. Mo..., kix..., ki..., kima:xohxokoliah, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikmati sah de yo:n ne:n, yehwa yo:n *matita** pos ne:n kualtsi:n no: ... Pos kone:meh no: kinmakayah kit tak, tak, tak kwe:lilia:yah no: kihtowah. 'Mati ke:ní:w pero nehjó:n ne: kikuiah para pahti, para pahti nikita neh, nite:kakilia:ya ihkó:n. Ke:mah, ke:mah. Para pahti wa:n we:lik, tsope:k. Tsope:k. Yehwa yo:n nehjó:n nikita ne: ... Wa:n pero yo:n a:mo, a:mo nikihto:s semi takua:wak, yo:n yema:nik. Yema:nik. Yema:..., yema:nik kualtsi:n. Yo:n yema:nik nochi ikowyo, yema:nik nochi. Ne: yema:nik nochi *hasta** ita:kka yema:nik wa:n ... Ke:mah, yemaxtsi:n, ke:mah. Pos yo:n de pe:wa nehjó:n neh nikitaya seki de pe:wa ihkó:n moskaltihtiw nehjó:n tsikitsi:n, selik achi, pampi:ktok ok *después** ihkó:n tak mah..., mahka:wi wa:n ompa e:wi a yo:n tsikitsi:n ista:k *hasta** we:ia ya. Ke:mah wa:n yo:n de chika:waya pos moi:xkepa ne:n ie:wayo, ahko ya wa:n moka:..., iteyotsi:n sah ista:k ompa yetok. I..., ista:k nikma..., paniá:n mota:lia ya. Ke:mah. Ta: yo:n, yo:n i..., itsi:nkaxyo ya ne:n kowtet. Yehwa itsi:nkaxyo xo:chit tein yo:n pawetsi, yehwa nimitsilia:ya kostik, kui:kuiltik. Yehwa ne:n, komoke tekolotik, de pawetsi a xo:chitsi:n, moka:wa: itsi:nkaxyo wa:n ke:mah ompa e:wa ya ne:n kowtetsi:n. Yehwa ne: chika:wak a. Ompa moskaltia ya wa:n yo:n tein chika:waya ya moahkoi:xkepa ya, paniá:n moka:wa ya yo:n iteyotsi:n ista:k, ista:k pochi:ntok. Iwki yo:n mochi:wa kowtetsi:n. Mm., a:mo, yo:n kowke:span nochi mochi:wa. Tak a:it ke:ní:w yo:n tak ox iteyo kwi:kah ne: kowke:span no:, mm, mm. Pos yo:n neh a:mo ke:man nikita ne: mah panwetsi ne:pa, mah wetsto tatampa wa:n mah ixwa. Neh nikita nochi kos..., kowke:span ka:mpa ne:n itsmol de n' teisá: kowtsi:n, xo:no:kowit *o** teisá: kati:n eski kowtsi:n xi:kalkowit oso ... Yo:n tepe:xo:no:t, kahfe:nke:span, ka:mpa a:mo wehkapan pos ompa ne: onkak nehjó:n, nenjó:n ne:n ata yo:n ... Itech kahbe..., kahbe:nke:span mota:lia semi, ke:mah, mm. Wa:n ka:sá: ika miak se: kitas sikie:ra e:xka:n ne:n onkak. Miakka:n onkak, yo:n a:mo mone:neki. Miakka:n onkak, yo:n a:..., yo:n a:mo mone:neki. A:mo mone:neki pero *cuando** se: kite:mowa a:mo se: kahsi. Wa:n *cuando** a:mo se: kineki ihwa:k se: kahsi. Kowke:span mochi:wa, ke:mah kowke:span. Yo:n a:mo nikihto:s kito:katih, yo:n ike:span de, tsi..., kowke:span. Ka:mpa nalwat, tak no: kipia inalwayotsi:n ka:mpa mo..., mo..., moi:xtohto:ka wa:n yo:n se:, se: kikui, se: kahchi:wa, ihkó:n se: koli:nia no: wetsi. Ke:mah, mm. Ke:mah, powetsi. Paniá:n tak mota:lia sah. Wetsi. Ke:mah, ka:n moto:ka nalwat *o** kowke:span sah nalwa..., nalwayo:t kipia, ke:mah. I:pa ka:n, ka: moto:ka, pero paniá:n sah mota:lia, paniá:n sah. Ke:mah. Koske:span wa:n pos a:it itech okseki kowit tein yo:n takua:wak ox no: mota:lia, neh nikmattok ke panián sah mota:lia wa:n yo:n pos ompa ne:n, de ehke:wi pos ke:masá: pawetsi iwa:n ie:wayo pawetsi ne:n kowit. Pawetsi a neli. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikmati sah wa:n tik..., no: xa: kachi tikmattos ne:n kowtsitsi:n ne:wi:n no: tikita wa:n yehwa yo:n kowta:kka. Ke:mah. Ke:mah, nikitani ompa ne: itech kahbe:nke:span mochi:wa, ke:meh yo:n we:wehkabe:n, ka:n se: kichipa:wa, ompa, ompa ixwa yo:n ko..., yo:n xiwtsi:n. Wa:n yo:n no: tak kikuah ne: chechelo:meh. A:mo ke:man se: kita kikuah, yo:n nochipa se: kita ta:ktok ne:n kowtet. A:mo, a:mo kikuah yo:n chiktehmeh, nio:n tei. A:mo kikuah. A:mo ki..., ompa pawetsi sah, ompa pawetsi. Ompa pawetsi wa:n tak ma:wilowa sah, ne:n pa:ti, a:mo, a:mo ixwa. Ke:mah, ke:mah. Ka..., a:mo ixwa pos kow..., ta:lpan a:mo ke:man se: kita, i:n nimitsilia mochi:wa kowke:span. Wa:n ke:ní:w ... Mm. Wa:n ke:ní:w mochi:wa ike:span nehjó:n. Pos tak a:skat, a:skat ne: kololowa iteyotsi:n wa:n kwi:ka itech kowke:span, ompa kita:li:lia wa:n ompa ixwa ya. Xa: tsikitsitsi:n iteyo eski, a:mo se: kita, pisi:ltik. Ke:mah te..., pisi:ltik iteyo ata, pisi:ltik, pisi:ltik ke:meh xa:l, ke:meh xa:l iteyo. Xa: ke:mah, ke:meh xa:l. Ke:mah xa:l, ke:mah. Pisi:ltik semi. Wa:n eski no: tahtakua:wak wa:n ompa ne: kui:ka ya, a:mo, a:mo pa:ti. Ke:mah, ka:n pa:ti. Eskia yema:nik, pa:tiskia itech i:n ta:ltsi:n. Pa:tiskia, a:mo, ta: i:n a:mo pala:ni *porque** kwi:ka a:ska..., a:skameh kowke:pan wa:n ompa ixwa ya wa:n ompa sepa mochi:wa ya. Ompa mochi:wa ya wa:n ... Ke:mah ompa mochi:wa ya, iwki yo:n mochi:wa. De mochi:wa ompa ike:span ompa moskaltia ya wa:n *después** ompa mopahpampilowa ya. Ompa, ompa mochi:wa ya, neli mo..., ompa moskaltia ya. Mopahpampilowa ya wa:n ompa mo..., mochi:wtiw ke:meh ... Yo:n xo:chiohtiw wa:n ompa mochi:wtiw a n' iteyotsi:n, ompa moskaltihtiw a. Ompa moskaltihtiw a wa:n ompa ne:n pos tak seki panxi:ni a. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah i:n ika timonohno:tsah wa:n neh nimono:tsa niEr..., niERnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Mm, neh no: niwa:le:w de ne: xola:l San Miguel Tzinapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. A, a: we:noh.