Ta:tah tiknekis..., tiknekih xite:chtapowi, xa: tikmati to..., ke:ní:w se: mopahtia *o** toni ika se: mopahtia komohkó:n te:kui i:n kokolis tein tikilwiah mihmikilo:tataxis. Ta:ka:n tiki:xmati se: xiwtsi:n oso se: okuilin ke no: kuali ika se: mopahtia, nochi ke:ní:w se: kichi:wa, ihkó:n ke:meh tehwa:tsi:n tikmattos. A: we:noh nimits..., [nimits]ili:ti ke:ní:w, te..., se:, se: mopahtia. Pos nehjó:n no: tataxis semi telte:mowtih *porque** yo:n se: kineki se: mikis yo:n. Se..., semi se: mochihchika:wa se: tatasis, se: ... ki:sa esti *hasta** se: itoskako. entó:s se: chihcha es..., esti, *lo que** te:..., te:kokoh Wa:n yehwa yo:n, yo:n pahti, no: tikiliah yo:n a:yo:tsi:n, yo:n no: semi kuali, yo:n se: ki..., kikuiti ne: ka:mpa n' a:ichkual, wa:n se: ki:xtapa:na, *primero** se: kiteki nika:n ikechko, ikechko. Se: ki:xtilia esti wa:n nika:n se: moohxilia. Se: ikechko nika:n wa:n se: ikechkochi:ka:n. Ompa se: mohxilia yo:n esti wa:n de n' se: ka:wa ya, se: kichipa:wa ya, tiki:xtia ne:n kakawtsi:n komo weli wa:n koma:mo ihkó:n se: ki..., se: kichipa:wa wa:n se: kwa:tsa, yo:n ke:mah se: ki..., komo se: kone:tsi:n pos se: kimaka ya, niman se: kilia ni..., nikuito se: ... Ta: yo:n a:mo kachi kinekih no: kwa:skeh, niman se: kilia nehjó:n "nikuito se: a:yo:tochkone:t", "ka:n tikuito" "i:n nikua:tstok". "A:, a:yo:tochin", "ke:mah". Entó:s ne:n se: kitehtekilia wa:n se: kitewa:chilia komo kuali kikua ya wa:n pos yehwa yo:n se: ki..., kichi:wa wa:n *porque** yo:n mihmikilo:tataxis semi tel *fuerte, cuando** te:kui, te:kui *hasta** se: itsontekon. *Casi** kone:meh kachi i:xtayowasnekih *porque** yehwa:n kachi aya:mo *más** chika:wkeh. Wa:n yo:n *hasta** ihkopih, wehka:wak nehjó:n ihkó:n sota:wtokeh, sota:wtokeh de mihmiktokeh. De miktokeh nehjó:n wa:n *después** sepa i:xpeta:nikih pero yehwa yo:n tik..., tikuiah yo:n a:yo:tsi:n, yo:n semi kuali. A:yo:tsi:n wa:n entó:s ompa nehjó:n no:, no: kuali i:n ne:n tsohpi ihwiyo no: se: ki..., kichi[chi]nowa wa:n se: ki..., se: kinmaka ti:l a. Mm, ti:l ne:n se: kinmaka no: ke:meskia [...] komo se:... Tamattokeh pos kixahxawa:niah *igual** yo:n kiliah kimichin. Kichichin tein semi kone:t a:mo no: kineki ki..., kineki kikua:s. pero yo:n se: kitapa:na wa:n se: kwa:tsa, entó:s se: kilia ke chi..., chiktehtsi:n. chiktehtsi:n, nika:n nikuito se: chiktehtsi:n, nik..., nikchipa:wak wa:n nik..., nikwa:tsak wa:n xi[kua]. "A: pos" kihtowa "|ne:, ne: ekintsi:n nikua:s, nikua:s ne:n chiktetsi:n". Yehwa yo:n kiliah yo:n chiktehtsi:n, ne: kikua ya wa:n para ne:n *después** ihkó:n, ihko:ni kaxa:ntiw, tahtatasih pero a:mo semi ok, ihkó:n ne:n ti..., tikmakah wa:n *después** sepa nehjó:n komo pe:wa, sepa pe:wa, tamati:ya tepitsi:n wa:n sepa pe:wa entó:s sepa tikuitih nehjó:n iyo:lselo de yo:n tepe:xi:lo:t. Iyo:lselo tepe:xi:lo:t wa:n iwa:n yo:n kiliah ne:n kuowxiwit, kuowxiwit inalwayo, se: kimana wa:n se: kintai:ltia, entó:s nehjó:n no:, yo:n no: kuali. Pero nehjó:n o:men *entonces** se: kisentilia ya, a:mo se: kimati se: ... Katí:n se: ki..., kati:n kina:miki, wa:n no:, no: yehwa yo:n ekin kihtohtoya epat, tehwa:n tikuiah ne:n yehwa imante:kayo. Imante:kayo yo:n tsiktsi:n se: [nika:n ihkó:n] kipia ista:k wa:n achi kostik ihkó:n temo:tok *hasta** nika:n ikuitapi:lko wa:n yo:n se: kichi:wa ya, komo weli se: kitsoyo:nia ya wa:n se: ki:xtilia ya imate:kayo. Pero yo:n nochi te:ohohxilia:yah ka:mpa se: sahsa:liwtok, nika:n se: ikechko no: *porque** nehjó:n kokolis semi teltaman. Yo:n kokolis a:mo, a:mo ke:meh oksé: kokolis, yo:n semi para te:mikti:s *porque** de sepa te:kui *fuerte** pos yehwa ya se: toskatsahtsaya:ni, se: toskatsahtsaya:ni wa:n pos kone:meh pos *más, más** owih ya *porque** yehwa:n kachi selkeh ok. Se: toskatsahtsaya:ni *después** nehjó:n se:, se: chihcha nochi esti, entó:s *cuando** se: kimattiw a ne: ke, ke te:na:mikiti a i:n pahti pos se: ki..., tsikitsi:n ya se: chihcha pero a..., ma:nel a, a:mo semi tel, a:mo semi telesyoh, esti ok. Sayoh ihkó:n ya tepistsi:n, ma:nel a pero *cuando** yekinika ye:k esti pané: yo:n, ye:ktila:wak de esti, ye:k, ye:kmiak, miak esti *más** kisa ke chihchit wa:n yo:n *mero** se: itoskako ka:mpa, ka:mpa tak se: aktok nika:n se: itoskak ompa ne:n, ne se: ... Yo:n tak wa:le:wa de se: mochihchika:wa, ke:mah. Yehwa yo:n ni..., nimitsilih. I:pa yehwa sah yo:n xiwtsi:n wa:n okuiltsitsi:n tein teh tiki:xmattok ke kuali ika se: mopahtia. Pos yehwa nehjó:n wa:n seki ne:n ... Yehwa nehjó:n nochi yo:n okuiltsitsi:n wa:n sepa ne:n, n' tsohpi, yo:n no: pero yo:n tehwa:n tikchi:wayah, tikuiah sayoh ne:n ihwiyotsi:n wa:n yo:n no: tikte:tewa:tsayah wa:n iwa:n ne:n xopepe. I:n xopepe no: tikte:mowa:yah wa:n tikte:tewa:tsayah wa:n yehwa yo:n tikinmakayah, ihkó:n de se: kipata ya ihkó:n, ke:meskia yo:n *polvito** se: kinmakaya. Se: kikuechowa:ya ihkó:n wa:n se: kinmakaya ya. Nehjó:n no: semi, no: semi kuali, ke:meh *cuando, cuando** ke:meh i:n se: pe:wa oso se: kone:t pos se: kinekiskia mah ka:n s..., mahka:n pahtik a, te:ne:nemi:ltiah. Entó:s nikitati de se te:ka[kilia] i:n kuali pos nik..., nikchi:wa, yehwa nehjó:n xopepe no: kuali wa:n yehwa ya i:n ne:n nehjó:n se: kima:nelowa yo:n tsohpi..., tsohpiihwit. Yo:n tsohpiihwit no:, no: kuali oso yo:n piotsi:n n' i..., n' i..., n' ihwiyo se: ki:xtilia iahtapalko wa:n se: ki..., se: kichichinowa, nika:n se: kitahtatia wa:n yehwa yo:n se: kisenma:nelowa ya wa:n se: ki..., kimaka, se: kia:tilia *o, o bien** se: kia:tilia wa:n se: kitai:ltia a:tsi:n komo, komo se: tsikitsi:n ne:n pili. Ke:mah, komo i:n tiwehwei:n pos se: kixahxawa:nia komohkó:n ne:n se: kikua nehjó:n, ke:meh eskia se: kikua pero tein kone:meh ihkó:n se: kinimaka se: ka:tilia, se: ka:tilia wa:n a:tsi:n ya se: kintai:ltia, mm. I:n kokolis te:kui ma:ski se: we:i a pos i:pa, a:mo moneki eski se: pili. a Pos ke:masá: yeh, yeh de yo:n no:, no: te:kui ne:n *antes** no: te:..., te:kui ma:ski se:, se:, se: we:i a, ta: pos te:..., se: tai a:sese:ka:t pero ekintsi:n pos a:mo semi pano:tok pero ne: ke:man semi telpanowa:ya ma:ski ke:meh i:n tehwa:n ti..., tiwehwei:n ya, seki:n kone:meh nehjó:n seki nopi:pilwa:n ihkó:n kimachilihkah wa:n yehwa yo:n nochi nikinte:molih ni..., nikmattok i:pa wehwei:n ya. I:pa wehwei:n ya wa:n seki ne: tsikitsitsi:n pero yehwa nehjó:n tikte:mohkeh nehjó:n a:yo:tsi:n wa:n yehwa yo:n xopepe wa:n kimichin wa:n yehwa ya ne:n yo:n tepe:xi:lo:t iselo wa:n yehwa inalwayo ne:n kowxiwit. Yo:n [i]nalwayo [i]kowxiwit nehjó:n tikichkuakeh ihkó:n, yo:n wi:wila:ntok ihkó:n entó:s tikuitih wa:n kualtsi:n tikxahxama:niah. Entó:s iwa:n tikmanah ya ne:n, ne:n tepe:xi:lo:t. Yo:n, yo:n tepe:xi[lo:t] yo:n iselo sah *porque** imahma:ko ne: semi telno:, no: chika:wak wa:n no:, no: t'ta:lilia:yah yo:n kiliah koyulin, koyo:lin, koyo:lin, kiliah koyo:lin. Entó:s yo:n wi..., yo:n witsioh, iwitsio, iwitsio pero a:mo tikuih iwitsio, yo:n iyo:lselo. Iyo:lselo ka:mpa yo:n panki:stok ahko *porque** tani nochi witsioh, no: de seki panki:stok ihkó:n no: witsioh pero i:n a:mo, de n', de n' yo:lpan ya, iwa:n tikma:nelowah wa:n yehwa yo:n tiki..., a:tsi:n ya, tikmolo:ntiah wa:n yehwa yo:n ti..., tikinmakayah *o** te:chmakayah, ke:mah. Tikihtowa kimichin ke no: kuali ika se: mopahtia, yeh ke:ní:w se: kichi:wa. A: kimichin, kimichin yeh se: ki..., kualtsi:n se: kitapa:na ihko:n se: ki..., se: kitapa:na wa:n se: kwa:tsa entós: se: kwa:tsa ihkó:n kualtsi:n wa:ki ke:meh yo:n chechelo:t. Se: kwa:tsa de yo:n wehwei ihko:kó:n, se: kwa:tsa wa:n seki se: ki..., se: kite:tewa:tsa ya, se: kite:tewa:tsa ya wa:n se: kikua ya. Se: kikua ya pero de ihkó:n pos a:mo, a:mo kinekih ne:n ... Ke:meh se: kone:tsi:n a:mo kineki kikua:s ta: ki:xmattok pero komo se:, se: kilia ke konta:l mah pahti pos se: kite:tewa:chilia wa:n se: kimaka, niman se: kilia teh xikua:ki i:n chiktehtsi:n, nikahsik ne: kowtah. Entó:s wi:tsa ya ne: kone:tsi:n, "ka:n yetok ne:n chiktehtsi:n". "I:n yetok". Entó:s kimakah yo:n nika:n i..., ie:l, de nika:wi:n, ke:mah. De nika:kui:n de n', nika:n ipoxko pos achi ye..., ye:knakatsi:n yehwa ne: kimakah, kikua. Yo:n no: kuali, mm. A:mo ka:ma ika eski pos kimichin se: kikualia, seko sah, no: yetok sah kati:n yeh se: kikuas wa:n ika se: mopahtia. No: yeto..., no: yetok, no: yetok, de nika:n i:ni. Se: kitapa:na wa:n se: ki..., kikua, *demás** itsontekon pos kitamo:tah. Seki, seki wehweitsitsi:n, ihko:kó:n, mm. I:pa sayoh i:..., I:pa sayoh yehwa tein yo:li:xpan inakayo kipia. Ke:mah, se..., seki yo:n, yo:n kiliah i:xpo:poyo:kimichimeh, yo:n kuali no:. Yo:n kuali semi no:, i:xpo:poyo:kimichimeh, yo:n, yo:n seki nehjó:n se: kahsi ne:wi:n we:weyakeh, ihkui:n inte:noh wa:n a:mo tachiah. A:mo tachiah, yo:n se: ki..., ihkó:n se: kitapa:na wa:n se: kwa:tsa, yo:n no:, yo:n no: kuali semi, mm, mm. Yehwa sah, a:mo tikelna:miki ok oksé: taman, se: ... De n' epat imate:kayo pos yo:n no: kuali teoh..., yo:n te:ohohsah ka:mpa se: sahsa:liwtok, nika:n se: ikechkochi:ka:n wa:n nika:n te:ta:liliah, i:n se: iyo:lpan. Se: iyo:lpan nika:n wa:n i:n *mero** nika:n, se: ikechko, nika:n ka:mpa se: ki..., temowa se: itakual ompa no: te:ta:liliah. Pos nehjó:n yo:n semi tel..., kiliah semi ... Pero a:mo, ta: ahwia:k, nehjó:n a:mo ... Yo:n kualtsi:n mosowa nika:n komo te:ta:liliah nika:n mosowa, ta yo:n semi telcha:wak, ke:mah. Pos a:xka:n sayoh xine:chilwi moto:ka:i, ko..., komohkó:n a:mo teh tikelna:miki ok. A:, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.