*Este** a:xka:n tiknekih xite:chtapowi i:n, i:n *este** kokolis tein, we:noh a:mo kokolis sayoh ke nochi, nochipa te:kui komohkó:n a:mo se: mochipa:wa ke:meh moneki *o** se: kichipa:wa se: itakual ke:meh moneiki, i:n kilwiah kuitkowa:meh. A:, de n' kuitkowa:meh, pos de n' kuitkowa:meh yo:n, nika:n se: kone:tsi:n nehjó:n ki..., nika:n yo:n kichi:wilia *mal** ne:n itakual, yo:n ke:masá: n' itakual kichi:wa *porque** nehjó:n teisá: kitai:ltiah wa:n semi tsope:k. Entó:s yo:n mochi:wah itech se: i..., ipoxko, mochi:wah ika se:, *o** se: ... Tehwa:n *o** se: kone:tsi:n. Yo:n *cuando** se: kone:tsi:n wehka:wa para moskaltia niman kihtowa "ne: nokone:w xa: kuitkowa:ti, a:mo wel moskaltia, pané: kokolaki", "a:it ta:, xa: yehwa eski". "Ta: ki..., *seguido** kikui, i:n a:mo, a:mo ye:k, a:mo moye:kkalawia, no: taman mokalawia. Nikitak pané: kitamo:tato seki kowa:tsitsi:n ihkui:kui:n de we:weyak, kua:pihpitstikeh". "A: pos kuitkowa:ti ne: nokone:w, kuitkowa:ti, kuitkowa:ti ne:n yehwa porin tikmakah yehwa yo:n tai tsope:k". Ke:masá: kikua yo:n *dulce o panela**, ki..., ke:masá: ki..., kimakah Pos *antes** kinmakayah *panela** ne:n kone:meh *o** yo:n nochi yo:n tsope:k pos kinmakah wa:n *o hasta** i:n tehwa:n pos e:wih yo:n okuilimeh itech ne:n o..., itech se: ihtik. Itech se: ikui..., [i]kuitaxkol ompa e:wih yo:n okuilimeh, ompa moskaltiah, moskaltiah, de teisá: tikuah ihkó:n ne:n teisá: de n' tsope:k pos yehwa yo:n ke:meskia yo:n *después** ne:nemih, se: kimachilihtok nika:n *o** se: kone:tsi:n kihto:s "kiye:kkokowa ipox ne:, kie...", "ke:yeh kokowa". *Pos ta: kimpia yo:n kuitkowa:meh". "Ka:nika kimpia", "pos nika:n, ekintsi:n pané: moli:nihtokeh pané: ne:nemih de ko..., ye:ktsahtsi, tsahtsi kone:t". Kipoxxakualowah, kahka:wah ya pero ta: ne:nemih nika:n pané: yo:n mokue:kue:lowah. Mokue:kue:lowah "a: pos ne: nokone:w kuitkowa:ti" entó:s wa:n ti..., nehjó:n ... "Wa:n ekintsi:n ton tik..., tikmakaskeh". Yo:n ... "Pos tikmakatih seki xiwtsitsi:n, tikmakatih yo:n, ekintsi:n tikmakatih yo:n teposihya:k" "Wa:n ke:ní:w se: kichi:wa", "pos tikmanili:tih wa:n tsikitsi:n yo:n sakatechi:chih no: iwa:n tik..., tikta:lili:tih wa:n teposihya:k no: tikta:lili:tih ne:n a:tsi:n, miak wa:n motokotso:s wa:n yehwa tikmakatih". Entó:s ne: yehwa ne:n tikmakatih para mah mikika:n yo:n okuilimeh, yo:n kowa:meh, yo:n kowa:meh, yo:n nehjó:n, ompa ke:mah nehjó:n te:makah *o** kimakah se: kone:tsi:n pos ki..., kimakah pero yo:n semi te:kokoh. Kimakah ya ne: pos kaxa:ntiw, kaxa:ntiw a ne:n ihtik, a:mo semi kikokowa ok. Ompa ke:mah ki..., kintamo:tati a, seki ihkui:ntsitsi:n, seki tsi..., seki ihkui:n tsikitsitsi:n wa:n seki wehwei:n, seki wehwei:n, ihkó:n sa mokue:kue:lowah pero ista:keh. De yo:n ista:keh, yehwa yo:n ki..., kimakah yo:n pahti, yo:n tepos, teposihya:k, yo:n teposihya:k ki..., kimakah, entó:s pero yo:n semi tel *casi** t..., kiliah teposihya:k *porque** pané: yo:n tepostsohya:k. Pero yo:n semi kuali, yo:n semi kuali, yehwa ne:n ika timopahtia:yah *antes**, yo:n teposihya:k iwa:n yo:n saka..., saka..., sakat..., sakalimo:n, ke:ní:w kiliah, nehjó:n semi kuali, kima:nelowa:yah wa:n yehwa yo:n te:ch..., te:chmakayah. Wa:n pos yehwa yo:n t..., ke:masá: ihkó:n te:ch..., te:chpoxtahtatia:yah para tak mah mo..., moxe:lo:ka:n ne:n okuilimeh. *Porque** n' okuilimeh ye..., yetok kihtowah ke nehjó:n nika:n mochi:wah, itech se: ipox, itech se: ipox wa:n yehwa yo:n oso ke:masá: a:mo se: kineki ye:k se: takua:s ok. A:mo se: takua *porque** ke:meskia yo:n te:..., te:kuitokeh yo:n te:..., taihtik yetokeh yo:n okuilimeh, kowa:meh, niman kihtowah pos ne: cha: kuitkowa:ti, nio:nó: kineki takua:s ok, sayoh tai:sneki ne:n tein tsope:k. Ke:masá: semi tsope:k se: kineki se: tai:s pero yo:n a:mo *porque** tehwa:n tik..., tikele:wiah, yo:n kele:wiah ne:n okuilimeh, yo:n kele:wiah n' okuilimeh. *[Por] eso** ke:masá: se:, se: kokolaktiw a, se:, se: kone:t a:mo kineki takua:s, sayoh ne: nentinemi ihko:ni, pos kikua o:me e:yi taxkaltsi:n pero a:mo miak kikua, kineki tai:s [más** tsope:k. Kineki tai:s *más** tsope:k *porque** ne:n okuiltsitsi:n ne:n *casi** ne:n kele:wiah, kele:wiah, seki ke..., ne:, ke:..., [tsi:n], ihkó:n ista:keh, kua:pihpitsaktikeh wa:n kua:tihti:ltikeh Entó:s yehwa:n yo:n ki..., nika:n se: kone:tsi:n moka:wa kuehkue:ntik, kuehkue:ntik nika:n, nika:n ipoxko, kuehkue:ntik. Ihkó:n ma:ski kipahpachowah ihkó:n pero ta: kikokowa, a:mo taxi:kowa ihkó:n, kuehkue:ntik, pos niman kihtowa "i:n nokone:w semi miak kimpia i:n okuilimeh". Entó:s de ki:sa ya ne:pa pané: yo:n pi:ktok se:, pané: yo:n kuetaxtsi:n, ke:meskia se: teisá: tsa:wal, entó:s ke:masá: ki:sa ya iwa:n, ki:sa ya, ne: kitamo:ta ne:n kone:tsi:n kitato ya, pos ekintsi:n mokalawih i:n no..., nokone:w, ye:kmiak ki:skeh i:n okuilimeh. Pané: ki:sak iwa:n ne: ka:mpa, ka:mpa incha:n, ka:mpa ne: e:wtoyah, niman no:, no: mowelitah ya, niman kihtowah *pos i:n kina:mik a ne:n pahti, i:n xiwtsi:n, i:n xiwtsi:n, ta: tikmakakeh seki pero a:mo kina:mikik pero yehwa i:n tikmakakeh i..., seki xiwtsi:n de n' teposihya:k timakakeh wa:n seki inalwayo. Inalwayo iwa:n yo:n ne:n ochpa:wa:s inalwayo kisema:nelohkeh wa:n yo:n sakat, sa..., sa..., sakalimo:n, sakatechi:chih, ke:ní:w kiliah wa:n entó:s yehwa kisema:nelohke[h], kisema:nelowah wa:n yehwa yo:n te:makah. Nehjó:n semi kuali nehjó:n, soh ke tehwa:n a:mo tikmatih, a:mo tikmatih ton ika timopahti:skeh pero pos ne:n yo:n semi te:na:miki. Te:na:miki, tehwa:n tikmattokeh *porque** yehwa yo:n se: kone:tsi:n a:mo, tein a:mo wel moskalti:sneki ihkó:n, ihkó:n, nentinemi ihkó:n, kipias nehjó:n se: o:me e:yi xiwit a wa:n komo siempre a:mo, a:mo moskaltia, ihkó:n nentinemi wa:n a:mo kineki ye:ktakua:s, ihkó:n nio:nó:, nio:nó: kipia *ganas** para ne:nemis pos ta: yehwa ya ne:n kwehwelowah n' okuilimeh, i:n kowa:meh. I:n kowa:meh ne:n pos no:, pos *hasta** i:n tehwa:n no:, no: tikimpiaskeh pero pos nehjó:n yehwa de n' takual ti..., tikuah wa:n yehwa ya mochi:wah, de yo:n tsope:k. Tsope:k tikuah teisá: pa:ntsi:n *o** teisá: ihkó:n de n', de n' *por eso** teisá: ihkó:n tikua:..., tikua:snekih nakat, yo:n yehwa:n ne:n kio:ltila:nah *o** teisá: ihkó:n, kio:ltila:nah de ke mah, mah ka:n yo:n tehwa:n tikne..., tik..., tikihtowah kit tehwa:n tikua:snekih pero a:mo ta: yehwa ne:n okuilimeh komo tikimpiah, nehjó:n kiyo:ltila:nah, kinekiskiah mah no:, no: takua:ka:n *porque** yehwa:n no: takuahtokeh, tein tehwa:n de n', yo:n kihtowah yo:n se: kone:tsi:n a:mo wel moskaltia kikualihtokeh itakual, tein ki..., kiservi:ro:skia ne: kone:tsi:n pos yehwa ya ne: kuahtokeh. Kuahtokeh taihtik, yehwa:n ya ke:meskia ne: kikuahtokeh ne:n okuiltsitsi:n ne:n itakual ya ne:n kone:t, *por eso** yo:n tikiliah kuitkowa:tih *porque** a:mo wel moskaltia, mm. Ekin t'to:ka:itih o:me xiwtsitsi:n, se: tikihtowa sakalimo:n wa:n se: sakatechi:chih Mm, ke:mah. I:n kati:n yehkes. Yo:n moskaltia ihkko:kó:n wa:n se:, se: no:, no: moskaltia ihkó:n, se: kualtsi:n ahwia:k wa:n se: a:mo semi ahwia:k. iwa:n tep..., tep..., iwa:n ne:n teposihya:k, ke:mah, yo:n kima:nelowah ya. Entó:s sehse: i:n, a:mo yehwa sah. A:, de se..., seko sah kita:liah pero sehse:. I:n sakalimo:n no: se: wa:n saktechi:chih kati..., ka:ni monamaka *o** ka:ni onkak. No: se:. Pos yo:n onkaya ne: a:nalpa pero ekintsi:n acha: onkas, kinamakah no:, no: ne: Cue..., Cuesalan, saktechi:chih, mm. A:mo yehwa tein kilwiah saktechichi:k. A:mo yehwa, oksé:, mm. I:pa yehwa sah, a:mo tikelna:miki ok. Pos i:pa yehwa sah de yo:n neh nikmattok para ton ika timopahtia, yo:n teposihya:k, mm. Miak tasohka:matik, xine:chilwi moto:ka:i. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.