We:noh pos ne: na:nah, nika:n ti..., timonohno:tsatih sepa. Mm. *Lo que es** tik..., timoli:tih de ke ke:ní:w topah de n' toto:nik, ke:masá: te:chkui. Aha:. De ka:n teh, pos no:, wa:n ti..., neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Wa:n tehwa:tsi:n ne: ... We:noh. Aha: wa:n nimono:tsa María Ocotlán Fermín Cabrera. A: we:noh Niwi:tsa de Xaltipan, nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit. Wa:n nik..., nitekiti ika ne: *a veces** ihk..., ihkó:n ke:meh *cuando** se: pili mokokowa, *o** se: we:i *cristiano** mokokowa. O:me taman ne:n niksenechikowa xiwtsitsi:n de ne:n witskilit wa:n ne:n xo:me:t wa:n ne:n xo:no:ochpa:wa:s wa:n ne:n i..., *maracuyan** iselo wa:n ke:mah wa:n ne:n kuitakowit ti:ltik, kuitakowt ne:n ista:k wa:n seko sah nikta:lia ika se:, se: tsiwahkaltsi:n wa:n ke:mah ni..., nikma:nelo..., we:noh nikma:xakualowa, nikma:xakualowa kualtsi:n *hasta** mochi:wa posok. Mah..., mahyá: no:, mah..., mahyá: xapoh, mahyá: xapoh poso:ni. Ke:meskia yo:n pos xapoh, poso:ni. Wa:n ompa ke:mah nik..., tami yo:n nikchi:waya, ke:mah nikta:lilia ya kokoxkeh, nikpa:ka iahketsti. A:, nika:n tikte:ka para ne: asketiwetstok. Ke:mah iahketsti, a:mo, a:mo ne:, a:mo i:xaka, ta: ahketsti. A:. Ahketsti nikpa:ka. Wa:n niktelohtiw tepitsi:n nika:n mah, mah ki:sa n' toto:nik, mm, niktapechtia. Tiktapechtia ika ne:n xiwtsi:n tein te:na:miki. Wa:n ompa ke:mah nikpa:ka, nikpa:ka nik..., *hasta** pe:wa no: kipia ipotokalo. Ipotokalo, ne: mahyá: popo:ka nik..., itsontekon, mm. Mahyá: popo:ka itsontekon. A:, yo:n ke:meskia yo:n, a:, popo:ko ke:meskia yo:n ih..., ihyo:t. We:noh, de yo:n ... Wa:n yo:n no: se: kita de popo:ka oso a:mo, tepilitsi:n. Ke:mah, de semi itel..., Ke:m..., a:mo ta: *cuando, cuando** semi te:kokoh ... Mahyá: popo:ka, mahyá: yo:n telamas tikaha:wiah iksá:, wa:n telamas no: pahti, mm. Mm, yo:n, yo:n kikui ihkó:n pané: panki:sa. Entó:s *cuando** no: t'nekih ne:n telamas ipo:kyo iwa..., ke:meskia i..., ihpotokalo, 'aha:wiah no:. Entó:s ihko:ni *cuando** totsontekon ne:, *cuando** te:chtelkokowa totsontekon, e:s..., popo..., mahyá: popo:ka. De toto:nik ne:n tenamastsi:n , kito..., [ki]te:kiliah a:t, *más** ke:meskia yo:n kawa:ni. Mm, popo:ka. We:noh, ompa yo:n ne: popo:ka se: itsontekon. Pero sin que** a:mo ne:, se: *hasta sin que, sin que** kualtia ya se: itsontekon, a:mo, mah a:mo popo:ka ok, entó:s yeh tikaha:wia, tepitsitsi:n, tepitsitsi:n wa:n i:pa tikepa n' a:tsi:n ikuechkochi:ka:mpa, ahketstikopa. Iahketstikopa wa:n ... Ehe, ke:mah, ihkó:n nikaha:wihtiw, tehtepitsitsi:n, tehte..., tehtepitsitsi:n. A:mo ta: nika:n sah nik..., itsontekon sah, itsontekon sah. *Casi** ke:meskia ihkó:n tikaha:wihtiw, tikaha:wihtiw *hasta** nika:n ik..., *hasta** nika:n ikuite:nte:noh, de nika:wi:n, a:mo de, a: ikech..., nika:n ikechkochi:ka:n sah. Ikechkochi:ka:n sah. Ke:mah ne: ... *Primero** niktami..., nikchi:wa ya yo:n, niktamipa:ka, entó:s nikxelowa ke:meh se: tasa. A: tsikitsi:n Se:, tsiktsi:n n'xelowa ke:meh se: ta:sah. Entó:s nikui a ne:n tatahkotikokownex ika se: *cucharita** de o:m..., komo nikuik o:me, o:me nikui. Wa:n ke:mah n'te:milia yo:n kownextsi:n, *este** n' a:tsi:n, a:mo miak nikte:milia, o:me *cucharita**. A:, a:mo miak, a:mo miak tikte:milia, tsikilitsi:n sah wa: yo:n no: ke:meskia yo:n ... Nikte:milia ya wa:n ompa yo:n a:mo ne:, a:mo nikaha:wia ok ika nika:n . Yo:..., yo:..., a: nika:n, nika:n, nika:n ya ka:mpa ne:n, ka:mpa se: sahsa:liwtok. Yeh nikaha:wia itankua:ko ya, paratani, itankua:ko ya wa:n ixok..., A:mo ta: nikpa:ka paratani mah yowi, mah yowi paratani, mah yowi paratani, ehe, mah temo toto:nik. A: pa..., nika:n nochi *hasta**, mah temo ne:n toto:nik. Wa:n ixokpaltampa ke:meh i:n tichihkole:tokeh, ompa nikmá: ihkó:n. A:, a:, a: tikmahmmá: ihkó:n ke:meskia. Mm, nikmá: ihkó:n para mah ki:sa toto:nik, n' itampa, n' imetsko. Wa:n yo:ni ne: se: imetsta:mpaimets ompa se:, ompa moahsi n' toto:nik tak, mm. Ke:mah, ompa ne: temowa ya yo:n ke:meskia se: kimaga ihkó:n, se: kimaga ihkó:n pero *fuerte** Wa:n imetspaniá:n no: se: kimahmaga *o** tatampa sah. Nochi, ne: sa..., ke:mah de imetspaniá:n tikmaga no: ihkó:n para *con eso** ki..., ke:meskia taneki:sa toto:nik. Mm. Ke:mah sepa tikaha:wia, sepa tikaha:wia, *hasta** tami nejó:n a:tsi:n. A:, *hasta** tami a n' a:tsi:n, nochi a, a:m..., *Hasta** tami a n' a:tsi:n *porque** a:mo miak kipia, sayoh ke mah, mah ki:sa ne: ke:meh mah tsi..., we:noh mah se: kihto pos pahti i:pa a:mo miak. *Porque** komo *veneno** a:mo miak tikuiskeh. Yo:n tepitsi:n sah wa:n ne: *igual** a no: pahtsi:n semi tepitsi:n sah kikui ne:n tomets. Tepilitsi:n ke:..., ke:meh ahsis sah, ke:meshahsis sah. *Igual** no: nika:n, ehe, ke:meh ahsis a, ke:meh ahsi. Ke:mes ahsi, pero no: telmiak pos no:, no: a:mo no:, *hasta** ne: talpan achi mimilowis, ma:wilo:s a wa:n i:n. Entó:s *es[te]** ... A:mo no: pahtsi:n ok *porque** a:t a sah, chipa:wak, chipa:wak moka:wa. I:n chipaktsi:n a:mo, a:mo ... De nochi ne: kisehsentilia achá: kostik moka:wa n' a:tsi:n. A:, xoxoktsi:n, a:, wa:n yo:n a:mo, a:mo chichi:k. A:mo ta..., mm. Xoxoktsi:n, xoxoktsi:n, ke:mah. Pos de, de chichi:k, a:mo chichi[k]. Nochi a:mo chichi:k *porque** ne:n *lo que es** xiwtsitsi:n, a:mo chichi:k nikui. De nochi a se: kisehsentilia yo:n xiwtsitsi:n, a:mo chichi:k. A:. Ke:mah, a:mo chichi:k, nochi tein kualtsi:n ahwia:k sah. Entó:s yehwa yo:n nikchi:wa. Wa:n nochi seko sah mo ... Wa:n ke:mah nikmaka ya se: ... Nikmaka ya se:, se: *limón**. Niktai:ltia para mah ki:sa n' iihtik ne:n itoto:nka. A:, itech nika:n kipia n' ihtik. Mm, itoto:nka nika:n mah ki:sa ya. Mm. Mah ki:sa yo:n itoto:nka, komo ki..., kika:wa ya yo:n nochi ke:meh yetok. Entó:s nejó:n pos nikihtowa ke pahti a, kuali a, mm. Wa:n ne ... Sese:ya ya nochi, kika:wa ya wa:n ne:n limo:ntsi:n pos ... Ke:mah. Se:wi a *parejo**, se:wi a, ki:sa n' i..., nochi ki:sa toto:nik. Aha, nima:n kimachi..., se..., se..., sese:ya ya ne:, sense:wtiw a nochi. Nochi ima:ko sehse:wi a wa:n imetsko wa:n nika:n i:xkua:ko, tak nochi a. A:. Wa:n komohkó:n ne: ata tikihtowah motanawia. Motanawia, komo motanawih wa:n sepa t'chi:wilia de, de yehwa yo:n a:t wa:n a:mo kina:miki ok, entó:s a:mo ok yehwa tikui. A:mo tikui yehwa ok, a:mo, tikui, tikui a ne:n, tikui a ne:n tomatsi:n. A:mo yehwa ok *porque** a:mo, a:mo tanawi ok, oksé: taman ya. Kualtsi:n t'chi:wa ihkó:n, t'ma:xakualowa mah mochi:wa yemaxtsi:n, yemaxtsi:n, kualtsi:n. Mm. Wa:n ke:mah ne: tikui a ne:n, ne:n refi:noh tepitsi:n *o** bien istatsi:n, tikta:[li]lia ihkó:n wa:n ke:mah tikuite:wa ya. Nika:n i:xkua:ko ya Tikuite:wa ya, tikxakualowa ya. *Parejito** ke:meh yetok. *Parejo, parejo** nikohsa, nikohsa itsontekon, de, *hasta** imetsko. Wa:n yo:n nochi tikinohxilia, *pare[jito]**, nochi, nochi, nochi nika:n, a:. Mm. Wa:n ke:mah nikili:s a:man xi..., a:man xikochi. Xikochi, nimitstake:nti:ti ika n' a:ya:t. Mm. Nikte:ka ya wa:n nik..., nik..., niktapechtia wa:n niktake:ntia ika n' a:ya:t. A: t'take:ntia wa:n achá: *hasta** mi:to:nia. Ke:mah, ta: yehwa yo:n, komo sepa mi:to:nih. Mi:to:nia. Nikili:s a:mo, a:mo x..., a:mo teh x'chi:wa ok, *o bien** a:mo ximomowti ok *o bien** a:mo teh mitspasa:ro ok, kualtsi:n xieto ya wa:n mitska:wati i:n kokolis. *Después no: timowelita ya de ke pos se: kita ya ne:n ... No se: mowelita ya pos ta: kina:miki. Kaxa:nik a ne:n toto:nik, nochi se: sehse:wi a. Ke:mah, o:me taman yo:n. De n' toto:nik se: kimaka ya ne:n yehwa ne: limo:ntsi:n wa:n, wa:n ika, koma:mo se: kitsope:lia . Komo se: kitsope:li pos *casi igual**. I:pa ... Iksá: tana:miki no: de tsope:k wa:n iksá: a:mo. A: i:n tikui a:mo tsope:k. A:mo tsope:k. A:mo tsope:k para, para kina:mikis ne: ... De nikpa:tska sah ne: limo:ntsi:n wa:n i..., icho:kilotsi:n sah tai. Ke:mah, yehwa yo:n tai. Ye:k... Wa:n tahko nikui a, nikyema:nia wa:n ke:mah nikxakualowa ya *parejo**. Wa:n, wa:n nika:n ikua:ko no: tikta:lilia:ya. A:. Yowi a para *hasta** tani. Ixokpaltampa, ihkó:n n'chi:wa, ihkó:n, ihkó:n, sepa seko no: ihkó:n. Wa:n ke:mah nikta:lia ya ne:n a:ya:t pili, n' pili *o** se: we:ita:kat, se: we:ita:kat, se: we:isiwa:t, mm. *O** se: weh..., ma:s[ki] se: wehwei no: te:..., no: te:kui n' toto:nik. *Porque** yo:n toto:nik no: te:kui ma:ski i:n tiwehwei:n, ke:meh i:n, i:n se: a:paliwi wa:n yehwa yo:n se: kwa:lkui se: ikowtsi:n wa:n yo:n, yo:n te:pi:tsa ehekat, nika:n se: i:ka:n. Pos yeh kualtsi:n se: se:se:wi nika:n pero ta: *después** pos yehwa ya yo:n te:kui yo:n toto:nik. Ke:mah te:kui, a: pos ta: yo:n ke:mah, mm. Se: a:paliwi, ke:mah se:, se: pa..., se: pankawa:ntiwi:ts, tiwi:tsa, ti..., te:..., te:kokoh ya. Moneki *cuando** se: kwiti:w kit kowtsi:n *o** teisá: tama:mal mah se: i:ka:n mah, mah se: mi:ka:ntake:nti. Mah se: mo..., Ke:mah, mah se: motake:nti. Wa:n ... Pero iksá: pos te:kui i:n kiowit, a:mo ne:, a:mo tikpia to..., tota..., totake:n. Para timotsakuaskeh, para ihkó:n timopanta:lili:skeh toni te:ch..., te:chtatsakuilti:s mah a:mo tia:paliwika:n, pero pos ihkó:n ne: tii:xpanowah iksá: komo te:chkui toto:nik pos tikte:moliah tohtoni te:chna:mikis. Pos ke:masá: a:mo se: kwi:ka tsako:ni, ihkó:n, pos ihkó:n se: wi:tsa ya wa:n yehwa yo:n popo:ka se: i..., nika:n se: iahkokokolko Kipia, kichi:wa ... Ke:mah pe..., ke:mah pero *hasta** ... Ke:mah se: sehsese:ya. Nochi nika:n se: imahma:ko. Tia:paliwi pos motech wa:ki a. Wa:n yehwa yo:n te:kui a ne:n tataxix ika toto:nik, mm. Ke:mah, te:kui a ne:n ko..., tataxis, toto:nik. Wa:n, wa:n yehwa yo:n iksá: te:kui yo:n toye..., toyekakuit miak. A: yo:n a:t sah, seki a:t sah se: iekatsolko te:te..., Ehe wa:n koma:mo yo:n ... Mm, wa:n koma:mo yehwa yo:n toi:xtololowa:n pané: sayoh cho:katok, soh chokatok. Ke:yeh *porque** motsontekon to..., ihtik kalak toto:nik. Mm. Nika:n se: kua:teh..., se: kua:tehtikui:ni . Yehwa yo:n, e:he, se: kua:tik..., Ke:meskia se: kua:tikalaki, mm, se: kua:totomoka, ke:mah se: kua:totomoka. Se:, se: kua:totomoka, nika:n se: kua:totomoka. Yo:n se: kua:totomoka yehwa ya de ne:n toto:nik te:kui wa:n ... Yehwa ya toto:nik ompa motsakua ya *porque** ne:s..., tik..., koma:mo niman tikna:miktilih pahti. Yehwa ya ompa motsakua ya toto:nik mokua:ko wa:n entó:s yehwa iksá: mochi:wa tonakas mahyá: a:mo se: takaki. Mm, yehwa yo:n se: te:no:tsa wa:n a:mo se: takaki, yo:n toto:nik de nika:n ke:meskia wi:tsa ya itech se:, se: inakasko *o** ... E:soh te:n..., mitsnohno:tsaskeh wa:n a:mo tikakis. Ke:mah wi:tsa se: ... Ke:mah itech se: inakasekapampa. Ompa yo:n a:mo ... Motsakuaki a n' toto:nik. Pos kihtowah ke m..., ihkó:n ... Ta: tak yehwa, yehwa n' o..., okuilin ke:meskia ompa ne:, ompa moa:wilchi:wa. Wa:n no: kihtowah ke:masá: se: inakasko kalaki se: okuiltsi:n, nika:n se: iekatsolko wa:n ke koma:mo se: ki:xtih pos ompa pa:ti, yehwa yo:n ti..., ika te:kui a toto:nik, motsakua wa:n ... Pos neh no: nikmattok de ke yo:n, yo:n ochpa:was n' inalwayo, yo:n no: kuali semi. Ke:mah, no ... I:n tio:kowit ne:n ie:wayo. Nie..., Yehwa yo:n te:chilia:yah ne:n tota:tahwa:n, kihtowa se: imomá:n, ihkó:n ... Yehwa i:n ketsayah, yehwa i:n kihtowa x'ta:lili:ka:n i:n, sepa yo:n pi:na:wits inalwayo, yo:n no: kuali. Yo:n xiwtsi:n semi kuali para ke:meh i:n mikia:nalis no: te:kui, no: semi kuali pahti, *porque** xi..., No ... Mikia:nalis ke:mah, wa:n, wa:n ne:n, nochi ne:n yehwa yo:n kisehsentiliah, yo:n kiliah li:ma de chi:chih. Ehe. Xiwit, wa:n yo:n chichi:kxokoxiwit. Ke:mah. Yo:n chichi:kxo..., xokoxiwit, se: kuiti iselo. Ke:mah, iselo, tein pos ... Iselo se: kikui *o bien** ne: xokotsi:n *porque** ne: xokotsi:n ye:kchichi:k. Chi..., yeh chichi:k, chichi:k, chichi:k xokotsi:n xoko..., Aha, ye:k ka:n we:lik, yo:n i:pa tamela:wa pahtsi:n sah. Chichi:k, yo:n a:mo we:lik se: kikua, yo:n se: kikui yeh para ne: topah. Pahtsi:n sah, mm. Yo:n topah, ne:n niman kihtowah ne: xikuiti ne: chichi:kxokoxiwit. Yeh ne: semi te:chna:mikis wa:n xikuiti es..., yo:n ochpa:wa:s inalwayo. Ke:mah. Yo:n ne:n pi:na:wits inalwayo xikuiti oso ne:n tio:kowit ie:wayo, yo:n semi kuali para ne:n toto:nik, niman kihtowah pos tiksenechiko:tih nochi. Ke:mah yeh. Wa:n ika tika:lti:tih ne: ... Yo:n, yo:n, yo:n xiwit neh nikmattok, yo:n nika:n nochi te:mets..., te:metsa:ltiah. Ihkó:n nochi, nochi, *hasta** tani nochi. Ke:mah. Mm, yo:n no: iwki, iwki. Wa:n niman te:machiliah, niman kihtowah pos ne: kaxa:ntiw a, ta nochi te..., nikmetsa:ltih yehwa yo:n [ika] chakaixiwit. Ke:mah. Tio..., no:, no: semi kuali. No: kuali, no: kuali xiwtsi:n para toto:nik, nochi para yehwa yo:ni. No: semi kuali nochi, tanehnechikowah ne:n, nochi tanehnechikowah. *Porque** ne: no:, no: sen..., senyo:lpoliwih ya ne:n to..., toiskal..., tota:tahwa:n, taskaltia:nih. Kie:ra se: na:wi taman *o** ... Taskaltia:nih, taskaltia:nih, mm Pos niman kihtowah ne: yo:n nochi, *hasta** kikokowa nochi sehsepokui n' i..., its..., nika:n i:xkua:ko, nochi. Mm. Te:machiliah ke:ní:w, *hasta** yo:n te:kui ne:to:n. Mm. Yo:n ne:tó:n te:kui, de nochi se: sehsekui. *Hasta** mokehketsa se: ihw..., ihwiyotsi:n, nochi mokehketsa. Ke:mah se: ma:..., pané: s..., pos yo:n s..., Se: sisi..., tikihtowah tisisipoltiah. Tisisipoltiah, yo:n tisisipoltia de *tanto** yo:n, ke:meskia yo:n tisekuih, tiwiwiyokah, yo:n sekuih wa:n *hasta** se: kineki se: mota:li:s ne: to:nalah, ka:mpa yetok ne:n to:naltsi:n, takawa:ntok. Mm, tisisipoltiah, se: sesek..., mm. Se: sekkalaki niman. Ke..., ke:mah ompa, ke:mah pero ... Para nochi kualtsi:n se:, se: kawa:ni, para tepitsi:n ye:k..., se: ye:ktamati. Mm, ke:mah. Ta: yo:n kokolis, yo:n toto:nik semi [...] para te:mikti:s, yo:n, yo:n ... A: yo:n ihsiwka. Yo:n kone:meh semi, seki ika, koma:mo kinahsi yo:n , semi ika xi:kawih, koma:mo se: kinte:molih nejó:n xiwtsi:n Ke:mah, ne: ... Yo:n xiwtsi:n semi kuali, tehwa:n ne:n tota:tahwa:n te:chilia:yah. Pos nochi te:chilia:yah yehwa i:n xiwtsitsi:n *cuando**, sakie:ra yehwa i:n ika xikina:lti:ka:n oso yehwa xikinohxili:ka:n. Pos neli yehwa yo:n te:chne:xtilia:yah *cuando** nemiah se: ta:tahwa:n, ihkó:n pos ... Ekintsi:n [moka:wakih] nika:n timoliah pos nochi timo..., timolihtokeh kati:n ti..., kati:n te:chna:miki, kati:n a:mo te:chna:miki Ke:mah timotapowiahkeh , ke:ní:w ika timopahtia:yah ne: achto. Achto *porque** a:man i:n a:mo ti..., ke:meskia a:mo yehwa ok ohtoka, a:man ohtokatok okseki a ne:, no: ohtoka ok, *porque** neh a:mo, a:mo nimopahtia ke:man ne: semi koyo:ko *cuando** ne:chkui toto:nik. Mm. Neh a:mo nimopahtia ompa, neh nimopahtia *siempre** ika ... Ne: *mismo** kalihtik. Kalihtik timo..., timopahtia, ika nochi ne: xiwtsitsi:n tein tikmattok nochi, tikte:mo:ti ke:meh ihkó:n tak no: mo..., mota:tahwa:n tak ihkó:n mits..., mitsne:xtilihkeh wa:n no:, no: momatik a ne: mo..., nochi mo..., Kalihtik sah, a:mo ke:man, mm. Ika, ika xiwtsitsi:n, xiwit sah, xiwit mo..., nik..., ne:chte:moliah wa:n nikinil..., we:noh, a: ... Ne: pos ... Ke:mah ni..., a:mo, pos parake:s neh nikihto:s nota:tahwa:n ne:chne:xtilihkeh, a:mo nota:tahwa:n, neh ne:, ne:h ke:meh i:n pos nitekiti ne: kal..., kaltampa, entó:s ne: ke:meh ... Tapahti:lo:ya:n te..., nitekiti, entó:n *mismo** ompa timoilwiah, ke:meh ekintsi:n timolwihtokeh. Ehe i:n, i:n mah no: te:chilwi toni yeh wa:n oksé: no: mah te:chilwi, entó:s nika:n mah moka:wa. O..., ompa ne: moliah ton, ton mitsna:mikis. Nika:n mah moka:wa, mah a:mo, mah a:mo nochi tiktolo:ka:n sah. Mah moka:wa nika:n, mah moka:wa nika:n t'nemilihtokeh toni, no: n'chi:wati ne: *porque** nikakik semi pahti. Ke:mah. A: pos ne: i:n no: n'chi:wati *porque** nikakik pahti. Wa:n ... Mah se: kipehpena, mahyá: se: kiahokui, toni yo:ni pahtsi:n, mm. Mah toni ... Mah se: kiahokui nochi ekintsi:n *porque** ... Ta:ka:n xiwtsi:n, ta:ka:n teisá: ta:ltsi:n. *Porque** a veces semi no: pahti ta:ltsi:n *o** pahti semi ne:n xiwtsi:n. Mm, ta:ltsi:n ti..., *O** nalwatsi:n, yehwa yo:n semi pahtsi:n. Pos yehwa yo:n a:mo se: kimati ke:masá: iwitsyo ... Iwitsyo pe:wa wa:n iwitsyo nochi wa:n pos yehwa yo:n te:na:miki no:, sioh mah se: moli ekintsi:n ke:meh nehwa ke:masá: ne:chiliah ... Te:na:miki, te:nami[ki], ke:mah mah se: molwi ke:ní:w, ke:ní:w timopahtiah. "Teh ta:ta, xa: tikmati i:n xiwtsitsi:n" niman kiliah ne: na:nahtsi:n, "Ne: mota:tahtsi:n kimattos yo:n xiwtsitsi:n de n' ika te:na:miki para ne:n estsompi:l *o** para teisá: ihko:n, para yo:n netati:l." Kihto:s "kimati kati:n xiwtsitsi:n" "A:mo, a:mo no: kie:mati pero pos ihkó:n yeh ke:masá: kio..., kiyo:le:wah ... Netati..., yo:n ... Yo:n ne:..., ne:n ... "Kiyo:le:wah mah kikuiti yo:n xiwtsitsi:n". Netati:l komohkó:n ata se: pili ke:meh ne: mah pe:wa mochi:wa, mah poliwi yo:n ne: *icolor** de n' chi:chi:ltik. *O** mah moka:wa i:xtololowa:n ne: kostik. Kostik. Wa:n mah moka:wa n' ite:noh mahyá: *medio**, mahyá: *medio morado, morado**, ehe, ke:mah. Mah[yá] chi..., chikotia, ke:masá: kostik no: moka:wa itech nika:n ite:xi:paltsi:n Entó:s pochi:nia nochi, nochi, nochi pochi:nia. Entó:s i:n xiwtsi:n ... *Hasta** ima:ko ke:meh yetok n' istiwa:n, *parejito**. Yo:n pochi:niah nochi *hasta** ima:ko, ima:ko nochi, de i:n se: imahpilwa:n. Entó:s ne: yehwa i:n, i:n olo:kowtsi:n ie:wayo kiehke:watih se: kuali *pedazo**, kie:ra se: chiko:me Nochi i:n se: ie:wayotsi:n, nochi i:ni, mm. Kie:[ra] chiko:me *pedazo**, chikue:i *pedazo** wa:n ke:mah kite:tehtekih ya, n' ehko kalihtik ke:mah kitapechtiah ka:mpa ne:, we:noh kit..., kita:liah itech *cubeta** ompa kiaha:wiah ya. A: kiaha:wiah ya, is..., seko sah kita:liah itech yo:n ... Kiaha:wiah ya wa:n ke:mah, ke:mah mah, mah molo:ni. Mah *hasta, sin que** a:mo posokwetsiki a ke:mah mah ki:xti:ka:n ya wa:n ke:mah i:n xiwtsi:n komo kahsi pos no: iwa:n kita:liah. Pero *más** kikuih n' e:wat, n' e:wat *porque** i... *Casi** kima:nelowah n' e:wat. Wa:n e:wat ke:ní:w, ke:niwki nie:wayo. Eh, tila:wak ke:meh tio:kowit ie:wayo. Ke:meh tio:kowit wa:n tein yo:lpan tein selik. Ke:niw..., a: ke:meh tio:kowit, achi, achi ... Ne: nejó:n kualtsi:n ehke:wi. Eheke:wi. A:. De yo:n ihko:ko:ntsitsi:n *o** ihko:ko:ntsitsi:n, komo tiktekik Wa:n motsonkepak sah, a:mo, a:mo koto:nik, entó:s ehke:wi kualtsi:n, ehke:wi, mm. Ehke:wi a, ehke:wi a. Yehwa yo:n. A:mo teh ahwia:k. Wa:n yo:n no: ahwia:k ne:n i..., *o** ... A:mo. Mm, *so..., solamente** ixiwyo sah, ixiwyo sah ahwia:k tepitsi:n. I:n a:mo ahwia:k, a:mo, ke:meskia i:n ... A: i:n a:mo ahwia:k, ta: i:n ihkó:n, ke:meskia xiwtsi:n sah. Mm, a:mo ahwia:k, ta: i:n xiwtsi:n sah. Wa:n yehwa ya i:n xiwtsi:n. Pero semi kuali... I:n xiwtsi:n no: semi kuali para yehwa toto:nik, i:n tiktekilia nika:n i:n wa:n ke:mah tikui a n' a:tsi:n. Sese:kpahxit, yo:n sese:k..., Sese:kpahxiwit, i:n mono:tsa sese:kpahxiwit. Yo:n sese:kpahxit, yo:n mota:lia seki tekua:ko. Pero, ehe, sese:kpahxiwit, pero ... Wa:n i:n kilwiah ne:n koyo:meh ... Koyo:meh kiliah i:n *bienvenida** pero i:n a:mo, a:mo ... Pero tehwa:n tiki:xmatih *desde tiempos** a, sese:kpahxiwit, sese:kpahxiwit. A:, sese:kpahxiwit *porque** ihkó:n ka:mpa se: tame:wa ihkó:n kahfe:ntah, ke:masá: mokehketsa. Ehe:. Wa:n sepa se: kita te..., tet ihkó:n. A:, ta: i:n... Ipaniá:n de n' tet ihkó:n mopa..., mokehketsa ihkó:n wa:n ma:..., ma:tihtila:wak wa:n ma:..., Ke:mah y[eh], ay dios. Ehe. Ma:..., ma:ahalaxtik. Pero ta: i:n ke..., I:n ke:meh yetok i:n *ipuntita**, i:n Wa:n xiksowati itech ta:ltsi:n. Tikitaskia nochi ki:sa n', n' i:tsmolo, n' i:tsmolo, i:tsmolotsi:n. Mm, ki:sa nochi ne:n ke:meskia se: ... Nejó:n itsmoli:ni. Wa:n i:n nochi, nochi kipia n' *esquinas** tepitsi:n ne:n yo:n, yo:n, yo:n a:mo poliwi. Tein ... I:n a:mo poliwi, ompa, semi, tehwa:n semi onkaya ne: kaltsi:ntan. Mm, yo:n a:mo poliwi. Pero para tekitpoliwik, tikchichinohkeh ya. Wa:n, wa:n yo:n se: ki..., se: kimana seki. Ne: a:mo, a:mo kua..., neh a:mo nikmanaya, neh nikma:xakualowa para, nikma:xakualowa. Se: kimana, ma:xakualo..., chi..., no:, wa:n yo:n, wa:n yo:n no: ta:k te:..., sioh mah ompa mah se: kitaskia. Eh. Ke:masá xikita. Xikmana, kox, kox no: te:na:mikis. Neh nimolia xa: ke:mah. I:n a:mo se: kita:lilia *refinito**, i:n iwki sah. Yo:n, yo:n tikihtowa tikta:lia tepisti:n ne:n refini:toh wa:n ika tikma:..., tikma:xakualowa, iwki, iwki sah. Iwki sah. Ehe, nikta:lilia tepitsi:n nen, ne:n ke:meh i:n xiwtsi:n, i:n. De i:n itskuinpahwits, itskuinpahwits para tikuitte:nchipa:wah pili. A: yo:n itskuinpahwits, yo:n ... Yo:n ohti ne:n onkak. Ke:mah, para, para tikuitte:nchipa:wah n' pili, i:n tikxita:niah i:n, ta: yehwa i:n weh, ka:n nikahsik, *lo único** yehwa sah ... Ohti, ohtipan, pero yo:n semi kima:kohkoyo:niah yo:n, yo:n cha:wanimeh. Yo:n seki kiliah ne: cha:wanimeh, yo:n, yo:n ke:masá: mo..., Tasohne:sik i:n tsikitsi:n xiwtsi:n pero *más** nochi *puro** kowit. Mote:tekpa:nah chapolimeh. Nikmattoya *hasta** ihko:ko:ni ima:i, kuahkuali. Motek..., yo:n cha:wani no: kitehteki. Wa:n n'te:mowa ekintsi:n, ka:n tei. A:mo tei, ta: a:mo kachi se: kita. A:mo tei, a:mo tei, mm. [...] yehwa i:n. Pero yo:n a:mo mochi:wa ixta:wat, yo:n itech n' ihti se: kita. No: mochi:wa iteyotsi:n, yehwa i:n a:mo, a:mo ke:man kipia *color** iteyo. No: mochi:wa no: iteyo. A:mo. A:mo ke:man pos..., a:mo ke:man kostia, a:mo ke:man mora:dohtia. A:mo ke:man ne: tikitas teisá: ihkó:n tapaloh iteyotsi:n. Yo:n ista:k i... Ista:k pané: iteyo ko..., Ke:meh poso:ni wa:n pixo:wi ixo:chitsi:n ihkó:n, ihkó:n chika:waya. A:, ihkó:n chika:waxtiw, ihjkó:n. Mahyá: [...]ya, mahyá: yo:n ne: ahkopa pisi:ltomat. A:, ke:meskia yo:n, yo:n oholo:chtik, yo:n tomat, yo:n tsikitsitsi:n. Yo:n kiliah yehwa:n mi:ltomat, ehe, mahyá: yehwa i:n, mm. Ke:mah tsi..., Yehwa yo:n kikuih mahyá:, komoke kichi:wah. Kichi:wah ne: takue:chol. A:, ke:meskia takue:chol, ke:meh. Mahyá: tikts..., tikihtowah chi:ltamo:ltal. Ihko:ni yo:n se: kichi:wa sah, ehe, ehe, ihko:ni i:ni. Ke:mah yeh, kowtetsi:n sah, kowtets, tsikitsitsi:n, a:mo semi wehwei. Yo:n ke..., ke:meh yo:n, yo:n se: kita yo:n *cuando** ki:xtiliah se: piotsi:n ki..., kitapowah ihkó:n, ki..., ki:xtapa:nah wa:n yetok yo:n iseliktetsitsi:n, iseliktetsitsi:n ne:n, tsikitsitsi:n, pisili:tos. Kohkostik, mm. Ihkó:n komo wehka:wa se: kechilih ihkó:n. Mm, ke:meh i:n ya:lwa seki kowtetsi:n nikwa:lkuik, yowipta. Nikwa:lkuik yowipta ata seki kowtetsi:n pero yeh kostia ne:n iteyotsi:n wa:n i:n a:mo. I:n a:mo kostia iteyotsi:n wa:n i:n, i:n poso:ni febrero. A:mo kostia, sayoh ke:meskia ista:k. A:, Febrero poso:ni. I:n Febrero poso:ni. Wa:n yo:n ke:masá: tikita ompa ne: poso:ntok wa:n ... Poso:ni ata i..., ne: tatahko mokalakia se:, mahyá: se: ko:ntsi:n. Ke:meskia se: ko:ntsi:n wa:n moka:wa ihkó:n i..., itsmol, ikua:pan ya. Se: ko:ntsi:n mah, nika:n i:n ka:mpa tsi:npilkak a. Ompa mahyá: moyewalowa, mahá: se: ko:ntsi:n wa:n ne:n ikakawatsi:n Moyewalohtiw. Moxe:lowa ya, mahyá: mo..., ihkó:n wa:n nika:n aktok a yo:n nikihtowa mahyá: ko:ntsi:n. Moxe:lowa ya. Wa:n nika:n i:n na:lki:saki a, moskaltia, moskaltia nika:n, mahyá: poso:niki a. A: poso:niki a n' ima:te:mpan de nika:n i:n. Poso:niki a xo:chitsi:n, mm wa:n no:, no: n' teh, komo ti..., ti..., timańoso**, tiktila:na ne:n yo:n xo:chitsi:n wa:n t'pipi:na. No: we:lik ixo:..., n' i..., no: we:lik n' i..., ime:me:yalotsi:n nejí:n xiwtsi:n, ke:mah. A: no: we:lik, ke:meskia yo:n ixo:chio tso..., tsope:k, n' ime:ma:yalotsi:n wa:n ... Wa:n yo:n pané: no: alaktik n' i..., icho:kilo. I:n a:mo cho:kiloh, i:n a:mo cho:kiloh. A:mo cho:kiloh, ma:alaxtik sah. I:n tamela:wa xiwtsi:n. A:it ik..., ikowyotsi:n xa: cho:kiloh pero ima:yo a:mo. Ka:n cho:kiloh. A:mo cho:kiloh, a:ah, a:mo cho:kiloh. Ka:n cho:kiloh, nio:n tei, nio:n tei a:mo kipia se: teisá:, se: teisá: mohxilia. Nio:n tei, nio:n tei, nio:n sasaltik nika:n ima:tsi:n. Kualtsi:n sah. Wa:n yo:n miakeh nejó:n, seki kihtowah ... Kowtsi:n sah, kowtsi:n sah. A: pos ne: xiwit nikte:xi:mati, ta: ne: a:mo kualtia. Ta: i:n miak kitawe:litah, tikmati ke:yeh kitawe:litah *porque** komo ke:meh nimitsilihtok. Pero a:man ... Kitawe:l..., Ne:pa t'ta:li:s itech ta:ltikpaktsi:n. Mm. Entó:s i:n nochi mokopi:nati nika:n, *parejo**. Iekapan nochi, nochi sehselia. *Parejo, parejo**. Ke:mah, mochi:wa se:, se: ... Miak niman moolo:chowa, miak nimah panki:sa. Miak moolo:chowa, moolo:chowa. Mm, miak nimah itsmoli:ni, tikihtoh , itsmoli:ni. Panki:sa, moolo:chowa ihkó:n. Mm, ke:mah, ke:mah nochi ima:te, i:n *parejo**. Wa:n miak panki:sa nochi ima:tehte:mpan, i:n ka:mpa ne:, ka:mpa, ka:mpa ne:, ihko:ni kahfe:ntah *o** ka:mpa oso ihkó:n ohte:noh. Nochi ihkó:n, nochi yeh sentakui. Ke:mah, ta: k..., mopacha:nia yehwa wa:n ... Sentakui, *porque** i:n a:mo wa:ki. A:mo wa:ki wa:n *cuando** pe:wa ya mochi:wa ihko:n ya, mm. Ma:ski se:, se: kite:te:ma itech ne:n tet ihkó:n, *telajita o** ... *O** tekua:ko. A:mo wa:ki. Ompa se: kite:ma wa:n ompa ihkó:n se: kimonto:nte:ma wa:n ompa selia ya. Mm. Ke:mah, ompa selia, kualtsi:n selia pero yehwa i:n se: kikui para ... Wa:n semi tana:miki i:n para toto:nik. Seliaya, ke:ma..., ke:masá: no: se: ki..., Para toto:nik yehwa i:n *porque** neh ne: miakpa ihkó:n ni..., *porque** i:n *más** i:ksá: ka:mpa semi tawelita. Pos yehwa yo:n toto:nik. Mochi:wa xiwit *hasta** ihkó:n. We:weyak. Pa:pata:wak ihkó:n, ehe, yehyewaltik. Pa:pa..., yohyowaltik ke:meskia. Yehyawaltik. Entó:s tikui t'ta:lilia ne:n a:koni mokokowa, nika:n ts..., t'ta:lilia wa:n tikilpilia. Tikilpilia ne: seki nika:n wa:n seki iyo:li:ka:n, pero yehwa sah xiwtsi:n. Iyo:li:ka:n. Wa:n nika:n se: ikuitte:ntikpak no:, no:, no: te:ta:liliah. Yehwa sah, mm, ke:mah, ke:mah. Komo yo:n ata a:ksá:, iksá: ox no:, ox: no: tik..., iksá: mitspasa:rowa ata yo:n tikuitte:ntsakui. Nika:n se: ix..., se: ixi:k. Mm, mm. A:mo wel tiow ne: kalah de o..., de o:me ya. Yehwa yo:n semi kuali ximokuite:npepechowili sikie:ra na:wi wa:n xikilpi wa:n nika:n moi:xpampa no: xiki..., mah se: moi..., mah se: ki:xna:mikti nika:n, ke:mah mah se: ki:xna:mikti. Mah se: kilpi nika:n wa:n nika:n se: i:ka:n, mah se: ki:xna:mikti para ... Wa:n de yo:n tiki:xna:mikti:ti a, entó:s ximolpili. Wa:n yo:n ki..., ki..., se: kkawa:ntia yo:n oso, oso iwki sah ne: xohxowik. Iwki sah, iwki sah ompa xohxowik. Xohxowik, ompa wa:ki a. Ke:mah, ke:mah mah xohxowik. Para a:mo ne: pos ki..., se: mah, mah se: kihto ne:, pos se: kitas ke *porque** komo mitsna:mik i:n xiwtsi:n tamanaltia. A: tamanaltia ke:meskia yo:n se: kue:kuetowa, takue:kueto:l. Tamanaltia, mah[yá] eski tik..., tikuetoh itech titsi:n, ehe. Ke:meh yo:n se: kikuetowa itech ne:n tit. I:n ihkó:n mochi:wa. Komo mitsna:mik ne:n mitski:xtilia toto:nik, paniá:n nika:n wa:n mokuitapan. Titsi:n de ke..., Entó:s mochi:wa xiwtsi:n mahyá: tamanal. Ke:meskia tamanal de yo:n kue:kuetawi, kuetawi. Mahyá: tamanal wa:n motokotsowa. A:. Motokotsoh ya, motokotsoh ya, *casi** wa:ki a, ihko:ni mochi:wa. Ke:meh i:n xiwtsi:n kichi:wtok, o:, i:n pata:wak nikwa:lkuik wa:n ekintsi:n xikita motokotsohtok, motokotsohtok ke:yeh *porque** pos wa:ki a. Wa:ki a, mm. *Por eso** no: iwki mochi:wa i:n. Motokotsowa ya. Komo tim..., mm, moolo:chowa ya. *Casi** moolo:chowa ya. Nejí:n moolo:choh ya i:ni. I:n moolo:cho ya, o:. Mm. Moolo:choh ya. Ke:mah, i:n a:mo pata:wak ok Mm. A:mo pata:wak ok, mm, moolo:chohtok. Moolo:chohtok a. Ke:mah *porque** wa:ki a. Yo:n nochi ni:nipaka nochi moolo:cho:ti. Mm, moolo:cho:ti. Moolo:cho:ti a, o:. Yowi de w..., wa:kiti a, o:, mm, o:. Wa:kiti a. Wa:n *cuando** wa:ki nochi moolo:chowa ihkó:n kualtsi:n. Moolo:chowa, moolo:chowa. Ke:meskia yo:n iyat mochi:wa. Mm, ke:mah, ihko:ni *mero**. A:, ke:meskia iyat, *cuando** yo:n kichihchi:wah yo:n iyat. Ihkó:n *mero**, mm. Yehwa i:n ... Mm, e:soh ihkó:n, *pare...,** ihkui a i:ni mochi:wa. Nejó:n kimali:nah ihkó:n entó:s ihkó:n ya mochi:wa yo:n xiwtsi:n. Itskuinpahwits. A: yehwa. Pero yehwa i:n, yehwa i:n wa:n *lo que es** neh nikui tomat wa:n lo que es** neh nikui ne:n, nikui yehwa ya i:n xiwtsi:n wa:n ..., mm. Wa:n yehwa ya tein nimitsilwih achto para tso..., se: itsontekon, nochi komo tik..., nochi tikmachilih. Soh, we:..., iksá: ata semi, *hasta** pané: panki:sasneki se: itsontekon. Mm. Mm, se: ... Wa:n moi:xtololo cho:katok. Mm, ke:meskia we:ia wa:n se: i:xtololowa:n te:kokohkeh. Cho:katok ke:meskia yo:n chichinaka. Wa:n mo..., moyekakuit yahtok ke:meh a:t. Aha:. Yehwa i:n mah se: ki..., mopa:ka nika:n ika ihkó:n, nika:n *parejo** wa:n nika:n sah. A:mo mah *más** yowi paratani, a:mo mah *más** yowi nika:n, kanah ika, ta: nika:n para se: itankua:ko sah. A:, a:, a:mo, a:mo *hasta, hasta** tani mah se: mo..., se: ... Paratani. Mm, ompa sah, nika:n se: ikechko, se: ikechko. Sayoh mah nika:n tami se: iyo:lpan, de nika:n wa:n se: i:ka:n. Wa:n ke:mah yehwa ya nimitsilia ne:n moxokpalko, [moxokpal]tampa. Tatampa de moxokpal ompa tikmahmaga ihkó:n, ihkó:n. A:. Wa:n paniá:n, wa:n paniá:n sepa tikmaga ihkó:n, ihkó:n para mah ki:sa ne:n toto:nik, mah ki:sa n' toto:nik. *Casi** ohka:n mah se: ki..., a:, mah, mah ki:sa ya n' toto:nik. Mah, mah taneki:sa ya. Entó:s de yo:n komo taneki:sak a, entó:s nochi ti..., mitska:was a toto:nik *parejo** Ke:yeh *porque** ne: tik..., tikchi:wilih *lucha** ke:ní:w mah ki:sa, ke:mah, ke:ní:w mah ki:sa, nika:n tikma:k, nika:n. Ke:ní:w mah ki:sa ya ne:n ... Wa:n nika:n tikma:k ihkó:n para *con eso** de k..., de, de n' tikpia ne:n itech momets taneki:sa. Ke:meskia mo..., mochala:nia se: imetsinakayo wa:n ompa ki:sa ya, mm. Mochala:nia ke:meskia yo:n moli..., moli:nia ya. Ompa ki:sa ya, de ompa ki:saya, ke:mah se: mome..., e:soh nochi moli:nia se: imetstalwayo, mm. Yehwa yo:ni kual..., nochi, nochi, nochi kultia ya. Nochi se: i..., se: metsikxi..., xi..., ikxipilwa:n nochi mah se: ki..., nochi moli:niah ya, entó:s yehwa ya ke:meskia sa..., *hasta** se: itsa:la:n de se: ikxipil, nochi, nochi kina:miki a. Ke:mah wa:n yehwa i:n. Wa:n yehwa ya i:n tiki:x..., yehwa ya nikihtowa, yehwa tein para pili se: kichipa:wa, tiki:xtilia kowtsi:n i:n. Wa:n pos yehwa yo:n no..., Wa:n ke:mah tikchipa:wa ya, ke:meskia tikxakualowa ya, ixiwyotsi:n sah, ke:mah t'chipa:wa ya pili ihkó:n. A: mah, mah, mah se: kikui sayoh ixiwyotsi:n, mah a:mo se: kikui ikowyo. A: se: kixa:..., ihkó:n se: kixa:xakulowa ihkó:n. Ihkó:n, se: kixakualowa ihkó:n itech ikuite:noh. Pero se: kichi:wa ihkui:n, ololtik. Se: ki..., se: ki..., A: ma:ski pata:wak, ompa moololowa ya ihkó:n se: kichi:..., Ma:ski pata:wak a, ma:s[ki] pata:wak ihkó:n, *más** pata:wak a, ompa yeh kololo..., yeh, ke:meskia yeh kimpahwi:ti a yo:n okuilimeh. Wa:n ke:mah panki:sa ya ke:meh kahbe:npo:lvoh, mm. Panki:sa ya ke:meh kahbe:npo:lvo, entó:s teh tikololowa ya ihkó:n. A:, nika:n panki:sa ne ... Tikololowa mahyá: yo:n tik..., tiktasohta semi pero pos kichi:wilia *mal** pili. Kuitokuilimeh. Mm, kichi:wilia *mal** pili *porque cuando** ahketstiw n' pili, wetsiti. Niman kikui ne:, niman kikui kalanemi:lis, ke:yeh *porque** semi kimpia i:n okuiltsi..., ke:meskia ne:n okuilin tein ki:xtia i:n xiwtsi:n. Mm, kalanemih Semi kimpia pili yo:n okuilimeh. Mm, kipia yo:n okuilimeh tsikilitsitsi:n, ihista:keh, pero no: kuali yo:n kiliah ne: keniah pahpata. Mm, kipia yo:n okuilimeh, mm, i:sta:keh *o** ti:ltikeh. Ke:niah pahpata pero pos ne: ... Yo:n keniah pahpata, ekintsi:n a:mo tei ok. Ka:sá: ika onkak ok, ka:sá: ika ... Yeh no: kinki:xtia kihtowah pero pos ekintsi:n a:mo tei ok, mm, ke:mah. Yo:n ke:niah pahpata no: kinki:xtia yo:n okuilimeh, yo:n okuilimeh tsikitsitsi:n, yo:n ihista:keh okuili..., yo:n *cuando** tsikitsi:n se: pili... Pos ompa nika:n e:wih. Ke:mah. Pos kihtowah ke se: kikua teisá: tein a:mo ne: kina:..., kiyo:lna:miki ne:n pili, wa:n iki..., yeh itech pano:tok a, teh tikuah ya. Yo:n e:wih *cuando** teisá: kikua ne:n tak te:momá:n, pos yehwa yo:n, n' pili. Tikuah ya pahpatatsi:n, taka:n teisá: ... Wa:n tikuah tein yo:n ata kihtowah pe:wa ya ihkochowa ya. Mm. Entó:s pili a itech panowa, itech panowa ya pili. Itech panowa ya pero pos yehwa yo:n kuali yo:n kihtowah yo:n keniah pahpata. Ke:mah, pos seki no: yehwa, yehwa ki..., A:mo kanah xikahsi, a:mo, *siempre, siempre** ne:sih ok. Ekints..., pero ekintsi:n a:mo kanah se: kita ok ne: mah onkak ok, ihwa:k ... Yo:n, yo:n keniah pahpata xoko:k. Pos se: xoko:k. Ke:mah a:mo wehwei. A:ah, ta: mahsi yo:n chi:chi:lpahpata mopatani, mm, ka:n we:weyak, ta: nohne:lmeh, ke:mah. Xoko:k wa:n ihkui:ntsitsi:n a:..., a:mo tsikitsi:n achi tokotstik, a:mo we:weyak, yo:n, yo:n, yo:n yoksi wa:n tahtapa:ni, ihkó:n tsahtsaya:ni. Wa:n tsahtsaya:ni. Pero semi tsikitsitsi:n. Ke:mah, nohne:lmeh, yo:n a:mo ke:man tikmatis ke:maniá:n semi ... Mm. Ihkui:ntsitsi:n wa:n mokehketsa de chika:wa ya mokehketsa ya yo:n pahpatatsi:n. *Cuando** chika:waya ne: semi tsahtsaya:ni a, tsahtsaya:ni a wa:n ... Ke:mah tsahtsaya:ni, mm, tsahtsaya:ni. Achi pané: xohxokoya, ihkó:n moka:wa nochi yohyowaltik pané: tihti:ltik, ma:ski, ma:ski aya:mo yoksi. Ke:mah, ke:mah ta: porin ne: pos oksé:... Oksé: ahwia:ka:yo:t kipia, oksé: ahwia:kka:yo:t. Ke:mah wa:n pos yehwa i:n ekintsi:n no de n', yo:n, i:n toto:nik pos no: tik..., tikmattokeh yehwa yo:n limón, limo:nxiwit Yehwa ya nimitsilia ne:n chichi:kx..., xiwit, ne:n yehwa ya ne:, ne:, yehwa ya xokotsi:n, ne: chichi:kxokot E:soh, no: neli. Mm. Wa:n yehwa ya ne:n nalwatsi:n de n' ochpa:wa:s, kiliah *escobilla**. Mm. Wa:n yehwa ya ne: yo:n pi:na:wits inalwayo wa:n yo:n tio:kowit ie:wayo. Pi:na:wits. Nochi sentata:liah, nochi kiolo:chta:liah, nochi tanehnechikowah wa:n ne: ke:man kimanayah ika se: ko:mit. Mm, wa:n yo:n no: ata ox no ... Ke:mah, ox ... Ika se: ko:mit wa:n ti..., kitsiki..., ne: kita:lia:yah miak n' a:t. Wa:n ika ya nochi te:..., te:pa:kayah. Ika te:pa:kayah ya. Se: imetsko, niman wa:n ke:mah te:take:ntia:ya ya wa:n niman panki..., panki:sa, temowa ya K..., temowa ya no: [...], temowa ya n' toto:nik ne:pa wa:n ki:sa ya. Mm. Ke:mah, ki:sa ya wa:n ox no: ... Ki:sa ya n' toto:nik, niman *después** te:machili:tih. Niman kihtowah "a: pos ne: kina:mik a ne:n nokone:w, ta: kaxa:ntiw a ihkó:n, a:mo semi se: sehsekui ok. *Porque** yo:n *cuando** se: sehsekui pos *hasta** yo:n se: wiwiyokatok. Ke:mah. Se: tenatok, se: wiwiyokatok wa:n ... Se:, fie:roh se: kimati. Pos yo:n yehwa yo:n, sioh para se: yo:ltamis, ta: yo:n toto:nik semi te:..., te:..., te:kokoh. Ke:mah, te:kokoh. Nochi i:n nika:n se: ihwitsitsi:n i:n se: kipia, nochi mokehketsa. Wa:n yo:n owatsi:n, yo:n, ox no: tiki:xmattok ata yo:n *moradito**. A:, a:, n' owat, de na:n..., ne: ke:man onkaya, tota:tahwa:n kito:kayah n' owat ihkó:. Neh se: *viaje** ne: no..., no:pá:n no: kito:kaya, yeh kikuia nen ihkó:n, tia:yah, me..., ta:tahkotiah. Mm, owatsi:n, yo:n moradito ata, wa:n ne: ki..., kikuiah. Ke:meh i:n, ta: pos ... Mm. A:mo, ta: yo:n a:mo, a:mo kikuih *panela**, mm mora..., Ta: pos *m..., morado, morado** wa:n a:mo wehwei n' owat, *solamente** ihko:kó:n mochi:wa. Yo:n *morado, morado**, achi tihti:ltik pero yo:n a:mo we:lik. We:lik, we:lik pero ta: pos pahti, pahti. We:lik pero a:mo... Pahti. Yehwa yo:n ata yon *cuando** kitah tane:x kone:meh wa:n nika:n ata pos i:n inte:nxi:pal semi ti:le:wi, mahyá:, mahyá: moradohtia. Mm. Entó:s yehwa yo:n t'te:tehteki wa:n ke:mah tikmana *o mismo** ne:n owatsi:n t'xihxi:ma, tikxi:ma n' owatsi:n wa:n ke:mah tiki:xtia na:wi *pedacito**. De n' owatsi:n achi, yo:n achi... Ke:mah t'xokolia ya *a ver** ika kowtsi:n *o** teisá:, ika tetsi:n ihkó:n wa:n ke:mah tikchi:wa se: mahyá: nekkua:tsi:n. Ka:n se: kima:pa:tska, se: kima..., ma:..., ke:meskia se: kitetsi:lowa. Tepitsi:n, se:, we:noh, ke:mah se: kima:pa:tska, mm. Se: kitetsi:lowa ihkó:n. Wa:n ki:sa n' a:tsi:n, ika se:, se: *taza** wa:n ke:mah xi..., xikui a ne:n a:tsi:n ata wa:n ke:mah xikanchala:ni a n' pili. Ka:n..., ka:n..., mah se: ki:xtili ipachiotsi:n. Ta: pos i..., ta: pos ika tilmahtsi:n, ika tilmahtsi:n. Ipachio, mah se: kiekti. Ika se: tilmahts..., Nika:n yetok ke:meh ne: i:n. Yetos a, ke:meh i:n tapalkatsi:n, tsaktok a. Pero nika:n x'pankalaki tepitsi:n ne:n tilmahtsi:n. Para wetsiti:w n' a:tsi:n, a:mo ki:sas nika:mpa, soke wetsiti:w pero pankalakis, pankalakis. Se: tepitsi:n ihko:ntsi:n mah ki:sa n' a:tsi:n. Pankalakis n' a:tsi:n itech ne:n tamachi:w. Tiksen..., tiksenki:xtilia yo:n na:wi *pedazo**. Entó:s mochi:wa se: kuali ko..., kuali tamachi:w, se: tamachi:w. We..., tsikitsi..., a:s..., tsikitsi:n, ke:mah yehwa ya yo:n tik..., tikui a ne:n tilmahtsi:n. A:mo miak ok, *casi** tsikilitsi:n sah. Wa:n tikanchala:nia ya n' pili, tikmaka ya. Mah se: kimaka ya *mero** ... A: tsope:k, tsope:k. Pos pili no: kwe:lilia ta: tsope:k, ta: tsope:k, entó:s tikmaka ya yo:n, para yehwa yo:n nik..., yo:n ite:noh mora:dohtia. Aha:. Komo tikitak a:mo mora:dohtia ok, entó:s tikmaka ya, sepa yikmaka. Yo:n nika:n ti:le:wi, nika:n *hasta** nika:n iekatsolko paratani, nika:n ka:mpa n' i..., n' i..., Sepa tikmaka, mm, mm. Wa:n yo:n isakayotsi:n ... Tikte:tehteki, 'te:tehteki, tikchi:wa *cachitos** wa:n t'panta:lia itech se: ko:mit. Tikpanta:lia itech yo:n ko:mit wa:n ke:mah tik..., tikmolo:ntia ya. Mah se: kimolo:ntia. Yo:n pilitsi:n tika:lti:s ika. Wa:n, wa:n yo:n wehka:wa tak para molo:ntok tak. A:mo no:, a:mo no: semi wehka:wa, a:mo no:, ne: ... se: tiketsa para a:mo tik..., tikma:nelowa ika okseki a:t. Mah se: kite:ntsakua ika tilmahtsi:n, i..., a:mo ika tilmahtsi:n A:mo no: semi, wa:n se: ki:xtia wa:n ne:wi:n se: kita:lia mah se:wi a. Wa:n yo:n tak no: mah se: kite:ntsakua ika se: tilmahtsi:n *o, o, o** ika xiwtsi:n. Ka:mpa tiketsati ko:ntsi:n pos tikta:lilia tilmahtsi:n. A:. Mm. Para a:mo panki:sa ne:n yehwa de n' te:..., te:pahtia. Mm, ke:mah. Borrar Ne: yehwa yo:n de *que** pos nejó:n [a:mo] se: kimahmati, a:mo nochi se: kimati se: i..., Pos si..., *por e..., por eso** nika:n te:chno:tsah, nika:n mah tikin..., mah tikintapowi:kih, ke:meh ... Mah tikintapowi:ka:n tohtoni ompa ne: ... Mah tikin..., timoli:ka:n no: para kineltokaskeh, nejó:n ... Pos ... Ke:mah, yehwa yo:n nimitsilia pahtsi:n, *a ver** ke:ní:w teh[wa], teh[wa]. Yehwa yo:n timoliah ekintsi:n to..., topahtsitsi:n de n' ihkó:n tik..., tein te:chna:miki ke:meh i:n tinemih. A:, tikpia wa:n a:cha: yo:n tik..., kito:ka:k ne:n ta:tahtsi:n. Neh nikpia n' owatsi:n, nik..., neh n'pia owatsi:n. Nehwa, nehwa nikte:moh, nikonkaltia:ya nika:n *este santuario, santuario** kali:xpan, ke:meh ompa no: nitekitia. A: nika:n i:n ... Mm, entó:s nikui:kak se: *pedacito** ihko:ntsi:n, ihko:ko:ntsi:n i..., ihi:xko wa:n niahsik wa:n n'ta:li. Wa:n, wa:n yo:n se: kito:ka i:xtapal oso se: kie:witiketsa. I:xtapal, i:xtapal. A:, i:xtapal. I:xtapal. Wa:n ompa mota:lia inalwayotsi:n para ... Wa:n weh..., wehkata se: kito:ka, a:mo. Para ... Ehe, ke:meh i:n t'ta:lia pos i:n, nika:n selia, nika:n selia oksé:. A:mo ta: soyoh ... Paniá:n. Me..., motekpa:na itsmoltsi:n. Paniá:n sah, a:. Wa:n yo:n nochi mote:tekpa:na itsmol a. Mm. Wa:n de motekpa:na itsmoltsi:n ompa ya, ompa ya, ompa ya pe:wa ihkó:n *hasta** ke sinke a:mo ne: kuali moka:wa. A:, kuali moka:wa, a:. Mm, kuali moka:wa, entó:s de kuali, kuali itsmoli:ni a. Itsmoli:ni a, ihkó:n, ihkó:n se: kito:ka ke:meh yo:n kamoh, yo:n tap... Moolo:chowa ya n' itsmoltsitsi:n, mm ke:..., ke:meh, ke:meh i:pa tein owatsi:n kita:lia: tah to..., tota:tahwa:n. Ihko:ni se: kitowa ne:n owatsi:n mm. Ki:xtapalta:liah para *con eso** mah miak niman mochi:wa, ke:mah mah niman miak mochi:wa, mm. Wa:n yehwa yo:n ne:n tik..., ke:mah, ke:mah kualtsi:n, kualtsi:n panki:sa ya, panki:sa ya. *Porque** n' owatsi:n no: kito:kayah, seki kie:witiketsah ya wa:n seki ihkó:n kixtapalta:lia:yah, mm. Miak mochi:wa ihkó:n kualtsi:n mote:tekpa:na ne:n itsmol. Itsmol Kualtsi:n mota:lia:ya ke:mah kualtsi:n e:wi a, ihkó:n moskaltia ne:n, selia ya. Entó:s se: mowelita no:, *porque** selia wa:n no: neli ehko to:nal tik..., ke:meh yo:n tikuih topahtsi:n. A:mo nikmatia pero neli ke:meh i:n timo..., timonohno:tstokeh pos miakka:n ni..., nipano:tinemik a ihkó:n ika ne:n nemachti:l Entó:s ompa ya nimopehpenia seki wa:n seki i:pa n'me:dio mattiwi:ts, ke:mah, ke:mah ne:, ke:mah nikneltoka wa:n nikwi:kilia ke:meskia nikrespeta:rowa, ke:yeh *porque** ne: nimolia nikchi:was no:. A:, ompa ya ne: tik..., tikchi:was, ki..., nochi tik, nochi tikneltoka para ne: ... Mm. Komo neli pahti pos nikchi:was no:, ompa nikitas komo, koma:mo pahti tokni:w pos a:..., ne: a:mo nikchi:was neh, pero komo pahti pos nikchi:was no:, ke:mah, mm. Ka:nah, pos a:kin eski, a:kin eski, kanah, ke:mah. Pos yehwa yo:n mah se:... Ke:meh ekintsi:n, ekintsi:n tiknel..., tikneltoka *porque** ka:mpa tiknextilia tikinye:kilia pos nejó:n pahtih ne:n teisá: se: tokni:w, ma:ski i:n tehwa:n tiwehwei:n. Niman se: kihtowa. Mm. Pos yehwa i:n ke:masá: pos te:iliah. Pos kina:mik, żTon kina:mik ne: mopili?" kihto:s "yehwa i:n ta:tahtsi:n *o** i:n na:nahtsi:n ne:chilih Ke:mah. I:n xiwtsitsi:n nochi ne: kite:moh wa:n ne:chmakak. Wa:n ika nika:ltih wa:n seki niksowilih wa:n seki ika nikpahpachoh. Mm. Pos yehwa yo:n nochi, *después** kihto:s "no: tikili:tih ne: ta:tahtsi:n oso ne: na:nahtsi:n mah, mah te:chte:moli nochi i:n xiwtsi:tsi:n. Ke:mah. Mah te:chte:moli *porque** yo:n semi kuali pahti. Ke:mah seki ne: ... Nikwi:kaya ya nochi ne: xolalpan tapahti:lo:ya:n, nochi ne: ka:mpa te:chpahtiah, a:mo teh kina:miki. Niman tikihtowah, "A: pos ekintsi:n nikte:mili:ti xiwtsitsi:n *a ver** xa: kina:mikis". Ke:mah. Niman kihto:s ne: kihto:s ne: na:nahtsi:n tikili:tih mah kite:mo, mah kichi:wa ke:ní:w wa:n mah te:chpahtili i:n topili. Mm. Niman kihto:s *es...** "ke:ní:w", niman kihtowah "Ke:ní:w kichi:wak ne: na:nahtsi:n". Pos ihkui:n kite:moh ne: xiwtsi:n, nochi kualik wa:n kipanketsak ika ne: ko:ntsi:n wa:n ika ka:ltih nopili wa:n takah a:mo tikmatiah takah kuali kimati ne: na:nahtsi:n. Entó:s niman kihto:s "no: kikili:skeh, żA:koni ne: na:nahtsi:n" "ompa i:n nemi, ompa i:n nemi". "żKe:ní:w ito:ka:y?" Pos yehwa, ihkui:n mono:tsa, tikili:s ihkui:n" "Pos ne:ch..., ne:chilwili, ne:chilwili wa:n tikiti..., tikili:tih mah no: ne:chkui:li:ti nochi yo:n teahwat *o** teisá: ihkó:n". Ke:mah, se: mo..., Yo:n tehtsonkilkowit, nochi tein eski xiwtsitsi:n mah ne:chte:moli nochi teahwach oso yo:n. Yo:n okotsokowxiwit *o** teisá:, nochi o:mekilit, entó:s ekintsi:n ti..., Ke:mah niman kihto:s xiktahtani ka:nachi kita:nis. Tein eski xiwtsitsi:n, de ke tein, se: kimattok ke neli tana:miki pos yehwa mah se: moilwi wa:n para ne: neli aksá: ihkó:n kihto:s ne:chchi:wili *favor** pos neli se: kichi:wa *favor** ne: no: se: kin..., kinimaka ya para mah no: mopahti:ka:n ya kone:meh, mah kimpahti:ka:n inko..., inpihpiliwa:n ya, impihpiliwa:n ya. Mah te:chkuili:ti tiktaxta:wi:skeh ito:nal oso tikilwi:skeh ke:ní:w tikchi:waskeh *porque** ... Pos ... Mm. Pos nikwi:kaya ya ne: tapahti:lo:ya:n wa:n pané: a:mo kina:miki wa:n ... Pos a:mo, pos neli iksá: a:mo tana:miki ompa ne: ai te:chma:ketsah pero pos a:mo te:chna:miki tei wa:n i:n moneki neli ma:s[ki] xiwtsi:n pero mah tana:miki. Tikihtowah ne: de dios kitio:chi:wak ke tana:mikis pos tana:mikis. Komo dios kitio:chi:waskia ke a:mo tana:mikis pos a:mo te:chna:mikis. Ekintsi:n ihkó:n tinentinemih ma:ski tokaltsi:ntan ihkó:n tikitaskeh seki xiwtsi:n, ma:s[ki] semi yetok ne: pero seki de, seki tiki:xmatih ya. Wa:n seki a:mo nochi tiki:xmatih, niman kihtowah ne:, ne:, ne: a:mo kualtia ne: xiwit ne: De ... a:ya:mo pos ... wa:n seki *mero** tokaltsi:ntan onkak tein te:chna:miki sayoh ke a:mo, a:mo tikmatih tehwa:n *o** se:meh ke:meh i:n timonohno:tsah. Ke:mah. Se:meh tein tikmattokeh pos kuali timotapowi:skeh, kihto:s yeh i:n kuali, ta:ka:n a:ksá: se: ... Pos kuali se: molwi:s ke:man ti..., wa:n miak se: kinita ... Se: tokni:w mitsili:ti kati:n ne:n x..., tikuik para ne: tikpahtih ne: kone:tsi:n, kati:n ika tika:ltih, katí:n ika tikpepechowilih pos ekintsi:n no: nikuiti. Mm. Kw:mah. A:mo nikahsi, a:mo nikahsi ma:ski semi *cerqui...,** ohte:noh se: kipa:panowihtok. A: ta: pos ne: ... Se: kipa:panowihtok wa:n ... Ma:ski ipa se: nehnentok pero komo pos a:mo nik..., a:mo nikta:lia *cuidado** ox yehwa ya pahtsi:n pos a:mo se: momaka kue:ntah sikie:ra ox yehwa ya pahti, pero pos komohkó:n ne:chilwihkeh wa:n nikta:lia *cuidado** kati:n yeh ne:n pahtsi:n pos nikchi:wa no:, nikchi:wa ya wa:n ta:ka:n nikitak neli tana:miki pos nimowelita ya no: *porque** tana:mikik. Mm, pos ta: yo:n te:kui yo:n toto:nik, nochi ma:ski tehwa:n ke:meh i:n tinentokeh, ke:meh i:n te:kui ne:n kiowit, ke:meh ekintsi:n se: a:paliwi wa:n *mas** a:mo niman se: ki:xtia se: itilmahtsi:n pos ... Ma:s[ki] se: pili, se: ta:tah *o** se: na:nah, mm. A:kin eski kikuis pero pos sake:ra neli ... mm. Ta: yehwa te:chi:wilia kiowit oso iksá: toto:nik wa:n timoaha:wia. *O** iksá: tiknemilia timoi:xxa:mi:ti, kie:ra ne:, *a ver** ka:nika tiow, tiow ohti, pos komo timo..., timoi:xa:mih iksá yehwa ya ika se: pe:wa. Pos ... Se: moi:xahpeta pero pos a:mo ... Te:kui toto:nik a, se: [te]kui, we:noh iksá: se: nikihto:s nochi nikuahkuawtik ke:meh nietok, ke:mah, se: ... Pos ke:masá: se: kihtowa se: kawa:ntiw se: xiwtatatiw, kihto:s "nikuiti i:n tsikitsi:n a:tsi:n, nimoi:xa:miti", pero ta: yehwa ya yo:n te:kui, te:..., te:kui i:n toto:nik a, te:kui oso i:n se: tahtatasi a, se:... I:n yo:n ke:masá: te:kui sehsekui:lis a. Mm, se:, se: motihtila:na wa:n wa:n mah[yá:] *hasta** ne: ... Se: io:mi..., io:miyowa:n te:kokohkeh, nochi mitskoko:s moma:wa:n, mometswa:n ke:meh tietok mitskoko:s, ke:meskia a:kah mitsma:xakualoh *porque** pos neli... mm. Se: totomoka. Nochi, nochi se: totomoka, se: totomoka ke:meskia yo:n te:..., te:..., te:..., Te:kowtenkeh, ihkó:ni se: kimachilia, ne:si yo:n *cuando** yo:n te:kowtemah. Mm, ihkó:n. Ihkó:n *mero**. Wa:n no: se: totomokatok de kualka:n niman kihtowa ne: na:nahtsi:n toni ne:chmaka pané: eliwis nimotihtila:na, pané: eliwis nisesepoka. Mm. A:, pos yo:n mitskuiti toto:nik *o** ... Ke:mah. Niman pos ne: timosektih ne: kualka:n tiahka titakalpano:to *o** ne: ti..., tinemito *o** tikuito kowtsi:n. Mm. Wa:n a:mo timotake:ntih x'wi:kani sakie:ra motake:n "a ver" ne: mitspi:tsak ne:n ehekat. Ke:mah. Mitspi:tsak wa:n sese:k ne:n ... Ekintsi:n oksé: *viaje** tiehko tikwa:lkuik a ne: mokowtsi:n tikta:lia wa:n timopi:ki. Ke:mah, kachi kuali. Timopi:ki moyo:li:ka:n wa:n nika:n moahkol. Wa:n iksá: no:, we:noh yo:n *cuando** tel..., teltakawa:ni pos a:mo no: wel se: mopi:ki *porque** neh k..., neh nikilia pané: yo:n de timotake:ntia pos ke:meskia *hasta** pané: tipantata. No: ximopi:ki, mm. Se: se: kuehmolmati *porque** se: ne: se:, se: kawa:ni. Mm, se: kuehmolmati, wa:n se: kuelmati a n' te:pi:tsa n' ehekatsi:n pero ta: *después** te:chi:wilia *mal**. Pos yo:n se:, *hasta** se: se:wi, se: se:se:wi, se: pansese..., *cuando** te:kui ne:n ihkó:n ke:meh ekintsi:n to:natok mah se: motake:nti. Iwki se: kimti pero pos te:chi:wilia *dańo** ya *después**. Soh para se: mi..., se: mi:to:nia, se: mi:to:nia. Mm, se: mi:to:nia, ke:mah. Ihkó:n *mero**. Se: kuehmolmati no: de ke ... Wa:n yehwa ya yo:ni ke:masá: pos tiowih ne:wi:n wehka titekiti..., tikchi:watih tochi:walis *o** tik..., yehwa yo:n titakalpano:tih [ka:n] tiktila:nah, *hasta** ne: tihsiwtiowih nonió: tikuite:wah topi:kka. Ihkó:n tikelka:wah niman kihto:s ne:wi:n niah a:mo nikwa:lkuik nejí:n wa:n tikna:mikis se: ... Ke:mah, iksé: se: kelka:wa wa:n ... A:mo nikwa:lkuik notake:n wa:n nik..., wa:n wi:tsa ya kiowit, pe:wati kiowit, tamixowak a. Pero pos notake:n yetok kalihtik, a:mo nikwi:ka. Niman, niman mitsili:skeh... Wa:n a:mo nikwi:ka notake:n wa:n a:mo ni..., a:mo onkak sake:ra is..., ne: tikihtowah pahpataiswat, nio:n, komo nio:n yeh a:mo, a:mo teyi pos niowa, [*a ver**] tonika nimotake:nti:ti. Pos ke:masá: se: kita yo:n, yo:n pahpata iswat oso yo:n kikixikilit *porque**... A:mo wel se: moiya:na, ehe, yeh no: kualtia ika se: moiya:na. Tehwa:n ke:masá: *cuando** no:pá:n ihkó:n tia:yah ne: kowtah tikchi:watih ne: chi:walis. Ke:masá: a:mo teh tikpia tsako:ni, pos kitekia se: pahpataiswat wa:n kichi:waya ke:meskia yo:n ko:koto:ntsi:n. Mahyá: koto:n. Kikuetowa:ya, kikuetowa:ya wa:n kikoto:naya ihkó:n wa:n timokechta:lilia:yah. Mm, yo:n neli kichi:wayah, yehwa ya. Yehwa ya pero ta: niman tsahtsaya:ni. Nika:n te:chpantsakuaya, pero yo:n niman tsahtsaya:nia. Ka:mpa tikui:lti:s se: teisá: kowtako:t tsaya:ni. Mm, pos tsaya:ntiki:sa niman. Mm, koto:ni, mm, koto:ni, mm. Yo:n niman tikpatatia:yah, tikpatatia:yah yo:ni. Oso yo:n tikiliah yo:n kekexikilit, yo:n no:, yo:n no, yo:n no: kualtia, yo:n semi kualtia no: [ika] se: mopi:ki, pero sayoh ke semi cho:kiloh. Pos koh..., yo:n semi kualtsi:n ika se: mopi:ki pero cho:kiloh. Cho:kiloh wa:n ye:kahwayoh. Cho:kiloh, mm. Ahwia:ya, we:noh, te:ahwayo:tih. Yo:n nika:n komo se: motoskakui:ltih, nika:n ka:mpa i:n se: ia:kokoh. Mm. Nika:n ka:mpa i:n se: ikuetaxochotsi:n, yo:n semi te:ahwayowa . Komo se: ixi:petsya:n mah se: moohsa pero semi neli ne:, komo yehwa yo:n se..., *porque** onkak a:mo semi sanke:n te:kokoh. *Porque** onkak tein we:lik. A:, a: de n' we:lik no: onkak. Mm, tein we:lik a:mo semi te:kokoh icho:kilo. *Porque** yo:n tein we:lik yo:n achi ma:kahkanaktik, ihista:k. Mm, ma:kahkana:wak wa:n ma:nehnextik, ma:..., ma:yekapanpihpitsaktik. Pos yo:n, yo:n kihtowah no: ko..., komo, yo:n komo se: kuiti mah se:..., kualtsi:n se: kipi:ki. Yeh ... Pero komo kitak a:ksá: yo:n kihtowah ke:masá: a:mo, a:mo we:lik, te:te:nkokoh ya komo kichipa:wah. Pos kihtowah, kihtowah ke ke:mah pero neh a:mo nel..., ke:mah tamattok yehwa ta: ... Mm, *porque** a:it ke:ní:w tak no: tamattok yo:n, yo:n kiltsi:n de n' ti..., ika ti..., tikuah ne: ti..., Nejó:n no: tamattok *porque** kihtowah komo a:ksá: mitsitilih ke:meskia yo:n kixo:xa ya. Ihkó:n kit neli, kixo:xah, se: kixo:xa. *Porque** yo:n, ihkó:n kixo:xah *cuando** yo:n kui:kah nika:n n' ik..., ikua:i:ka:n, yo:n ke:meskia se: chokoy ihkó:n. Mm, mm. De nika:n i:n. Niman kihto:s, ne:, ne: kui:ka ne: kiltsi:n tak ... Mahyá: se: sipotsi:n ikuitapi:l. Niman kihto:s ne: kwi:ka ne: kiltsi:n ne:, ne: tak ye:kwe:lik eski ne:, ye:kwe:lik eski. Wa:n kichipa:wah ya. Mm, yo:n pos ... *Después** mitsakaskeh a:mo, a:mo wel tikua:s ok, mitste:nkoko:s a, niman mitsahwayo:ti:s a itech mote:noh. Pos ke:mah, ihkó:n, ihkó:n ihko:ni, nochi iwkeh i:n ... Mm, te:kokoh. Entó:s yehwa ya neli komo se: moohxilih ne:n cho:kil, komo tiktekik wa:n timotake:ntia pos mitskokowa. Mm. Mm. Mahyá: yo:n tepitsi:n timohsa chilito. Yehwa yo:ni. Pero pos yehwa ne:, yehwa ne:n xiwtsi:n icho:kilo. Niman kihtowa ne: na:nahtsi:n pané: a:mo we:lik i:n kiltsi:n wa:n ye:kkualtsi:n ma:kahkanaktik, niman kihtowa "ka:ni tikuito" "nikuito ne:pa ka:mpa i:pa nikui:kuiti". Mm, mm. "A:" kihtowa "i:n a:cha: mitsitilihkeh". Xa: mitsilih se: na:nah..., mitsitilih se: na:nahtsi:n *o** se: ta:tahtsi:n. Mm. Ke:mah ta ne:pa nikina:mik seki, se: ta:tahtsi:n wa:n se: na:nahtsi:n wa:n semi ne:chwelitilih i:n kilit, i:n semi we:lik, no: ki:xmattokeh. Mm, ke:mah yeh ta: ... A: pos yehwa kixo:xak, *porque** xa: *a lo me..., mejor** xa: kiwi:ka n' i..., ikechkochi:ka:n ne:n chokoy. Mm, ke:mah ta: *mero** ina:oh. Mm, no:, ne: sipo ikuitapi:l, mm. *Mero** ina:oh, yeh mota:lia mahyá: sipo ikuitapi:ltsi:n, ke:meh sipo ikuitapi:l n' a:kin taxo:xa. A:, no: tikmattok pos, yehwa yo:n ke:meh sipo ikuitapi:l yo:n tikiliah chokoy. Mm, ke:mah, mm wa:n nikin..., nikimpia *mata** kalihtik tein yo:n kipiah mahyá:, mahyá: yo:n ata onka se: chokoy. Yo:n chokoy ata pan..., pan..., panrara:doh ata. Ke:mah. Ista:k wa:n ikuitapi:l wa:n ka:mpa ne: i..., itsontekonko. Yo:n ista:k achi i:ixtapal kipia ne: ... ihkak mahyá: se: itskuintsi:n ikuitapi:l, tsikilitsi:n pero yehwa yo:n semi *bueno**. Mm, tsikilitsi:n. Yehwa yo:n ne:... Komo yehwa yo:n wa:n komo iwki mochi:wtok nika:n mopili itsontekonko. Eske xitakowtamati nio:n pahpatatsi:n a:mo oksis. Nio:n teisá: ta:kilo:t a:mo oksis. A:ah. Komo tike:wak tsapotsi:n, tike:wak pahpatatsi:n wa:n yikihto:s i:n nikua:ti, a:mo tikua:s. A:mo tikua:s, pos a:mo oksi, mm, a:mo oksi. Ke:..., *Casi** a:mo yoksi, a:mo yoksi ke:meskia yo:n ... *Casi** yoksi sioh pos tsihtsik, yohyowaltik ke:meh yo:n tahtakua:wak. Tsikitsitsi:n sah wa:n tahtakua:wak. Mm, tahtakua:mak. Pos yehwa yo:n nochi kichi:wilia *hasta** se: kone:tsi:n niman kihtowa ye:kkualtsi:n ne: pilitsi:n. Yehwa yo:n, mm ke:mah ta: pos ... Mm, kikui tsahtsilis, kikui tsahtsilis. Ye:kkualtsi:n *después** kikui a ne:n toto:nik wa:n ki..., tsahtsilis a. Niman kihtowah "pos ne: a:it toni kimaka ne: nopili, pos ta: ye:ktsahtsis[kuik]", "A pos tikna:mik ne: na:nahtsi:n wa:n xa: kipia yo:n chokoy. Mm, pero ... Pos ihkó:n tehwa:n t'piah se: na:nah ompa ne: tani, neli, ehe, mah ki..., mah teisá: ihkó:n kichi:wili pahtsi:n, mm, tikíah se: na:nah ompa iwki. Yo:n xa: mitsx..., mitsxo:xilihkeh, ekintsi:n x'wi:ka mah kichihchiwi, mah kima:pi:ki, mah kita:lili nochi ka:mpa sahsa:liwtok *o** ne: ichihchi. A: no: iwki. Mm, yo:n se: na:nah ompa tikpiah. Ave María Santísima mopili ye:kkua:kualtsi:n, ave maría Santísima mopili ye:k ... Ka:n tikwi:ka tikinye:ktahtake:ntia, tikye:ktahtapatilih. Pero tio:tak pili kikui se: tsahtsilis, mm, ke:mah. Kikui tsahtsilis a, ke:meskia yo:n mohka:kui. Wa:n nikili:s ne: no..., nokalyetowa:nih. Yo:n mohka:kui wa:n *hasta** wiwiyoka. Pero komo tikmattok a:koni ne: toni, toni mitsilwih pos niman xikui se: p..., se: pio:tetsi:n wa:n xikui ne: xo:me:tsi:n wa:n niman ika xikpo:powa. A:. Wa:n se: chili:toh. Mm, niman, niman x'chipa:wa. Chipa:wa *porque antes** ke *más** ki..., kipechi:ti, *porque** koma:mo, koma:mo nejó:n, koma:mo t'na:miktilia pahti. Moka:wa n' pili se: i:xtololo tsikilitsi:n. [Ni]ka:n chikotik. Ehe, tsikitsi:n, se:, se: ke:meh i:pa sah wa:n se: chikotia. Se: we:i wa:n se: tsikitsi:n, mm. Entó:s wa:n koma:mo ite:noh. Mm, ke:mah, *casi** chikotia ite:noh, nika:n ite:nxi:paltsi:n, nika:n nasikayowi . Mm, yowi para ne:, ihkó:n mochi:wa, nipawi:n ite:noh, ite..., koma:mo tikpahtih niman mopili. Ke:mah pero ... A:mo ta: mah se: kinina:miktilihtiw niman n..., Pos yo:n neh nikita pané: ki..., yo:n kita:liah yo:n xo:met wa:n awakaiswat wa:n seki ehekapan. Pero de nika:n i:n kikuitiowih nika:n *hasta** nika:n inkuitapan nika:n tai:ka:n. Mm. Ke:mah pero ... Tai:ka:n Pero ne: ... Ke:mah, ta: kualtsi:n se: kinixakualowa. Wa:n no:, no: seki no:..., nochi, nochi kin..., kinxakualowah no: pero primero nika:n tai:ka:n. Wa:n pos yehwa yo:n kihtowah kina:miki yo:n de n' xo:xal, *porque** yo:n xo:xal yo:n, yo:n *hasta** se: pitsotsi:n. Ke:mah kina:miki, kina:miki kone:meh komo se: kita:lilia pahtsi:n pos. Yo:n tein eski, *hasta** ... Yo:n tein eski *Hasta** pits..., se: piotsi:n, niman kihtowah "ye:kkualtsi:n mopitsotsi:n". Pitsot, se: pitsot. *Después** a:mo takua ok. Se: to:tolih, se: pio. A:mo takua ok. Se: itskuinti komo tikwelitak itskuinti ni..., "nimitskowili:skia motskuintsi:n" "ke:mah pero a:mo n'namaka". Mm. "Nimitskowili, ye:kkua:kua:ltsi:n" "A, ke:mah pero a:mo n'namaka. *Porque** ne: no: nikowak a", "*o** nimitskowilia ne: piotsi:n". Aha. "A:mo *porque** no: nikowak piotsi:n", "pero ne: nikwelitaya kua:kualtsi:n" "ke:mah, pero a:mo n'maka ok, nikowak a". Ne: *después** piotsi:n pe:wa no: xo:xohaki. A:, ke:meskia yo:n moto:chketsa ya, a:mo kineki takua:s ok. Moto:chketsa ya piotsi:n, a:mo kineki takua:s ok. Wa:n itskuintsi:n mosohsowa. Mm. A:. Itskuintsi:n monakassohsowa wa:n sayoh tatsiwka:wetstok. [ke:]meh, ke:meskia yo:n tsotsooyoka sah. mm. Mm. koma:mo tikpahtih itskuintsi:n entó:s *después** no: k..., no: iwki miki. Niman miki a, a:mo kineki takua:s ok. Iwki miki, a:mo kineki takua:s wa:n iwki tewakmiki. Wa:n yo:n, yo:n wehka:wa tak para miki, tak ihkó:n nentinemi sah. Ne: to:ntohkalaki. Ke:meskia to:ntohkalaki a. To:ntohkalaki a, a:mo kineki takua:s ok. To:ntohkalaki wa:n ... Wa:n ... Kichi:wa sikie:ra chikue:i to:nal wa:n miki. Miki a niman. Miki a, miki a, piotsi:n komo kinemilih mikis, miki. Miki a. Miki wa:n pos no: ne: ma:ski no: timokowilihka pero komo mitskowilia:yah wa:n ne: ta:i:xxo:xa a:kin takowa. Yehwa sah, mm. *Hasta** se: pitsot komohkó:n. Yeh, yeh a:mo, *hasta** se: pitsotsi:n ihkó:n, se: pitsotsi:n komo kwelitakeh. Niman kihtowah "ye:kkualtsi:n ne: mopitsotsi:n, ye:kkualtsi:n takua. Niman to:ntohkui, ke:mah. Ka:n tikowak, ka:n ti..., ka:nachi mitskosta:roh mopitsotsi:n, ka:nachi ipati:w, ke:mah. Pochiktsi:n *o** a:mo poliwis ke:ní:w no: kipia n' *icolor** ne: se: tapialtsi:n pos ne: ... Kualtsi:n, mm. Ka:nachi mits..., ka:nachi ... Ke:mah. Entó:s no: nikuiti:w i:n pitsotsi:n ye:kkua:kualtsi:n ta: pochiktsi:n oso i:n to:tomaktsi:n, mm. *Después** pe:wa a:mo kineki takua:s ok, pe:wa kima:xe:lowa ya tao:ltsi:n, kimakah taxkaltsi:n a:mo kineki kikua:s ta: tsahtsi a, tsahtsi a, mo..., nejó:n a:hkote:te:nketsa ya, a:mo kineki takua:s ok, niman kihtowah ... Ke:mah ihkó:n ka..., ka:n teh kinekih *cuando** ihkó:n kini:xxo:xah *hasta** tapialkone:meh tsahtsih wa:n moti:tila:na *o** wa:n a:mo poliwis ke:ní:w. "A: pos yo:n na:nahtsi:n wa:lahka wa:n yehwa kixo:xak". Wa:n a:mo takuah. Mm, ihko:ni, mm. "Ne: pero ke:ní:w tik..., ke:ní:w tikmatik kixo:xak", ke:mah pos ta: kipias iko..., ikechkochi:ka:n ichokoy. Ke:mah.