*Bueno** pos, xite:chtapowi:skia *comadrita** ke timonohno:tstokeh nika:n, ne:n de xokoyo:lin, ne: kati:n xokoyo:lin teh tiki:xmati kachi ... de nankichi:wah tapalo:l. Pos neh nikui ne:n, neh nik..., ke:meh i:n nika:n tikowah e..., xokoyo:lin. Mm. Nik..., nikowa wa:n niahsi wa:n nikpixka. Mm. Wa:n nikmana ke:ski et wa:n nikxo..., nik..., nikpanketsa wa:n nik Ni..., molo:ni oksi wa:n nikxokoka:yohki:xtia ne:n xokoyo:lin ika ne: kownex. Ke:mah Nikpa:ta kownex wa:n n'pante:kilia mah, mah kawa:ni kuali wa:n ke:mah nejó:n niki:xtia ya. Mm. Wa:n ne:pa nikte:ntsakua para mah xoko:a:yohki:sa. Mah ki:sa ne:n n' xoko:k. Ixo..., ixo:kyo. Kemah, si que ki:sa ya pos nejó:n nikekowa no: komo se:wik a, ki:sak a xoko:k pos nikpa:ka ya wa:n nikpante:milia ya ne:n et, e:soh. Komo ki:sak a, mm. Etsi..., etsi:n, ke:mah. Wa:n ke:mah nikokotochilia ya yo:n nejó:n nakastekilit wa:n n'pan..., nikpa:ka kualtsi:n no: Na..., nakastekilit. Mm. Wa:n ke:man n'pante:milia ya wa:n nik..., niktewa:tsa ya n' a:ko:lin wa:n nik..., nikue:cholia wa:n ke:mah nikpante:m..., nikpante:kilia ya. Ke:mah Mm, mah kawa:nto, kualtsi:n we:lik toto:nik yo:n emo:ltsi:n. Ke:mah. Kualtiak a toemo:ltsi:n. Ke:mah. Sepa yo:n nejó:n ne:n teko:seh yeh tikuitih no: wa:n no: tikpanketsah komo etsi:n. wa:n no: tikxoko:ka:yohki:xtiah yehwa ne:n teko:seh ika kownex wa:n xoko:ka:yohki:sa wa:n ke:mah nikpante:milia ya ne:n et. No: iwki nankichi:wah ke:meh okseki, iwki, iwki no:, mm. Nakastekilit, mm. E:soh, no: *igual** wa:n ke:mah nikpante:kilia wa:n nik..., ni..., nikue:cholia ya n' a:ko:lin, n'pankokotochilia no: ne:n nakastekilit wa:n nikpante:kilia ya ne:n n' a:ko:lin wa:n nikue:chowa ya. Mm, ke:mah wa:n yo:n, yo:n pané: kihtowah okachi kualtsi:n we:lik yo:n, yo:n xoxoyo:lemo:l. Nik..., ni..., we:noh pos molo:ni a wa:n mochi:wa ya tapalo:l a, ke:mah wa:n ... Pero mah a..., mah kuali, achto mah molo:ni ne:n tapalo:l, ke:meh yo:n etsi:n wa:n xoko..., iwa:n xokoyo:lin wa:n de kuali molo:ni a, ke:mah ki..., kipante:miliah sate:pan ne:n kiltsi:n. Para a:mo te:nki:sa ne:n iahwia:kka:yo kit, ah..., ahwia:k kualtsi:n, [medio*. Ke:mah. Kualtsi:n ahwia:k no: wa:n moneki no: mah miaktsi:n para no: kualtsi:n ahwia:ya no: de nakastekilit, koma:mo a:mo no: ahwia:ya. Ke:mah wa:n ne:n ... Ke:mah, ahwia:k kualtsi:n, mah miaktsi:n para kah..., kahwia:lia, ka:n ta: moneki miaktsi:n wa:n ... Ke:mah kiahwia:lia semi. Wa:n yehwa ya ne: okseki xokoyo:lin ne:n, yehwa ne: kuitaxkolxokoyo:lin. Mm. Pos tik..., no: *igual**, no: tikxoko:ka:yohki:xtiah wa:n no: t'manah ika ke:ski etsi:n wa:n tikpankokotochiliah ya ne: yehwa no: nakastekilit. Ke:mah. Wa:n tikchi:wah ya n' tapalo:l, tikue:chowah n' a:ko:lin. t'pante:kiliah no: wa:n ke:mah tik..., molo:niki pos neli no: tikpalowah ya. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n, wa:n yo:n kiliah pe:sohxokoyo:lin kiliah yo:n seki kahbe:nke:span mochi:wa Ke:mah, yehwa ata, pes..., ke:mah pe:sohxokoyo:lin, mm. Yeh pe:sohxokoyo:lin. Yo:n e:ewiti..., e:witika:raya:doh ihkui:n wa:n tohtomiyoh semi xokoyo:lin. Yo:n semi pa:ti kihtowah, tepitsi:n sah. E:soleh, mm. Aha:, yo:n no: ye:kyema:nik, yo:n se: tepitsi:n sah se: kia:toto:wia. Ke:mah, tepistsi:n sah kawa:ni ne:n a:t wa:n se: kipante:milia ya wa:n de se: kipante:milia ya pos nejó:n ... Ke:mah. No se: komo molo:ntok a se: iemo:ltsi:n, xoko:a:yohki:sa wa:n se:, se: kipa:kati a wa:n se: kipante:ma ya. Mm. Seh..., de molo:ni a pos se: kipante:milia ya ne:n yehwa ya no: nakastekilit wa:n tikchi:wah ya n' tapalo:l. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n ke tehwa:tsi:n tiki:xehekowa kati:n *más** kuali ki:sa ne:n, ne:n xokoyo:lin, tein i:n miak taman tikihtohkeh. Kati:yeh kachi, [kualtsi:n] oksi tapalo:l, ke:mah. Pos de yo:n xokoyo:lin pos neli *cada quien** totakualis *porque** neh, neh kachi nikwelita yehwa ne:n teko:seh. Teko:seh kachi yema:nik, mm. Ahwia:k wa:n ye..., wa:n yema:nik yo:n, ye:ma:nik. Neh ke:mah, neh yehwa kachi ni..., *hasta** neh nikilia mahyá: ahwia:k ki:sa ne:n e:mo:l, e:soh. Wa:n i:n okseki mahyá: nikilia neh. Takua:wak. Takua:wak wa:n xahxawatik ki:sa, xahxawatik wa:n yehwa yo:n neh a:mo nikwelita. Takua:wak, ke:mah xawatik. Ke:mah, ka:n se: kwe:lilia, se: ... Ke:mah. Wa:n i:n xoko..., eski a:mo ye:kki:sa i..., i...,ixoko:ka:yo, eski a:mo ye:kki:sa, ke:mah, xawatik. Mati yo:n, ke:yeh yo:n iwki pero ye:kxahxawatik ki:sa. Wa:n i:n nehjó:n, yehwa i:n ne:n teko:seh yeh kualtsi:n yema:nik, ke:mah. Ke:mah, yeh neli. yo:n ke:mah, yo:n no: kualtsi:n we:lik n' emo:l, nochipa nankua:lkuih. Ke:mah. Teko:seh, kualtsi:n wa:n yehwa yo:n, yo:n ne: we:ikowtah mochi:wa yo:n kuitaxkolxokoyo:lin, semi we:lik no:, ke:mah. *Cuando** tehwa:n tiowih ne: kowtahpa, tinemitih *siempre** nochipa tikwa:lkuih yo:n, yo:n, ke:mah. Semi mochi:wa ne: we:ikowtahkopa. A: pos neli, ompaka ke:mah, we:weyak, mm. Yehwa, mochi:wa semi wa:n telwe:weiak mochi:wa, ye:k kualtsitsi:n, ye:kkualtsitsi:n. Yo:n xokoyo:lin, yo:n kuitaxkolxoyo:lin kihtowah ke o:me taman. O:me taman onkak yo:n ista:k, ke:mah. O:me taman. Se: taman ne:n ista:k wa:n se: taman chi:chi:ltik. Yo:n chi:chi:ltik. pero ti..., niki:xehekowa yo:n ... Telwe:weik. A:mo, a:mo semi wehwei wa:n niki:xehekowa tak ox *igual** de we:lik oso no: taman we:lik yeh. Ke:mah, yo:n chi:chi:ltik yehwa yo:n mochi:wa telwe:weyak wa:n ista:k yehwa yo:n achi no:nohne:lmeh, a:ah, yo:n yeh a:mo wehwei mochi:wa, mm. A:mo, n' ta: no: taman de we:lik, we:noh de n' *más** ne:n okseki xokoyo:lin. No: taman tak eski. De yehwa yo:n, de yo:n ista:kkuitaxkolxokoyo:lin wa:n chi:chi:ltik, *mismo** we:lik. Sayoh nejó:n de ye..., de yo:ni nejó:n no: taman we:lik de yo:n o:me xokoyo:lin, ke:mah, nochi, nochi *cosa** de xokoyo:lin nochi ta:taman we:lik, teko:seh. Mm, no:, ta:taman pos we:lik yo:n. Ta:taman we:lik pos. Ke:mah. *Igual**, no: taman we:lik wa:n yehwa ne:n okseki ne:n takua:wakxokoyo:lin. Ke:mah. *Siempre** nochi *cada** xokoyo:lin, ma:ski xokoyo:lin nochi pero nochi ta:taman n' kipia iwe:lilka, ke:mah. Ta:taman, tata..., ta:taman ahwia..., ia:hwia:ka:yo wa:n de yema:nik. E:soh, mm. E:soh. Ke:mah, seki achi takua:wak, seki yema:nik semi. Ke:mah, wa:n yo:n pa:tinixokoyo:lin ye:kwe..., wehwei mochi:wa, tohtomaktik. Yo:n no: iwki a ke:meh i:n takua:wakxokoyo:lin ima:i, soh ke yeh ahalaxtik ne: ima:xiwyo, machili, ma:..., kachi alaxtik wa:n telma:wehwei mochi:wa ne:n ixiwyo, yohyowaltik, ye:ktohtomaktik. Yeh ke:mah, e:soh, mm. Yeh wehwei mochi:wa, nochi *hasta** xokoyo:lin nochi wehwei, mm. Yo:n a:mo, a:mo ke:man tikchihchi:wa yo:n tapalo:l *comadrita** yo:n. A:mo ke:mah, ke:mah. Yo:n para tikitas a:mo ke:man n'chihchi:wa *compadrito**, neh soh niki:xmattok, niki:xmattok xokoyo:lin. Pos tehwa:n no:. Kan teh, yo:n ne: we:ikowtah ne: tio:nemih ke:masá: Pero de yo:n a:mo kachi n'chi:wa. Mm. Ne: tikitah yo:n xokoyo:lin pero ka:n tikuih *porque** timoliah ta:ka:n a:mo xoko:ka:yohki:sak, tohtomaktik pané: owat. Ke:mah, teltohtoma:wak yo:n. Telto..., teltohtomaktik. Ke:mah nejó:n nochi yehwa ne: ista:ka:t nika:mpa, kowtake:s mochi:wa semi. Mochi:wa semi pero nejó:n neli ka:n ke:man tikuih tehwa:n, tehwa:n tikuih ... Ompaka nel..., ompaka neli kihtowa *mocompadre** ye:konkak, mm. Kanah no:. Tikuih *solamente** yehwa yo:n mowila:na ta:lpan, yehwa tikuih tehwa:n xokoyo:lin, yo:n kuitaxkolxokoyo:lin kiliah. E:soh, mm, mm. Yeh ti...,kachi *más** tikwelitah, *porque** timoliah neli kachi *más** we:lik yehwa. Ke:mah. Ke:mah kachi we:lik. Ke:mah pos. Ta:taman, ta..., ta:taman, ta:taman we:lik. Ta: *cada** xokoyo:lin ta:taman kipia iahwia:lis wa:n ta:taman kipia iwe:lilka, ke:mah. Ke:meh yo:n, ke:meh i:n pio:tsitsi:n peron tikihtowah yo:n tein ne: s..., yo:n tein tekolopio wa:n tein ista:kpiote...,ista:kpio. Mm. Tein ma:ski a:mo *granja**, ke:meh i:n kowtahpio, pero a:mo iwki we:lik ke:meh, ke:meh tekolopio wa:n ti:ltikpio. E:soh, neli iwki kihtowah. Kihtowah tel..., telahwia:k tein ti:ltikpio wa:n tekolo. E:soh. Wa:n komo ista:k pio se: ki..., ki..., te:manilihkeh, a:mo, a:mo iwki ahwia:k kit. Kanah kit neli, mm. Ke:mah, ta:taman no:. Ke:mah, wa:n *mismo** pio wa:n ... Ta: tak neli eski pero. Mopa:pata iahwia:kka, ke:mah, ta:taman. Ke:mah, yehwa sah. E:soh. Pos yehwa sah *comadrita** Aha:. Ke:mah neli *compadrito**. E:soh, yehwa:n a:mo ki:xmatih ok kilit, a:mo seguro, hasta** nio:nó: kua:snekih ok, komo tikinilih yehwa i:n notapalo:ltsi:n achi med..., mome:diokechma:ma pili. Tein wehwe:lik A:mo ki:xmatih ok kem..., ka:n ki:xmatih ok ke:meh i:n tehwa:n timotamakah wa:n ka:n kinekih ok, ka:nah, yehwa:n kinekih maka tomi:n mah kuitih ne: se: tein koyo:takual, tein, tein tehwa:n a:mo te:chpa:ktia. Ke:mah neli, toni tehwa:n tikuahkeh. Wa:n neli. Ke:mah, yeh, yeh a:mo kiwelitah ok, pero sa..., sake:ra mah kimatika:n ke ton tehwa:n ti..., ti..., te:chkualtia:yah tota:tahwa:n. Ke:mah, ihko:ni yeh, pos yehwa sah *comadrita**, nejó:n neh nimono:tsa niErnesto Vázquez. We:noh *compadrito** neh nimono:tsa ne: María Victoria Juárez. Tasohka:matik *comadrita**.