We:noh a:man te:chnohno:tsa de i:n xiwit kito:ka:itiah *este** te:mpa:waxiwit, te:chili ke:ní:wki, ka:ni mochi:wa, ke:niwki xo:chiowa, teyowa, nochi te:chili wa:n komohkó:n kualtia pahti, ke:ní:w se: kichi:wa, ton kokolisyo ne:n yo:n kipahtia. wa:n ke:ní:w se:, ox se: kimana, xohxowik, toni se: kichi:wa, teh xite:chili nochi tein tikmattos i:n te:mpa:waxiwit. Pos te:pa:waxiwit tikuih ata ya, ox no: iksá: tikmattok teh ata a:mo wel se: yowi *baño de dos**, de o:me, komo a:mo wel tiow ento:s tikwiwita se: *rollo** wa:n t'teki, tiki:xtilia xiwtsi:n wa:n tikpa:ka ya inalwayotsi:n kualtsi:n mah po..., mah ki:sa sokitsi:n wa:n ke:mah tikte:mowa ya ko:ntsi:n, ompa tikpankalakia. Tikte:kilia a:tsi:n, se: kuali, kuali, kuali mah pexo:ni ko:ntsi:n komo ihko:ko:ntsi:n, mah pexo:ni *o** komo se: ihko:ntsi:n pos tikpexo:ntia. Wa:n ke:mah de yo:n tik..., tik..., tikpexo:ntia yo:n ko:ntsi:n ke:mah tikui a ne:n, tikui a ne:n *casi** tikowtsi:n wa:n tik..., tikta:tokilia mah molo:ni wa:n t'tatokilia mah molo:ni a, tikita molo:ni a, tikaxa:nia tepitsi:n wa:n ke:mah pe:wa mah molo:ni, mah molo:ni ompa pero mah a:mo tsokowa:ki impo:rtah. Soh mah molo:ni, kuali mah molo:ni wa:n ke:mah tiki:xtia wa:n 'te:ka. Neh, ne: ke:mah de yo:n kuali molo:ni a, tiki:xtia wa:n 'te:ka ya wa:n ke:mah tikpi:pi:tsa wa:n tikmaka kokoxkeh, ma:s[ki] se: pili, iksá: pili mahyá: yo:n a:mo wel yowi *baño** *porque** motsakua n' toto:nik ihtik. Ihko:ni yo:n xiwtsi:n tekiti, ke:yeh yo:n mochi:wa ka:mpa ma:tatapaka, miak mosowa, nochi yehwa, ma:sehse: pero i:xkich, nochi yehwa. Wa:n ka:mpa, *cuando** pe:waya se: ihko:ko:ntsi:n ya pe:wa ya xo:chiohtiw. Xo:chiowa *medio color de rosita** ixiwyo, ixo:chio wa:n iteyotsi:n *cuando** chika:waya tikpanawi:s, motech mopilowa wa:n timoki:xtilia tehwa wa:n tik..., se: mokihki:xtilia *porque** no:, we:noh komo *a veces** ihkó:n tikchi:wah *o** timowa:tsah ika ihkó:n te:chtektiw ne:n ite:noh *porque** mahyá: *sierrita** ite:noh. Mo..., ompa yo:n de timokihki:xtilia wa:n timochipa:wa ya ke:mah ne: pos tiktamo:ta ya iteyotsi:n, weli tiktikote:ma ya. Totopoka ke:meskia yo:n *cuetitos**, kualtsi:n. Wa:n tik..., pe:wa ya ti..., komo tikita ne: kokoxkeh yahki a ompa ne: moxi:xato kuali entó:s ne: tik..., *más** tikmaka, mah *más** ki..., ki:xtilia yo:n a:t. Ke:mah, *porque** ne: neh n'mattok *porque** se:, se: *viaje** neh a:mo ke:man nitsakui itech note:noh wa:n a:mo ke:man nikihto:s se: *porque** se: *persona** nikpanowi:s ke a:mo niktahpalo:s, nikilia "¿Ka:ni n' tiahka?" "Ne: ....". "¿Ton mitsmaka"? "Pos neh" kihtowa "niahka ne: San Miguel" kihtowa "ne: tapahti:lo:ya:n" "¿Ton tikuito?" "Ay Dios" kihtowa "Nehwa" kihtowa nikpia" kihtowa "ne: *sonda**". "*sonda**" nikilia "Mm, nikpia se: *sonda**" kihtowa "*porque** a:mo wel niow *baño de uno**, ne: se:sah". "Eh" nikilia "pero ke:yeh" "A:mo n'mati" kihtowa wa:n nikchi:wak se: me:tsti a" "Wa:n se: me:tsti a" nikilia "wa:n iwki tinentok" kihtowa "ke:mah" "*Hasta** ka:mpa titami" nikilia "Aurelia", nikilia *hasta** ka:mpa titami, ipan tihkak *mamacita**" nikilia "pahti" "Timolia" "ke:mah, yo:n monakastan ihikak" nikilia. Ihkak pero kuahkuali te:mpa:waxiwit. Kihtowa "Mah, mah, ke:ní:w se: kichi:wa" "Ke:ní:w t'chi:was, tiahsi kalihtik wa:n xikili Miguel ke mah kiwiwita se: *rollo** wa:n mah kipa:ka, we:noh mah kiteki ke:meh ihko:ntsi:n i..., *ipunta** mah ka:wa wa:n ma..., ma:ski mah kikui nalwat, mah ki:xtili xiwit. Wa:n ke:mah" nikilia "tik..., tika:wa ya yo:n xiwit wa:n tikpa..., mah kipa:ka ya inalwayo wa:n mah kitikoketsa *a ver** tonika. Se: ko:mit *o** se: *cubeta o** se: *cualquier** tepos, se: ihko:ko:ntsi:n" nikilia. "Wa:n ne:chna:mikis". "Kita" nikilia "koma:mo mitsna:mik yehwa yo:n xine:chili, ne:chwihwi:kalti" nikilia "sikie:ra komohkó:n. Ne:chwihwi:kalti" nikilia "wa:n xikna:ltila:na" nikilia "porquería**, ki:xti" nikilia. "Ox ne: kuali niki:...," "Ox ne: kuali niki:xti:s, ox ne: ka:n kihilpi:toh" nikilia "itech *mocuerpo**, ta: soh kita:lihkeh" nikilia "ka:mpa mo..., ohti de n' a:t wa:n kinekih" nikilia "mah ompa yahto n' a:t. "Mah a:mo yo:n chi:wi" nikilia "Teh xiki:xti wa:n teh x'chi:wa ihkui:n wa:n, wa:n yetok a". "Wa:n *seguro**" "Ke:mah" nikilwia. Kihtowa "pos we:noh, nikchi:wati. Nikchi:wati" kihtowa pero ne:chitaki:w. Wa:n niman kokoxkeh, kokoxkeh ika pili, mah Dios ne:chpale:wi, "Ke:meh ika o:me taman ko..., kokolis tikpia" kihtowa "ke:mah". "Kita" nikilia pos x'chi:wa" nikilia "wa:n niwi:tsa wipta". Kihtowa "we:noh ne:chitaki:w" kihtowa "pos favor". "Nimitsitaki:w" nikilia "pos ka:n wehka" nikilia "ta: ne:, i:n ahko sah". We:noh yo:n yahki wa:n neh no: niah, Ompa nikilia yo:n mo:stika sah, nikitaki ta:kat, "Ke:ní:w moka:w Aurelia" "Ay Dios" kihtowa "kuali moka:w no..., noa:witsi:n" kihtowa. "Neli t'mati" kihtowa "pahti, kuali moka:w kihtowa "pero *cuando** yekinika yahki" kihtowa "*baño** pero *hasta** tsahtsik" "¿Ke:yeh?" nikilia. "Pos kikokoh" kihtowa *porque** yahki" kihtowa "*baño**, tatatiah" kihtowa wa:n ki:sak" kihtowa "yo:n a:t pero xikita" kihtowa "ke:meh yo:n kaba:yoh" kihtowa "yowi". Neh nik..., komoke nik..., nikmati yo:n xiwit ke:ní:w tapahtia, semi n'pialia, semi n'ta:kachi:wa. Nikta:kachi:wa, ke:yeh, *porque** iksá: kihto:s nota:tahtsi:n "A:mo wel niahtok *baño**" "Ke:yeh pero" "Pos ihkui:n nietok" "A:, mochia. Nimitsmakati ne:, nimitsmakati xiwit, nikwiwitati wa:n nimitsmakas. Nikuiti wa:n n'manilia *porque** ihkó:n mochi:waya, nikuiti wa:n manilia. "A:man" nikilia "xitai". Nikpi:pi:chilia wa:n n'maka, kuali moka:wa wa:n a:mo sepa nikakilih ok, kipias ke:meh se: *diez años** ya yo:n kika:w, wehka:w ya *porque** a:mo nika:wilia *lugar** ekintsi:n mah kikui. Ke:meh yeh tekititinemi ka:mpa telto:nalah pos se: kiikne:lia *porque** to:naltata pero a:mo yo:n, ekintsi:n a:mo, a:mo kikui ok. Pero yehwa yo:n xiwtsi:n semi, semi pahti, koma:mo nankineltokah se: namokni:w ne:wi:n nankitaskeh kilwi..., kilwi:ka:n kati:nyeh, toni pahti, a:mo x'tasohtaka:n namotahto:l, a:mo x'tasohtaka:n namo..., namote:noh para nantato:skeh. I:n *ventici...,** i:n sempowal wa:n chikuase:n to:nal de i:n abríl, *este** ne:je:n i:n julio ne:chtoka:rohkah no..., notahpialis nika:n *hospital, pobre** na:nahtsi:n, kipilotiowih ninipaka. "Wa:n i:n" nikilia "mo:ma:n", neh *mismo** n'tsakuilih ta:kat. "I:n" nikilia "mo:má:n". Kihtowa "no:má:n wa:n i:n *señora**. "I:n" kihtowa "*noseñora**. "A: moseñora**" nikilia. "Wa:n mo:má:n ton nankitili:toh" nikilia "ne: koyo:t, i:n a:mo kineki koyo:t" wa:n xine:chte:mo:ki:w *tal dia** nika:n wa:n koma:mo kina:mik tei" nikilia "xine:chwihwi:kalti" nikilia "komohkó:n. Ke:mah, koma:mo kina:mik, yehwa i:n wa:n yehwa i:n tikchi:wa wa:n ihkui:n t'chi:wa wa:n tikmaka. *Pobrecito** na:nahtsi:n para neh ne:chmaka *lástima**, nikwelitaskia" nikilia "mah neh no:má:n ke:meh i:n mah yetoskia. Nikwelitaskia" nikilia "wa:n a:mo n'makaskia *lugar**" nikilia "mah ke:meh ne: yeto. I:pa n'ma:ts:ntokaskia ton n'makaskia, ton tai:lti:skia, toni nikaxa:nilis:kia ika". Kihtowa "ta: t'makakeh ya masa:owat" "Masa:owat" nikilia "a:mo kina:mikis, *más seguro" nikilia "yehwa i:n xiwit. Xa: onkas" nikilia "mokahfe:ntah wa:n koma:mo" nikilia "nimitswa:lkuili:s" nikilia "mo:sta komohkó:n". Kihtowa "no: onkak" kihtowa "nokaltsi:ntan" "Pos x'manili nikilia ton *más** tikchia. *Lástima**" nikilia "*pobrecita**". Kihtowa "we:noh, nikchi:was" kihtowa. Nikchi:was wa:n tikchi:waskeh" kihtowa "nik..., nikchi:wtahsi" kihtowa "nikteki xiwit, nikwiwitas. ¿Ta: tak mah se: kwiwita" nikilia "x'wiwita, x'wiwita" nikilia "xikui inalwayo wa:n t'maka" nikilia mo:má:n" kihtowa "teltasohka:matik" "I:n" nikilia "tal vez** a:mo ekin se:, se: *cincuenta pesos** tikgasta:rowa, i:n *tal vez** xa: tikgasta:roh ya sikie:ra se: *dos mil pesos**. "Nigasta:roh ya na:nah" kihtowa "nikwi:katinemik a" kihtowa "ne: ima:ko tapahtia:nih wa:n ka:n teh kina:miki". *Más** de, ox se: me:tsti a pe:wak, wehka:w a kihtowa. Nikilia "pos a:mo yehwa i:n x'makato, a:mo. Ne: *porquería** x'na:ltila...., mah kina:ltila:na" nikilia "mah kipankahka:wa *hasta** ka:mpa ma:ahsis" nikilia "wa:n xiahsi wa:n x'maka wa:n koma:mo kina:mik xine:chilwi:ki nika:n. Teh takah tixolopih, titakaya:wa" "Nehjó:n xiwtsi:n" nikilia "*santo remedio**, mah pahti nikilia yo:n, *porque** neh miak ika nikimpahtih ke:meh pilimeh, ke:meh wehwei:n, ke:meh.... A:kin eski, *hasta** pilkone:t" nikilia "se: kwiwita ma:kui:l wa:n tikmaka. Komo tikpia pilkone:t wa:n tikita yo:n mo..., mahyá: mochika:wa" nikilia "para yowi ne:n, yowi a ne:n de n' o:me" nikilwia, "entós:" nikilia "yehwa se: kimaka wa:n kaxa:ni, kina:miki, ke:yeh" nikilia *porque** se: kipah..., *casi** se: kipahtia" nikilia ika, a:mo ika koyo:pah, ika xiwtsi:n sah, pero yehwa x'maka" nikilwia. Kihtowa "we:noh, nikchi:was. Pos *hasta** motahsohka:mat yo:n *señor** pero a:mo n'mati ox kimakak, a:mo kimakak ne:.... Sikie:ra n'makak n' tahto:k ke mah kimaka yo:n pahti. Ke:meh nikihtowa neh, note:noh a:mo pa:ti, teisá: no:..., notahto:l a:mo koto:nis *porque** nikihto:s ihkui:n nikilwi:ti nokni:w *porque** neh, ne: tak porin, tak porin nose:lti nimoskaltih, a:mo nikpiak no..., nomomá:n, nopopá:n pané: semi ne:chmaka *lástima** se: na:nah *o** se: ta:tah mah mokoko. Nikwelitaskia mah yo:n iwki ihka no:má:n, mah yo:n iwki ihka nopopá:n pero a:mo Dios kimakak *licencia**. A:mo Dios kimakak talna:miki:lis mah yeto, mm. Pos a:xka:n ihkó:n ne:, seki ne: ihkó:n ne:chtahtaniah, "toni se: kimakas yehwa i:n pili, ihkui:n mochi:wak" *o** so:ne:wi, "Komo so:ne:wi x'wa:lkui ox, oso a:ksá: x'wi:kili, a:mo impo:rtah te:chka..., ne:chwa:lkuili:s, a:ksá: x'wi:kili, komo so:ne:wi" "Ke:mah so:ne:wi" "Pos x'wi:kili a:ksá" Pero yeh n'tahtanih ya wa:n yeh ne:chilwih ya wa:n ka:n kina:miki. Nikilia "pos x'wa:lkui, 'wa:lkui nikilia pili wa:n tikta:lili:skeh yehwa i:n wa:n 'chi:wili:skeh yehwa i:n, "pos we:noh". Kua:lkui a n' pili. *O** tikwi:ka Cuetzalan, Cuetzalan ompa nietos ihwa:k i:n to:nal. Nika:n *por, por**, nika:n *por, por** Acaxilo:xo, *por** Xiloxochiko, o:me pilimeh semi ne: nochipa ne:chte:mo:tih Nochipa ne:chte:mo:tih *porque** ne: se: *viaje** se: pili yahki pané: mokechwi:wita:tsohtiw a sah wa:n wa:lah kuali, *vivo** ya n' ehkok, kiwa:lma:mahte:w imomá:n. Mm, *porque** nikchipa:wak ika pio:tet, nikchipa:wak ika ne:n xo:met, ika n' ehekapah wa:n kuali moka:w. *Después** pilitsi:n kualtsi:n kiwa:lkuikeh ya wa:n *hasta** yeh kihto pili ke tamati:yak ka:nika kikokowa:ya. "Ke:maniá:n" kihtowa "tiwa:la:s". Nikilia "ke:maniá:n tiwi:tsa" nikilia "nika:n nimitschia *o** nika:n tine:chchia" "Niwi:tsa" kihtowa ihwa:k i:n, ma:ski yetos a:kon yetos pero kilwi:s "no: nietok neh, neh a:man ne:chtoka:rowa" "ke:mah, pero yehwa i:n na:no n'te:mowa" Entó:s yehwa ne:ch..., nikim..., nikinchi:wilia nehjó:n pilimeh. O:me pilimeh ompa ne:pa kimpiah semi nehwa ne:chtohtokah *cuando** ne:chte:mowah kone:meh, ma:s[ki] teisá: ihkó:n kinahsi pero nehwa ne:chte:mowah. Nimitsilia se: siwa:piltsi:n we:i a, ihko:n ya wa:n se: siwa:piltsi:n ihko:ko:ntsi:n. Mm wa:n se: okichpiltsi:n nika:n *por, por** nika:n Cuapech no: *igual**, ne:chwa:lkuilia imomá:n *cuando** teisá: kahsi ne:chte:mo:ki, mm. Ke:mah. A:man i:n *este** te:mpa:waxiwit, seki ne:n, se: kita kikui ne:n ixiwyo, ika kin..., kinchakki:xtiah yo:n pio:kone:meh *o** to:tolkone:meh, a:mo n'mati ox no: tiweli teh *o** koma:mo tiweli xa: tikita ke:ní:w yo:n kichi:wah, xa: welis tite:chikli:s. Sayoh nikita ke:ní:w kichi:wah pero neh a:mo nikneki nikinta:lili:s, soh nikinki:xtilia *mismo** ika ininihwiyotsi:n wa:n nikinki:xtiliaya, ekintsi:n a:mo nikinki:xtilia ok. *Porque** ekintsi:n a:mo, a:mo onkak semi, no: mahyá:, ke:mah *porque** ne: ke:man mochi:wayah *porque** ka:mpa titapa:kah a:mo tikuiah yo:n a:t koko:k. A:mo tikuiah. Tamela:wa titapa:kah ika xapoh, tamela:wa ke:meh name:chilwih tonto:nal ika xiwit wa:n yehwa ya, ekintsi:n a:mo. *Puro** ne: yehwa ne: tikuih *cloro**. Entó:s yowi a n' a:t, yowi n' a:t pero koko:k, *porque** chipa:wak, a:mo yowi n' a:t pitsotik, pitsotik de n' ta:la:t, de xapoha:t pero mah nikihto teisá:, ihkó:n mah moka:wtiw okuilin, a:mo, mm. Yehwa nimolia ne: ke a:man mopa..., neli ke:meh kihtowah mopatak *tiempo** wa:n neli mopatak *porque** pos a:man i:n neh nikia ke mopatatok neli *porque** pos a:mo, a:mo kikuih ok n' pio:tsitsi:n a:mo kinkuih ok , nikimpia neh tsikitsitsi:n *pollitos** ke:meh, a:mo miak ke:meh se: *cincuenta**, tsikitsitsi:n *pollitos** pero a:mo kikui . Miki ta:ka:n ke:meh i:n telkiowi wa:n kikui kalan kiowit, ke:meh a:mo nimota:lia pero mah nikihto chakmikih, a:mmo chakmikih, mm. Ke:mah. Ne: tikihtowa teh tikuia i:n, ne: inihwiyo ika tikinki:xtilia:ya wa:n seki:n, a:ksa:meh tein *este**, okseki:n na:nahmeh tein teh tikini:xmatia, ¿Ke:ní:w kichi:wayahpiaya? Pos yehwa yo:n nimitsilihtok kiki:xtiliah ne:n xiwtsi:n wa:n moka:wa sayoh kowtsi:n wa:n yehwa ya ne: kite:ntapowah wa:n yo:n ka:mpa mahyá: se:, kipia se: *hoyito**, tsikitsi:n. *Porque** itoskak yo:n ka:mpa yema:nik, mm, ka:mpa yema:nik nika:n pos yeh kitolowa tao:l. Wa:n yo:n tein kakaltik kitolowa n' a:t, mm, ke:mah. Wa:n sa:tepa:n ke:ní:w, de kinkanakia:yah yo:n kowtsi:n. Neh .... Sa:te:pan toni ne:n, de n' kinkaniah kowtsi:n. Pos ompa ki..., mahyá: kimalakachowah, mahyá: kimalakachowah, para mah molpi:ka:n okuilimeh, entó:s ompa molpia ya n' okuilimeh, kie:ra o:me oso e:yi:n. Pio:tsi:n pos *después** a:mo, koma:mo miki pos no: kuali takua ya, *porque** a:mo teh kitsakuilia ok. *Porque** yo:n *porquerías** okuilimeh mopepechowah. Mopepechowah para a:mo i:n nika:n itech *ibuche**, ta: nika:n itech ina:ko:koh, tatolowa ya. Ke:mah, ihkó:n neh nikinitaya, mm. We:noh pos *este**ne:chili ne: moto:ka:i. Pos neh se:, María Ocotlán, María Ocotlán Fermín Cabrera, niwi:tsa de Xaltipan nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, ninemi Limontakxitan, mm.