We:noh a:man *este** timonohno:tsatih ika i:n xiwit ti.... Itskuinpahwits tein onkak nika:wi:n ka:mpa ika tehwa:n tinemih, kuali tite:chili:s ka:nachi taman teh tiki:xmatok wa:n ke:meh tite:chili:ti i:n ka:nachi taman tiki:xmatok, no: tite:chili:s kehke:ní:w, ke:..., ke:niwkitik n' ixiwyo, ke:niwkitik ita:kka, ke:niwkitik ne:n ixo:chio. Nochi yo:n o..., *este** mah no: tiki:xmatika:n ka:nachi taman ne:n i:n itskuinpahwits tein teh tiki:xmattok, kuali tite:chili:s yekinika ne:n *pues** ne:n tein okachi onkak, kati:ni. Pos *más** onkak ne:n para pahti, tein para pahti yehwa *más** onkak, ke:mah. *Porque** se: kiteki tein selik wa:n ke:mah kikawa:ntiah ya ne: koma:li:xko ika refino, se: koma:ltapalkatsi:n ki..., kita:liah itech n' te..., tekol wa:n ke:mah ompa kike:kepah. Ke:mah kita:liah refi:noh wa:n ke:mah ki..., mahyá: yo:n kima:xakualowah ya wa:n ke:mah kixakualowah ya pili ihkó:n, ihkó:n. Kualtsi:n kixakualowah kima:pa:tskatiowih xiwit ihkó:n wa:n ke:mah kixakualowah, kixakualowah, ke:mah ne: pa kita:liah xiwtsi:n, ke:mah ihkui:n kichi:wa ya ke:mah moololowa ya, a:mo xitahtanika:n kahbe:npolvoh. Ke:meh kahbe:npo:lvo ki:sa, ke:mah de yo:n se: kinololowa ihkó:n wa:n kite:ma nika:n ima:ko ihkó:n wa:n kine:xtilia ya imomá:n *qué tanto** kipia ne:n okuilimeh. *Qué tanto** kipia n' okuilimeh, se: tahkoteposcuchara wa:n ke:mah sepa kikui ne:n, kikui ne:n, ne:n i..., xiwit wa:n sepa kita:lilia. Sepa kita:lia ne: ka:mpa kawa:nis wa:n ke:mah sepa kita:lilia refi:noh wa:n sepa kita:lilia ya n' pili, kixakualowa ya ihkó:n. Ihkó:n, kualtsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n ihkó:n ki:xtia *hasta** iyo:li:ka:n wa:n imets..., komoke ikuittikpak, itahkoya:n ke:mah ompa kita:lilia, kita:lia ihkó:n wa:n ke:mah ki..., sepa kita:lilia xiwit nika:n wa:n ne:n sepa ki:xtia ika ima:wa:n ya *hasta** ilo:moh n' pili. Ke:mah ne: ka:mpa yo:n ki:saki ilo:moh ihkó:n, ihkó:n seko sah, seko sah kininsentilia yo:n okuilimeh, ihkó:n kinololowa, ihkó:n *hasta** imetsko, *parejo** ke:meskia kahkotila:na siwa:pil. A:mo no: siwa:pil ta: pos no: ke:meskia pilte:na:n pero ke:mah s..., tak kimati ke:ní:w kinchipa:was kone:meh, entó:s kichipawa ya, ihkó:n, kualtsi:n kite:mo[wa] wa:n ke:mah sepa kiniwa:lkui nika:n kualtsi:n kinchipa:wa. Ke:mah kili:s imomá:n "a[man] sepa xikita ke:meh ki:sak. Ekintsi:n a:mo niki:xtili:s ok, niki:xtili:s *hasta** wipta, wipta niki:xtili:ki:w *o** wipta tikwi:kas kalihtik", kili:s "we:noh", "wi:kas kalihtik". Sepa *igual** sepa kichipa:wa. *Porque cuando** ne: kipia yo:n okuilimeh mio..., motachi:wia n' pili a:mo kualtsi:n, mahyá: yo:n pohposoktik kichi:wa ne:n *ibańo** pero pohposoktik. Ke:yeh *porque** kikuehmolohtokeh yo:n okuilimeh, entó:s de kuehmolohtokeh n' okuilimeh, *por eso** mochi:wa, kichi:wa *ibańo** pohposoktik wa:n *medio** xoxoktik. Xoxoktik tepitsi:n, para ke:mah de yo:n xoxoktik tepitsi:n ki..., niman kimatiliah ke toni kipia n' pili. Wa:n se: pili, pilnohne:l, pilnohne:l kita:liah, koma:mo teh kipia, a:mo teh ki:sa wa:n komo kita:liliah ma:s[ki] tsikitsi:n ki:sa nehjó:n okuilimeh pero *este después** wa:n komo kuali n' pili a:mo teh kipia nejó:n okuilin entó:s ne: kita:lia, we:no ki..., yowi *bańo** pili kostik sah. Kostik sah wa:n chipa:wak ke:meskia, eske *porque** yowi *bańo** pili wa:n kua..., kuali n', kuali n' ihtik, a:mo teh kikokowa ikuite:nte:noh, ke:mah pero yehwa ya sah yo:ni. Wa:n okseki yeh pos a:mo nikihtowa ke pahti *porque** yehwa tein tikihtowah ma:we:weyak, ma:pa:pata:wak wa:n telwitsioh, teltohmiyoh yehwa a:mo ke:man nikui pahti neh *porque** nio:n para x'ma:toka, nio:n para x'teki, nochi pa..., mahyá: panwitsioh wa:n oksé:, seki pos se: *viaje** no: kikuika se: kokot nota:t..., nota:tahtsi:n wa:n kihtowa "xikuiti" kihtowah "yehwa i:n" "toni" nikilia "kuiti" kihtowa "*hasta** Canohko" kihtowa "xikuiti ne:n witsto:tomat". Nikilia "pero a:mo niki:xmati" "ke:ní:w a:mo tiki:xmatis" kihtowa "ta: ipan titaksatiki:sa *cuando** tipanki:sa". "Ta:li:xko ata" kihtowa "mosowa, onkak chi:chi:ltik wa:n onkak ne:n kostik, pero x'wa:lkui" kihtowa "kostik wa:n tikixkatehko" kihtowa "wa:n t'ta:lilia refini:toh wa:n tepitsi:n istat, sikie:ra e:yi para t'sowili:s sah xiwit wa:n ke:mah" kihtowa "tikilpili:s nika:n wa:n tikitas" kihtowa "patsa:wayas". Nikilia "wa:n kualtias tak" kihtowa "ke:mah, kualtias wa:n tikitas" kihtowa "koma:mo kualtiak". Pos neli niah wa:n neli nikuito, neli nikuito wa:n ke:mah nikilia ne: noseniortsi:n "ox ne: mitsna:mik" kihtowa "ke:mah, tamati:yak" Nikilia "we:noh". Entó:s yehwa ika nimomaka kue:ntah ke kostik ... Tak no: pahti n' chi:chi:ltik pero pos a:mo nikahsik, nik..., [nikuik] yehwa is..., ne: kostik. Yehwa neh n'ta:lilih nota:tahtsi:n ikechko. *Porque** ne: ke:man ata kechtiti:kayah ta:..., ta:tahmeh, nika:n i:n, a:man a:mo a:kah semi nikitilihtok kechtiti:ka. Pero kechtiti:kayah, nika:n i:n kechtiti:kayah *hasta** nika:wi:n tamiki, we:i ihkó:n mochi:waya, entó:s yehwa neh ne:chilwihkeh ika n'pahti wa:n pahtik. Pero se:, i:n se: yeh pos a:mo ke:man wel xikui pahti nimolia *porque** pos neli, ka:nika xiki:tski, ka:..., nio:n weli tikin..., ne:n, nio:n wel tikteki wa:n nio:n wel tik... tikma:toka *porque** pos mahyá: pansipotik, po..., mahyá: wihwitsioh. Yeh ika a:mo wel se: kikui, ke:meh tehtsonkilit ipanko. Ke:mah, onkak, onkak wa:n wehwei ima:i, wehwei ima:i wa:n wehwei tak..., ikowyo se:, kualtsi:n no:, sa te:pa:k ka:mpa moketsa. Mm, pero se: ki..., komo tikte:nteki pos semi weh..., wehka x'tamo:ta ka:mpa a:mo tipano:s *porque** komo kalak a:mo ne:sik nio:n mometsko. Mm, komo kalak mometsko wa:n tiknemikis tiki:xti:ti, tikihto:s tiki..., tikichkuati a:mo wel se: ki:xti:sneki *porque** kawaktik *ipunta**. Mahyá:, mahyá: miliktik. A:man i:n tein tikihtowa pahti xi..., kuali ne: xi..., 'te:chtapowi ke:niwki ne:n i..., ixo:chio, ke:niwki ne:n ixiwyo wa:n ke:niwki ita:kka. Ne: pos *cuando** pe:wa ne: pe:wa ta..., pe:wa chika:waya ya ne:n iteyotsi:n, ixo:chitsi:n, , ke:meskia *cuando** mochi:wa xo:chitsi:n ihista:k pero a:mo mopihpilowa. I:pa ke:meh, ke:meh ne:, mah nikihto ke:meh yo:li xo:chitsi:n ihkak sah pero ompa pepechiwtok. Komo nika:n ikui..., itsi:ntan pos ompa pepechiwtok *hasta** yeh ompa we:ia. *Hasta** yeh ompa we:ia, *hasta** yeh ompa moskakltia, mochi:wa se: tomatsi:n kua:kualtsi:n, pero *más** a:mo wel, *más** a:mo wel tikma:toka *porque** (para)panihwiyoh wa:n me:diotenextik, *cuando** selik me:dioh tehtenixtik wa:n *cuando kikuia a no: *icolor** chihchi:chi:le:wi wa:n ixiwyo no: *igual** ma:tehtenextik wa:n iyo:lpanyotsitsi:n semi kualtsitsi:n, pané: *hasta** se: kua:skia pero ke:meh a:mo wel para x'ma:toka entó:s ne: iwki se:, se: kimawisowa sah yo:n xiwtsi:n. A:man i:n tein tikihtowa ne: kostik ne:n, este** ye:wa t'to:ka:itih ne:n no:, no: wits..., no: witsioh wa:n kostik, tikihtowa ye..., yehwa ne: tikuika se..., sepa pahti kuali tite:chtapowi:s ox we:i moskaltia, ke:niwki ixiwyo, ke:niwki ita:kka wa:n ke:niwki ne:n ixo:chio. Pos ta:ki, ta:ki ne:, *cuando** pe:wa xo:chiowa, *cuando** pe:wa xo:chiowa ne: a:mo, a:mo nehjó:n, *cuando** pe:wa xo:chiowa pos a:mo mokehketsa yeh. Yeh ne: mo..., de olo:chtsi:n, yeh motsonikapilowa, motsonikapilowa ne: xo:chitsi:n wa:n wa:n *cuando** wetsi a n' ixo:chiotsi:n ompa ya, ompa ya ne: moskaltia tomatsi:n pero kualtsitsi:n, panraya:doh ke:meh, ke:meh tsilakayohkone:t wa:n de yo:n panraya:doh ke:mehtsilakayohkone:t *cuando** motamiti a ne:, ke:mah ompa kikui a *color**. Ompa kikui a n' *color, bien** yehwa ya kostik wa:n *igual** n' chi:chi:ltik. Ompa kikui *color** a, komo nochi *igual**, ke:meh kostik, ke:meh yehwa ne:n chi:chi:ltik. Nochi motsonikapilowa xo:chitsi:n, entó:s mopilowa toma..., mahyá: tomatsi:n ihkó:n, tsonikapilkak. Pero *primero** *cuando** selik pos panrahraya:doh. pero yo:n *a veces** ch..., tamiti a, mochika:waltia ya, kohkostia ya, *o** chi:chi:le:wi a. Tein chi:chi:ltik, chi:chi:ltik a wa:n tein kostik, kostik a. Ke:mah wa:n ma:pa:pata:wak, ma:pa:pata:wak ihko:ko:ntsitsi:n ka:mpa no: semi ta:lna:miki wa:n ma:ihis..., ke:meskia ma:puhpu:ntahyeh. Ma:puhpu:ntahyeh, kipia iekatsol xo:chi..., xiwtsitsi:n wa:n i..., iwitsio ke:meh nika:n wa:n ke:meh nika:n. Nochi kipia iwitsio, i:xko wa:n nika:n ima:tampa, mm, oso nixolopih, neh n'mattok ke ke:mah, kipia nika:n ima:tampa wa:n kipia n' i:xko. nochi kipia witsti pero wehwei ke:mah, tsi:mpa:pata:wak witsti wa:n *punta** pihpitsaktsitsi:n. Kahkawaktik *ipunta por eso** a:mo wel xiki:xti ok *cuando** ke, *cuando** ke nehjó:n timowitswi:s, a:mo wel tiki:xti:s, ke:yeh, *porque** kawaktik, iwa:n mota mometse:wayo, mm. We:noh, a:man *este** xite:chtapowi i:n tein chi:chi:ltik ita:kka, ke:niwki ixiwyo, ke:niwki ne:n ixo:chio wa:n ox no: weia wa:n ka:ni ne:n mochi:wa. Pos no: *potrero**, No: *potrero** yo:n, *lo que es** yo:n o:me taman *puro potrero** wa:n *mismo** seki tikihtowah ke a:mo wel kikua kua:kueh, pero nimolia ke ke:mah, *porque** ka:mpa yowi ne:n, mokalakia n' kua:koweh, ompa n' ixwa. Ehe, ka:mpa mokalawia n' kua:kueh, ompa n' ixwa yo:n tomatsi:n, ke:mah, a:mo kanah ixwa, *solamente** ka:mpa mokalawia kua:koweh. Ompa ixwa ya tomatsi:n, ne:n kowtsi:n wa:n yehwa ya n' chi:chi:ltik tikihtowa mah nimitsili ke:ni:w ima:i, a:mo teh *más** kipia, kipia ne: oksé: *tamańo**, a:mo, *mismo, mismo, lo que** kostik ima:i, *igual** chi:chi:ltik ima:i. *Igual** mm. A:mo, a:mo, a:mo teh kipia *color** oksé:, nio:n tei, *el únicamente** n' ima:..., ima:i pos kipia pah... puhpu:ntahyeh. Ke:meskia mahmaxaktik ima..., ima:ehehkapan, ke:meskia ompa kiyewalohtok, ihkó:n wa:n nika:n pos kipia ya n' i..., nochi ehehkatsoleh xiwit. Ke:mah kipia n' i..., iehehkatsolwa:n mahyá: ne: kahbe:nma:it, Pos kipia se:sah iekatsol pero komo yeh kinbekiskia pos ka..., ka:mpa i..., ima:ra..., ima:rayi:tas pos kipia ke ompa mopuhpunta:ti:skia. ,Ihko:ni a ne: kowtsi:n ka:mpa kipia irayi:tas wa:n no: kipia kowtsi:n pos ne:pa ki:sati pero kipia iekatsol, nika:n no: *igual** kipia iekatsol, nika:n. Wa:n i:n *último** pos *igual** kipia iekatsol wa:n no: iwki a ne:, no:, no:, n' o:me taman nochi *igual**. Ke:mah, nochi igual, mm. Nochi se:, ke:meskia se: tam..., se: taman sah, de n' o:me, o:me *color** se: taman sah xiwit. [sayoh ke] a:mo n'mati ke:yeh yo:n kostia wa:n ke:yeh yo:n chi:chi:le:wi, yehwa yo:n a:mo wel nitakaya:wa ke:yeh, xa:, xa: por, por ne: mah tikihto:ka:n xa: ta:kat n' chi:chi:ltik, xa: siwa:t n' kostik. yehwa yo:n a:mo nikentende:rowilia, a:mo n'matilia, ke:mah. A:mo n'mati ke:yeh yo:n se: chi:chi:ltik wa:n se: kostik *porque** neh nimolia xa: siwa:t tein kostik wa:n xa: ta:kat tein chi:chi:ltik. Ke:yeh yo:n o:me taman *mis..., mismo** yehwa sah, pero pos o:me taman *color**, mm, mahyá: *ciruela**, wa:n se: no: mahyá: *ciruela** pero pos ne: *mismo** yehwa sah yo:n *mata**. *Igual** ima:i, *igual** ixo:chio, *igual** ikowyo, *igual** a:mo, a:mo wei a, a:mo, a:mo n', sikie:ra ihkui:n moahokui, a:mo, yeh *unicamente** mosowa. *Potrero** mosowa, ompa nochi, ompa nochi, ompa selia, ompa morama:rowa, momahmaxalowa wa:n ompa ya ne:n ta:ki a. Mm, a:mo moahokui sikie:ra tepitsi:n, a:mo, yeh *lo únicamente** mosowa, mosowa, nochi mosowa, mosowa wa:n ompa ya ne:n miak ta:ki no:. Miak ta:ki *porque** mosowa wa:n ka:mpa i:i:x ompa ya pe:wa ixo:chio. Ka:mpa ima:i:x, ke:meh i:n, nika:n e:wtok ima:i:x wa:n i:n yahtok a para ne:, tein ima:i, ke:meskia ima:i wa:n ikowyo nika:n, ompa mota:lia ya xo:chitsi:n. Se: xo:chitsi:n pero kualtsi:n, ista:k, iyo:la:n kostik. Ke:mah, iyo:la:n kostik wa:n xo:chitsi:n ne: ista:k, mm. Wa:n iwa:n i:n, se: *clase** sah, ke:meskia se: taman sah, ke:mah a:mo wehwei:n, nio:n ko..., nio:n nitakaya:wati ke wehkapantia, a:mo, patakaxtik mosowa, mahyá: pachkilit, mm. Bueno** pos a:man xite:chili ne:n moto:ka:i. Pos ne:, *este** niMaría Ocotlán Fermín Cabrera, mm.