A:man na:nah xite:chtapowi i:n ohoxin, kimattokeh ke, we:noh i:n, i:n ohohxin mochi:wa pos *este** ka:mpa kachi takawa:ni nika:wi:n tehwa:n a:mo tei ne:n ohoxin, a:mo kachi tiki:xmatih pero ne: tanikua:kopa ka:mpa ika teh tinemi pos kachi, ka:chi ne: mochi:wa, entó:s xite:chtapowi ke:niwki yo:n, yo:n ox xiwit oso kowit. Ke:niwki yo:n, xite:chili ke:ní:w ne:n nochi ne:n, ke:ní:w n' ima:..., ima:xiwyo, ke:niwki kowit Ke:maniá:n xo:chiowa, komo tiki:xmattok, ke:niwki ixo:chio. Nochi ihwa:k, ihwa:k ta:ki a wa:n pe:wa oksi, ke:ní:w se: ki:xmati wa:n komohkó:n tiweli ne:n ke:ní:w ne:n kichi:wa yo:n kikuah, pos kuali nochi tite:chtapowi:s. Mm, ke:mah ne: *cuando** yeh xo:chiowa *por** me:..., me:ststi febrero para .... wa:n ke:mah moskaltia ya, kapoltsi:n wa:n moskaltia kapoltsi:n wa:n ke:mah ne: de xo:chiowa pe:wa mochi:wa kapoltsi:n wa:n ne: mo..., de tamixi:nia ne: xo:chit, nochi mo..., nochi moskaltia ya, kualtsi:n wa:n ke:mah mochi:wa ne: ke:meh *sarta** etok ne: ima:i, ke:meh kahbe:n, Ke:meh kahbe:n yetok n' ima:i, ompa mosa:lowa. Ihi:xko ka:mpa, ka:mpa i:xaktok ima:..., ne: xiwtsi:n ompa no: mota:lia ne: kapoltsi:n wa:n ikowyo, ikowyo we:i, we:i ihkó:n *o más** we:i. Wa:n komo ihkó:n tik..., ki..., ki..., seki kitamo:tah para ki..., para tikote:noh, pero semi takua:wak. No takua:wak ke:meh, ke:meh *cuando** se: kichichinowa ya, komo wa:kka:tsi:n, wa:kik, wa:kik, a:mo, a:mo ne:, a:mo nehjó:n a:paltik kowit, tikekati:s sake:ra na:wi pero x'pia tixti miak a para *con eso** tima:pe:wati a:mo se: tikchi:xtoti, ti:tipi:tstoti. Kuali kowit, *más* ok ke pimie:ntah, ke:mah wa:n kualtsi:n ne: komo kitapa:nah mahyá:, mahyá: ehehke:wi, ehehke:wi. Ehehke:wi wa:n ke:mah yo:n tein ehke:wi pos kuali sepa kitapa:nah mochi:wa pitsa:wak a kowit wa:n ne:n *cuando** kit kiwa:tsah ya pos nochi ne:, nochi tikote:noh seivi:rowa ya. A:mo, *hasta** se: kitasohta para se: kinamakas *porque** kuali kowit Entó:s ne: *cuando** ne: yo:n tikihtowa chika:waya ya pe:wa ya wetsi, pe:wa ya chi:chi:le:wi entó:s tikpehpena ya wa:n no: tikekowa ya ox, ox, ox kuali a de chika:wak a entó:s tikahokui wa:n tik..., tikpipi:na ya n' ie:wayotsi:n. No: kipia n' ia:yotsi:n semi miak kapoltsi:n, n' e:watsi:n wa:n kowtetsi:n tiksentilihtiw, tiksentilia ika se: *morralito**, morra:lko 'te:ntiw, tikte:ntiw, komo tikita pexo:n ya momorra:l wa:n tikpia *ganas** de tikololo:ti ok pos tik..., tikololo:s sikie:ra o:me morra:l. Tikwi:ka ya kalihtik, tiahsi tiki:xpa:ka wa:n ke:mah de tiki:xpa:ka, xiktikoketsa wa:n tikoketsa tikowtatatilia sikie:ra a:mo, a:mo se: tahko *hora**, a:mo tahko *hora** sah yo:n oksis, oksis, molo:ntos sikie:ra e:yi *hora** wa:n ke:mah komo tikma:nelowa ya wa:n tikpia, tikpia *gusto** de tikua:ti poye:k, entó:s tikua:ti, tikpoye:lia ya. Tikpoye:lia ya wa:n poye:ya ya yo:n kowtetsi:n, moka:wa ke:meh etsi:n. Entó:s tikihita ya sepa tikpa:ka ya, komo tiki:x..., tiki:xtia ya, tikihita ya wa:n tikpa:ka ya, kima:i:x..., no: 'ma:pa:ka ke:meh nextamaltsi:n. Tikma:pa:ka ke:meh nextamaltsi:n ihkó:n wa:n tatapaka, yo:n tein tatapaka chipa:waya, chipa:waya. Chipa:waya ya, entó:s tiki:xtihtiw, tiki:xtihtiw, tiki:xtihtiw wa:n yo:n tein tiki:xtia yehwa ya tikue:chowa. tikue:chowa ya wa:n t'poye:lia ya wa:n x'pia ya motixtsi:n para *con eso** ne: tiki:xtia ya ne:n *polvito** de yehwa yo:n, ta: pos mochi:wa ke:meh et takue:choltsi:n entó:s ne: no: tiki:xtia ya motixtsi:n wa:n no: ompa 'ta:lia ya ke:meh, ke:meh ne:n etix tikchi:wah, tayoitoh, we:noh. Ke:mah 'ta:lia ya pa..., pata:wa ya wa:n 'tahkokoto:na, 'tahkokoto:na yo:n tixti wa:n ki..., tiki:xnepanowa ihkó:n. entó:s tein tayeka:ntok yehwa tikwa:le:waltia, *a ver** ka:nachi *vuelta kite:makas, sikie:ra o:me oso o:me, o:me *o** o:me wa:n tahko, ke:mah sepa se: 'chi:wa, iwa:n tiki:xnepanowa ya para mochi:wa i:xmiak, mochi:wa i:x, sikie:ra i:x..., i:xchikuase:n, i:xchikuase:n taxkal mochi:wa, niman tikpata:wa ya wa:n ke:mah ne: tikta:lia me..., ne: tilameh ihkó:ko:ntsitsi:n Komo tikpia mante:katsi:n pos tikta:lilia mante:ka, tikpia wa:n 'ta:lilia chi:l, tikta:lilia ne: awakaiswatsi:n wa:n ke:mah tik..., tikin..., ehko ya ne:n ta:ke:walmeh pos no: tikinkechilia ya. Komo *parejo** tikuah pos tikinkechilia ya, mah takua:ka:n ya, ke:mah ihkó:n yo:n se: kichi:wa, [...] yehwa ohohxihtaxkal *o** tikneki ato:l xikue:cho, xikue:cho ne: pero a:mo tikpoye:li:s, para a:mo poye:yas ato:l. *Cuando** yo:n 'nemilia ke tikchi:wati ato:l sayoh yehwa tikmana wa:n 'ta:lia ne:, ne: ke:man tikuiah tekixkit, xa: tiki:xmati ok, tekixkit, a:mo ne:, a:man no:, pané: no: koto:ni a yo:n tekixkitsi:n entó:s 'ta:liliah teki..., tenexistat. 'Taliliah se: *bolita** de tenexistat para mah ihsiwka n' oksi ke:mah tiki..., komo oksik a tikita pos se..., sepa t'chipa:wa ya, para n' ato:l a. Para a:..., ato:l tikchi:wa ya pero ke:mah tikuiti a ne:n tatsetselo:lo:ni tikuiti a tatsetselo:lo:ni ompa tsetselowa ya, ke:meh ato:ltsi:n t'chi:wa. *O sea** ke tikualtilia ya ato:ltsi:n, tiktikoketsa ya, tikmattok ke ehkoti motake:wal wa:n ne: semi kwelita para tai:s tiki..., tikxelowa ika se: teisá:, ne: ke:man tikuiah se: .... A:mo tikuiah ke:meh a:man se: tikihtowah *plástico**, a:mo tikuiah, tikuiah xa..., se: sokikaxit, sokita:sah oso yo:n kaxahpá:s, tikte:kah ompa wa:n ne:pa tiketsah, no: t'ma:ma:nelo:tih mah ki:sa ne:n toto:nik para ehko ne:n take:wal no: tai a. Ihkó:n se: kichi:wa nehjó:n ohohxia..., ohohxihtaxkal wa:n ohoxihato:l. Ke:mah, tik..., komo 'nemilia ta:li:s se: tepitsi:n nex..., tixtsi:n, tikta:lia tixtsi:n, wa:n komo tinemilia yehwa sah t'chi:wati pos yehwa sah t'chi:wa, pero tsope:lia. Tiktsope:lia *cuando** tikue:chohtok a ne: yetok a itech n' ko:mit para molo:ni a wa:n ke:mah t'tsope:lia ya. Tiktsope:lia wa:n tikekowa ya ox we:lik, ke:mah tikxelowa ya, 'xelowa ya ika *taza** de sokit *o** t..., 'xelowa ika yehwa yo:n kaxahapá:s ke:mah nepa tiketsa mah se:wi, ehko mota:ke:wal, tikili:s "Titai:s ato:ltsi:n" "Ton ato:lotsi:n" "Pos nikpia ne ohohxin "A: we:noh, ne:chmaka, nitai:s. Ke:mah, i:pa yo:n ke:man ya nimitsnawatih x'chi:wa pero a:mo t'chi:wtok, pero komo t'chi:wak a pos nitai:ti, ekintsi:n nitai:ti". Mota:lia ya wa:n 'makaya ika *itacita**. N'maka ika n' *tacita** wa:n tik..., tiktamaka ya, ta:ka:n no: chi:wak ne:n tayo:yoh de n' yehwa de ne:n ohohxin pos tikmaka ya, no: mah takua ya, ihko:ni yo:ni, ke:mah. Wa:n tikihtowa ohoxihato:l i:pa sioh ohoxin kita:liliah *o** no: kita:liliah tixti, ke:ní:w yo:n kichi:wa n' ato:l. Ne: nimitsilihtok komo tikpia *gusto** de 'ta:lili:s se: *bolita** de tixti. *Porque** a:mo tikuiah we:i ko:mit, se: kikuia se: ko:ntsi:n ihkó:n, se: *bolita** de tixti para tikalaxowa kualtsi:n ke:meh manteki:tah wa:n ke:mah 'ta:lilia ya, ke:mah tiktsetselowa ya, ke:mah t'tikoketsa ya. Titamili:ntia wa:n 'tikoketsa ya *porque** ne: ke:man nehnemia *puro** komit, a:mo ke:meh a:man *puro** teposmeh, ne: ke:man nehnemia ko:mit. Entó:s ika ko:mit yo:li:k po..., yo:li:k ne:, yo:li:k kawa:ni, yo:li:k para poso:niki a, yo:lik para ne: oksiki, ke:mah. Wa:n i:n ohoxin takue:chol no: ti..., no: tiktsetselowa:ya *o** iwki tatix ya tikpante:maya. Ne:n itech ne: ato:l a, yehwa motsetselowa. N' a:to:l Yehwa se: ki..., a..., a:man tikihtowah tikola:rowah, i:n a:mo, tiktsetselowah para mah ki:sa ne: chipa:wak a nika:n wa:n tein aya:mo tik..., aya:mo alaxtik pos moka:wa. tikpia *ganas** tikpano:ltia pos sepa t'pano:ltia, ke:mah sepa tikaha:wia tepitsi:n wa:n sepa t'tsetselowa para *con eso** pano:ti pero alaxtsi:n. chipa:wak ki:sati a ta..., ne:n ato:ltsi:n iwa:n tixtsi:n, ke:mah. Wa:n ohoxin iwki sah tamanal, a:mo wel se: kikua. Eh. Weli, ta: pos ki..., nimitsilihtok komo tik..., komo tikpoye:lih we:lik ke:meh etsi:n, ke:meh etsi:n we:lik pero a:mo tik..., a:mo tikmanati se: tahkoo:rah, tiketsati wa:n tikua:ti a, tiketsa, e:yi o:rah mah molo:ni. Yo:n e:yi o:rah mah molo:ni wa:n ke:mah para tik..., tikita ox oksik a. Komo tikita ya ox oksik a ke:mah tiki:xtia ya, tiki:xtia ya wa:n tik..., tikchipa:wa ya, tikma:xakualowa ya, mah ki:sa n' e:wat, *porque** no: ki:sa n' e:wat sepa senpa:nti, kanaktsitsi:n pero ki:sa, ke:mah komo *a ver** ton tikpia *ganas**, tikua:ti ke:meh iwki sah *o** takue:chol *o** titai:ti ato:l. Pero iwki tikchi:was, tiktsetselo:s ika ne:n tatsetse..., tatsetselo:lo:ni, mm, ika ne:n ke:ní:w tikiliah ne:n, ne:n pos a:man tikiliah *coladera** pero ne: ke:man a:mo iwki tikilia:yah, a:mo ne:, we:noh tikihtowa:yah tatsetselo:lo:ni, xala:soh, xala:soh mono:tsaya, mono:tsa ta: pos komo *siempre** onkakeh ma:ski a:mo onkakeh ok de tepos pero onkakeh de *plástico**. Mm, xala:soh, tikxala:sohwia ke:mah ti..., tikse:wia ya komohkó:n tikmolo:ntih, 'se:wia ya, mm. *Solo** etaxkaltsi:n, yeh soh x'pano:lti, x'alaxo ke:meh n' etsi:n, tikololowa wa:n t'chipa:wa ya ne:n metat wa:n ne: 'ta:lia ya, se: *bolita** tikue:chowa, pe:wa ya t'chihchi:wa. Tikchihchi:wa, 'tamichihchi:wa ya, komo a:mo ne:, koma:mo onkak teisá: ton kipalohtia:s x'chihchi:wa se:. se: kaxit de chi:ltamo:ltal para yeh ki:xohsatiw, ki:xohsatiw wa:n tama..., takua ya. Mm, takua ya yo:n mota:ke:wal, ta:ka:n mopilwa:n pos mopiliwa:n tikintamaka ya, ika yehwa ya yo:n ohohxihtaxkal Ke:mah ihkó:n ne:, we:noh neh semi neli nikimpano:ltih nopiliwa:n semi ika ta..., ika tahyowi:lis pero ihkó:n ke:meh ne:chiliah a:xka:n nopi:pilwa:n ke kualtsi:n nikimpano:ltih, a:mo ke:man nikinilwih "A: chika ne:pa n'mattok pilkak se: pahpata, xtakua:ka:n wa:n nankitati:wih. A: pos ne:pa chika yetokeh yehwa i:n seki ayohmeh, takua:ka:n wa:n nankitekiti:wih". A:mo ke:man *seńor**. *Hasta ihkó:n nechiliah nopilwa:n, "a:mo tite:chi:xpeta:nih" kihtowah "ika tachteki:lis, *hasta** nopopá:n, ika mota..., ika motsontekoh wa:n ika mopanko tite:chtekipanoh, tite:chahkok wa:n timomachilih ke tisiwa:t, timahtakmeh tite:chketsak ta:ltikpak wa:n tite:chahkok". "Neh ke:mah" nikilia "name:chahkok wa:n a:mo ke:man nikitak" kihtowa "se: we:wet tiktohtokak" kihtowa "*porque** timiakeh**, nikilia "a:mo, teltasohka:matik *porque** mo:pá:n ne:chowihtihtok, nanowihkeh namehwa:n wa:n oksepa se: tokni:w ika ne: .... Kanah. Niktasohka:mati miak" nikilwia "Name:chkuida:roh namehwa:n, name:chkuida:roti nochi n' *lo que es** tein namechahok. Tein name:chpiak ta:ltikpan, name:chahokuik". Se: mikik *por medio** de kokolis wa:n se: wa:n se: yahki *por medio** de moabandona:roh, pero yeh *mismo** moabandona:roh, a:mo nehwa nika:bandona:roh. Yehwa yo:n, nikpia *ocho**, se: yetok Puebla, moka:w *siete** ok kalihtik pero yetokeh, nikinahok. Pero a:mo ke:man nikihtoh, *hijo de la mala** pos a:it ke:ní:w nikchi:wati ekintsi:n *porque** tamik tao:l, a:mo. Komo tamik notao:l, tamik *noazúcar**, tamik noew, tamik no..., *a ver** toni nococ...,** no..., notikote:noh nik..., niow nikalpano:ti "nikilwi:s "xa: tikpia motilmah ta:loh" "Ke:mah nikpia" "Mah nimitstapa:ki" "pos we:noh, xne:chtapa:ki" "wa:n pero a:mo n'pia tomi:n" "Kanah momá:n, a:mo n'neki tomi:n, tine:chmakas ke:ski motao:l *o** tine:chmakas tahko kil..., tah..., tahko mopane:lah *o** tine:chmakas tahko *kilo** mo..., moew, *o** tine:chmakas *lo que** tein tikote:noh mitsservi:rowa, yehwa tine:chmakas tepitsi:n. Mah nimitstapa:kihtiwetsi". A:mo nimoma:kokowa:ya ke:meh a:man. Ihsiwka ntapa:kaya wa:n ne:pa ntapihpilohtiw wa:n *hasta** ne:chilwia:yah seki "tonimah tehwa telne:nke:n tima:tami n' tilmah" *Porque** nitamachti:l, ke:ní:w nitapa:kas, ke:ní:w nikchi:was. A:mo nikuis se:, se: tilmah ompa ihkó:n n'chi:wtok, a:mo ke:man nik..., nikui se: tilmah yehwa sah n'xakualohtok. Neh nikui tilmah sakie:ra de, nikuis o:me *calzón o** wa:n nikuis o..., wa:n nikuis o:me kami:sah wa:n nikuis *camiseta**, nikolo:chxakualo:s se: *tiempo** sah, nikta:lia ne:n tonika chipa:wayas, ne:pa nikma:maxakualowa, nika:pachowa wa:n ke:mah sepa nikxapohwia, ne:pa n'ta:lia *mientras que** sepa seki n'yema:nia, ke:meskia mah yema:nixto, n'ta:lilia ne:n tonika yema:nixtos. Oksepa seki nikui. Ne: nikwa:lkuiti a ne: pero a:mo teh *más** kipolowa *porque** yema:nixtok tikihtowah, mahyá: yema:nixtok n' ta:l, ita:lo. Sepa seki nikuiti, e:xpa, komo sikie:ra se: *bola**, e:xpa sah nikuis, e:xpa sah wa:n ke:mah ntapahpata:wa ya. Ne:, ne: siwa:pil ikalihtik kuali nitaservi:roh, ia:weli:tahko. Yehwa imomá:n ne: swa:piltsi:n "Ne:chtapa:ki mo..., ne:chtapa:ki momá:n" "we:noh". Pero ne:chka:wte:wkeh mah nikintixili mahtaktio:mo:me ta:kat, mahtaktio:meme ta:kat niknepantahwi:ti *todavia nikue:cho:ti ok, *todavia** nikmanati ok yehwa i:n *o a ver** toni, "ne:chpa:kili notilmah, ne:chtapa:ki, wa:n nochi i:n". We:noh, ka:n teisá:, ntapa:ka, ihsiwka *porque** nima:kuahkuali katka, sepa seko niow. Nima:tami a wa:n ne:chtamakah ya *o** bien nikimpale:wia tixi:lix wa:n ne:chmakah toni nikua:ti wa:n niow nikinitati nopiliwa:n. Mm, ne: ke:man onkaya semi tateki:lis pero a:xka:n a:mo tei, yo:n te:tateki:lis nikuia *por, por ciento** ne:n, *por ciento** se:, *por, moke *cien kilos**, se: *ciento de kilo** nimokue:ntahketsaya, o:me *ciento kilo** nimokue:ntahketsaya para nitatekis pero nikmattok ke ne: pilimeh a:mo nikinka:wati *mal**. Nota:tahtsi:n *a veces** pos neli ta:wa:na, nota:tahtsi:n ke yowi ne:, semi kinawatia:yah mah fiska:kti *o** kinawatiah mah policiahti *o** kinawatiah teisá: ihkó:n xiwtekit, yeh ompa yahtok pero pilimeh a:mo kimati ox ta..., ox maya:nah, ox a:mikih wa:n ne:h a:mo n'nekia mah maya:naka:n pilimeh, *hasta** a:man ne:chilwiah, "*solo** teh momá:n tite:chihyowih, nopopá:n ne: yowi nemiti, yowi, de impo:rtah xiwtekiti pero tite:chihyowih wa:n te:chtekipanoh" "Pos *mientras** ke niwelik name:chahok", Axka:n neh, a:man n'nekiskia, a:xka:n neh a:man nikele:wia, kihto:skiah se: *taza** kahbe:n, teh no: se: *pan**, i:n kwa:lkuitok se: tahko kaxtsi:n emo:ltsi:n. Ne: oksé: kwa:lkuitok ne: kie:ra na:wi taxkal, *ay dios**, ilwikak nietoskia. Mm, pero a:mo, a:mo yo:n chi:wi, mm, komo nikpia mah n'te:mo, komo nikahsi mah n'te:mo, komo niahsik ni..., niahsik a wi:tseh ya nopi:piltsitsi:n ne:chkalpano:kih ya wa:n kimattokeh a:mo iwki niahsis. Wa:n *cuando** neh nimokue:n..., nimo..., nimokowaltia se: *pan**, a:mo nimokowaltia *diez pesos** sah, mah..., mahtakti pe:soh a:man ti..., tikihto:ka:n. Nikowas sakie:ra se: ma:..., sempowal wa:n ma:kui:l pe:soh *porque** nikimpia i:xwi:meh, nikimpia i:xwi:meh, i:xwi:t a:mi kipia nikmakas tahko, kipia kua:tih sehse:, sehse: *parejo, porque** ne: siwa:piltsi:n e:yi:n, okseko no: e:yi:n, okseko o:me:n, okseko sayoh se: wa:n ma:ski iksá: wi:tseh ika nochi te:na:meh, ika nochi te:ta:tmeh pos nikimaka sehse: *parejo**. Iksá: nimoka:wa iwki, iksá: nimoka:wa iwki, neh ka:n nikua *pan** *porque** ka:n nikwe:lilia, nikinili:s "xkua:ka:n, xkua:ka:n, nankelna:mikiskeh *cuando** a:mo ninemis, nankelna:mikiskeh *cuando** yo:n nimikis, nankitaskeh ke:maniá:n ehkoti namopan, kemaniá:n n' ehkoti namonakaw sakie:ra yo:n omotsitsi:n. Mm, omitsi:n *o** teisá: tapalo:ltsi:n *o** se: tomat, se: chi:l, se:, *a ver** toni, "ka:n t'pia" "Ke:mah, etok, ne:pa xikui, mokui:li, a:mo nimitsma:ki:s, xmokui:li ne:pa ton *tanto** tikwi:kas, x'wi:ka". Nikwi:ka noga:stoh pero a:mo para nehwa sah, *como siempre hasta** a:man niki..., nikih..., niksufri:rohtok ika nopiliwa:n, nikinkuida:rohtok nosiwa:mowa:n, nota:kapilwa:n. Pero nota:kapilwa:n a:mo kinahsi, yehwa yo:n nimolia neh, ke:yeh a:mo kinahsi, ke:yeh timolia. Te:tekitili:s, ka:n kitaxta:wiah, te:pale:wi:s ka:n kimakah itaxta:wi:l wa:n neh *siempre** ne:chmakah wa:n a:mo, a:mo ne:chmakaskeh se: *dos cientos**, ne:chmakaskeh sakie:ra se: sempowal pesi:toh *o** se: tikihtowah na:wi tomi:n, yehwa yo:n neh notomi:n pero nikahxiti:s teisá:, ampó:n Cuetzalan ne:chkue:ntahti:skeh *pan**, ne:chkue:ntahti:skeh chi:l, tomat *porque** kimattokeh ke ntaxta:was. A:, chikue:ito:nalika wa:n ntaxta:was, a:mo teh semi *más** wehka *tiempo**, nikilis "i:n yetok a tein nimitstawi:kilia" "A:man ka:n tikwi:kas" "nikwi:kaskia yeh pero ka:n nikpia ok tomi:n" "Wi:ka ampó:n tine:chmakaki:w". Pos sepa yehwa:n ne:chiliah mah ke mah nikwi:ka, pos ton n'nekiskia neh, *cebolla**, chili:toh, etsi:n yeh sepa n'ma:mahte:wa *o** se: *rollo** xo:chit para taa:ketsalxo:chit, "Ka:n tikwi:ka xo:chit", "ke:mah nikwi:kas". Xa: tikini:xmattos seki pi:pil ata mota:liah ka:mpa yo:n *refresco**, ka:mpa *refresco** ata kinamakah ne:pakatsi:n ata mota:liah e:yi okichpi:pil, yehwa yo:n semi nomarchanti:tos, kihto:s, yo:n ne:chakaskeh sakie:ra ne: se: *rollo** xo:chit, a:mo moneki nima:ktos tomi:n, ne:chmakaskeh sah wa:n nikixta:waki:w. Mm wa:n ihkó:n ni:xpano:tok *hasta** kihtowa ne:n nota:tahtsi:n "ke:yeh" kihtowa "ne: pi:pil mitstahtani:kih chili:toh, mitstahtani:kih tomatsi:n, konke *aparte** ya", "kinka:wa" nikilia "nehwa nikuiti, nehwa nikwa:lkui wan nimitstahtanihte:wa se: *cinco pesos, a:mo nimitstahtanihte:wa se: mahtakti pe:sohtsi:n, ne:chmaka, niow" Dios ne:chpale:wia ke:níw, iksá: nikilia *chofer** "se favor**," "a ver** toni" "Ne:ch..., ne:chahxiti Cuetzalan, ta:ka:n nikahsi tomi:n nimitsmaka, nimitsmaka *al rato**, nimitsmaka wipta" "We:noh, tehko, tiowih" Pos *chofer** no: n'tawi:kilihtok se:, se:, se: p..., se: nehjó:n *viaje**, ke:mah, niktawi:kilia pero *cuando nikahsi n'maka ya, ke:yeh *porque** kimattokeh ke nitaxta:wa *por eso** ne:ch..., ne:chconfia:rowah. A:mo nimote:neki sah, yehwa yo:n pi:pil ne:chmakah, yo:n se: siwa:pil tanamaka ka:mpa yo:n chokomi:l, ne: *escalones, igual**, mm. "Ka:n tikwi:ka tomat" "ke:mah, pero ka:n n'pia tomi:n". "Wi:ka, ampó:n tne:chakaki:w, "We:noh". "No: iwki a sah ampó:n ma:wilo:s, ampó:n xokoyas, mejor teh x'xokolti:ti". "Ne:chaka pos tahko *kilo**", "Tahko kilo** a:mo mitsahsi, wi:ka ka..., *kilo y medio** oso *dos kilos, x'wi:ka". "We:noh, tasohka:matik". O:me kilo** pos *son** o:me *kilo** ya, pero pos mo:stika nopiliwa:n wi:tseh ya, sehse:, oho:me tomat, e:e:yi tomat, ta:ka:n kua:tih se:, se: chi:lposo:ntsi:n pos kikuah ya chi:lposo:ntsi:n pero a:mo yehwa:n ne:chmakah tomi:n, nehwa *mismo** nimoki:xtilia tomi:n. We:noh ti..., ye:wa ne:..., seki se: kinkakilia ne:n ika yo:n ohohxihtet komohkó:n a:mo se: ki..., a:mo nochi wel se: kimana ihwa:k se: kuiti, kuali se: ke:wa. Soh kah.... Kualin se: ke:wtok, a:mo n'mati yo:n ox neli kuali se: ke:wa oso xa: pala:ni, ke:ní:w yo:n se: kichi:wa komo se: kineki se: ke:was. Pala:ni, pala:ni wa:n a:mo wel tikihto:s tikwa:tsati para tike:was *porque** ne: pipiktia. Mochi:wa ke:meh tepisi:l. Ke:ní:w pero tikita pero tein tike:wtok, "Xa: pala:ni, ka:n pala:ni" pos kuali tike:wtos para .... ne: de i:n tapowal sah, mm, para agosto x'mana wa:n x'poye:lia nimitsilia, x'ta:lilia tsiktsi:n ne: tenexistat wa:n ne:nke:n oksis ihsiwka, e:yi o:rah wa:n oksik a. Tik..., tik..., ki:xti:s a ne: a:koni mitskuida:rohtok *mococina** wa:n ke:mah ne: kipa:ka ya, kipa:ka, ki:xtilia kanaktik e:watsitsi:n, moka:wa xihxi:petstik. Yehwa yo:n wa:n ke:mah kikue:chowa ya, ton tik..., pero ke:meh nimitsilwih, komo tikpia *ganas** titai:ti ato:ltsi:n mah a:mo poye:k wa:n komo tikpia tikuati etixkaltsi:n pos kuali kipoye:li:skeh pero mah kichichi:na n' istat, ihko:ni yo:n se: takua, mm. A:man yo:n ikowyo ka:ni ne:n mochi:wa, *este** ohte:nakas, we:ikowtah, a:taw oso tepe:tah. Tepe:tah, tepe:tah, ke:mah *porque** ne: ka:mpa ne: ne:chka:wilihkeh se: *pedazo** ne: no..., no..., nodifuntitos ompa mochi:wak, we:noh mochi:wa se: tepexiyoh, ahko ihkó:n, ompa ihkak ahko wa:n ompa pampi:xowi ohti a. Ompa te:mi. Wa:n seki onkak a:taw pero no: tepexiyoh, a:mo mochi:was ne: ka:sá: ika ka:mpa paniá:n. Aya:mo kanah nikistok ihkak ka:mpa a:mo tepexiyoh, aya:mo kanah, nikita ka:mpa *más, más** ka:mpa tepexiyoh. Mm, tehtepehxiyoh, ke:mah, a:taw *hasta** kihtowah ne: nopi:pilwa:n "nikua:skia ohohxin" "Xmokui:li:tih" nikilia "onkak a:taw". "Ke:yeh a:mo tite:chkui:li:ti", nikilia "i:pa ka:n nikuiti:w, mah ompa nimopohpostekiti, nankistokeh" nikilia "ne:chkokowah notankua:wa:n" "Pos xiow Cuietzalan" "Ne:chmaka tomi:n". Cuetzalan kit a:mo niki:x..., niktsonkokolmati pero komo niow a:taw niktsonkokolmati. *"A ver**" nikilia "tomi:n, ta:neh nia:s, ekintsi:n niow wa:n ekintsi:n niehko. Mm, wa:n nikwa:lkuis" nikilia "tein, tein wehwe:lik". Ihkó:n nikilia. Ne:chnohno:tstokeh nopiliwa:n, mm. Mah tikihto:ka:n komohkó:n tepe:tah mochi:wa, tepehxike:span ne:n e:wa yo:n kowit. Tepehxike:span moketsa, tepexike:span *porque** nika:n talwiah ne: Na:wala:ko ahko, i:n tak ikalakiá:n, ke:mah ikalakiá:n junio, ikalakiá:n, mm, *mero** ikalakiá:n junio, a:mo nixolopih, *treinta de mayo** nemik no..., noxwi:tsi:n wa:n nitaololoh tilmah wa:n niah nitapa:kato ok tak imani:n. Ompa pero neli wehwei ko..., kowtet onkak, pero pos ka:ni xikui a:ihtik wetsiki, a:ihtik wetsiki wa:n ke:meh yahtok a:tsi:n pos kwi:ka n' a:t. *Me:ro** mayo neli yo:n oksitoya yo:n kowtet, wehwei kowtet wa:n ka:mpa yo:n wehwei yehwa ya oksi ke:meh etsi:n, ke:mah yehwa oksi ke:meh etsi:n. Tein yo:n wehwei kapolin *porque** onkak wehwei wa:n onkak tsikitsitsi:n wa:n tein tsikitsitsi:n yehwa ya semi takua:wak wa:n tein wehwei yehwa n' oksi ke:meh et, mm, ke:mah. Wa:n ixiwyo ke:meh kati:n oksé: kowit iwkitisneki. Ne: ixiwyo, ixiwyo a:mo tiki:xmati tepe:tomat, tiki:xmattok tepe:tomat, *igualito** ixiwyo, *igualito** ke:meh tepe:tomat, nio:n nikihto:s ke wehwei:n nio:n nikihto:s ke ke:ní:w ke:meh tepe:tomat ima:i. Tepe:tomat, tepe:tomat ima:i, ihko:ni *mero** ne:n n' onkak, ne:, ne: ikow..., ixiwyo ne:n kowtetsi:n. Mm, wa:n poso:ni, *cuando** poso:ni pos nimitsilihtok kam..., ka:mpa i..., ke:meh ne: kahfe:n, ka:mpa tsi:nihkak xiwtsi:n ompa motsi:nketsa ne:n xo:chitsi:n, ke:mah. Ihko:ni. Ke:niwki tapoaloh ixo:chio. Ista:k, ista:k, ka:n teh tapal kipia nio:n tei, *cuando, cuando** poso:ni a, komo poso:ni a wa:n yo:n seki no: wetsi mahyá: *bolitas. *Bolitas, bolitas** wetsi, mm, pero tsikitsitsi:n, eski *porque** a:mo mopilo:ti ne:n kowtetsi:n, powetsiti, we:noh powetsi a xo:chitsi:n, wi..., tsi:nkopi:ni nochi wa:n *aparte** tein moka:wa ya, ihkó:ni, ke:mah. A:mo tikmati ke:yeh kito:ka:itiah ohohxin. Neh yo:n a:mo n'mati ke:yeh i:pa, i:pa *desde** neh ni:xpeta:nik, i:pa ohohxin, i:pa ohohxin *hasta** neh ni:xpeta:nik, a:mo ekinika a:man i:n ohohxin, i:pa ohohxin, i:pa iwki kiliah, mm. Yo:n ita:kka i:pa tokni:wan sah kikuah *o** teisá: okuilimeh no: kikuah, a:mo tikmati. Kikuah papa:meh ie:wayo, kikua chechelo:t ie:wayo pero kowtetsi:n a:mo kikuah, papa:meh kikualiah ie:wayo wa:n chechelo:t kikua n' ie:wayo, takuachi:toh no: kikua n' ie:wayo *porque** tsope:k, Ke:mah, yehwa sah yo:n okuiltsitsi:n, kikualiah pero ie:wayo tein nimitsilia tsope:k *hasta** tehwa:n no: kuali se: kikua, ke:mah *porque** onkak kualtsi:n oksi wa:n kualtsi:n tsope:k, mm. Wa:n yo:n kikuah tein onkak koma:pan *o** tein ta:lpan ya mopehpeniah. A:mo motekiliah, ke:meh chikteh motekilia. N' okuilimeh. Chikteh motekilia, papá:n no: *igual**, no: motekilia, ne:n chechelo:t no: *igual** no: motekilia, ne:n takuachi:toh pos yeh i:p..., i:pa koma:pan motekipanowa, mm. A:mo teh kualtia pahti *o** ihkó:n, i:pa se: kikua sah. I:pa se: kikua sah. Ka:n teh kual..., ka:n, ka:n, a:mo ke:man nikui pahti, paraké:s nitakaya:was, yo:n a:mo ke:man nikui pahti, ke:mah, a:mo ke:man, i:pa nochipa nik..., nikita sayoh ke:, ke tapa..., we:noh eskia tapalo:ltsi:n. Tapalo:l *porque** ne:, pos neli we:lia iwa:n taxkaltsi:n, mm, a:mo, a:mo nikihtowa ke se: kitsoyo:nia wa:n se: kichi:wa ke:meh emo:l, a:mo, se: kichi:wa taxkaltsi:n, komo se: weli wehwei pos wehwei taxkal tikchi:wa, tiweli tsikitsitsi:n pos tsikitsitsi:n, mm. Wa:n i:n ohohxin no: cho:kiloh, xa: cho:kiloh n' ikowyo, ixiwyo, iteyo, xite:chtapowi ox no: cho:kiloh. Cho:kiloh iteyo, cho:kiloh, iteyo cho:kiloh, iteyo cho:kiloh ke:meh ne: ke:meh *leche** icho:kilo, ke:meh *leche** ihkó:n icho:kilo wa:n ie:wayo yeh a:mo cho:kiloh, ikowyo *por igual**, a:mo cho:kiloh, *lo único** yo:n iteyo cho:kiloh. Yehwa yo:n cho:kiloh, ke:yeh cho:kiloh *porque**pos tak ne: no: kipia se: *juguito** de cho:kil. Ke:mah wa:n *de una vez** de, de se: kimana ya pos ne: a:mo, a:mo teh kipasa:rowa tei, nikihto:s [...] sasaltik *o** ke:ní:w, a:mo, ki:sa ne: ika yo:n, ika yo:n nimitsilia tekixkit *o** tene..., tenexistat, ki:sa *después** kualtsi:n moka:wa, ke:mah, kuali se: kikua ya ke:mah se: te..., nikmattok *porque** neh ika nimotekipano *porque** iksá: neli tikihtowah soh ke:ski nonextamal, pos nikitati ke:ski ohohxin xa: kualtias nikchi:wati etaxkal. Nikitati ohohxin wa:n nitakua..., ni..., ika yo:n sepa nitayowas wa:n ntakua:s, mo:stika sepa nimote:moli:s wa:n sepa nikchi:was, mm, ihkó:n. Icho:kilo a:mo te:pa. A:mo, a:mo se..., ke:mah, te:pa mahyá: yo:n mo..., mahyá: yo:n pahpata, ke:mah, mahyá: pahpata mopil..., mo..., ke:meskia te:pinta:rowa, ke:mah. Pero *por eso a:mo, por eso** a:mo no: semi nikihto:s n'wi:kati nika:n itech notilmah, *por eso** no: *listo** se: kwi:ka *morral**, morra:lko t'pante:ma, morra:lko t'pante:ma, ma:ski t'pixkatiw seki *porque** seki kana:wak a n' ie:wayo, iwki t'pante:ntiw morra:lko ya. Wa:n ke:mah tik..., tikua..., de yo:n *apenas** tikpexo:ntia ya pos tikwi:ka ya, tiahsi tikpa:ka ya wa:n *porque** sasaltik ni..., ipan..., ipane:wayo *porque** porin tsope:k. Ke:mah, pero cho:kiloh is..., ista:k icho:kilo wa:n tikitas a xposteki se:, se: tein tikihtowa tike:wtok wa:n yo:m ka:mpa kanaktsi:n, *porque** kipia ka:mpa kanaktsi:n, ompa yo:n ki:sa cho:kil, mm. We:noh, pos tasohka:matik miak tite:chtapowih nochi i:n ke:ni..., ke:niwki ne: i:n kowit wa:n ke:niwki ita:kka, iteyo wa:n nochi ke:ni:w se: kikua. Pos tasohka:matik miak, xite:chili ne: moto:ka:i. Ne: **es...,** ne: *este** nimono:tsa María Ocotlán Fermín Cabrera, niwi:tsa de Xaltipan, nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, ke:mah.