A:man xite:chnohno:tsa i:n kowtako:t nika:wi:n mochi:wa i:n kito:ka:itiah te:nkua:kualakowit, te:nkua:kualaxo:chit, ke:niwki, ka:ni ne:n mochi:wa, toni se: kikui wa:n ke:niwki xo:chiowa. A:, nehjó:n pos nimitstapowi:ti nika:n de nik..., nikita de ne: ke:man, nehi:n te:nkuakualaxo:chit ne:n se: kikui, se: kikohkoto:na ihkó:n de we:weyak wa:n se:, se: kikehketsa, se: kitekpa:ntiw. Pos ne: [...]ta:tahwa:n no: de ke kita..., ihkó:n tatsakuayah ka:sá: kintatsakuilia:yah ne: to:tolimeh wa:n yehwa kikehketsayah nochi ne:n, mokehketsaya ike:span nochi mokehketsaya ihkó:n ke:meskia itsmoli:nia, tikiliah itsmoli:ni, itsmoli:ni wa:n pos tikte:ntekiah. Wa:n nehjó:n ihkó:n mokehketsaya ix..., ixo:chio, ihkó:n mokehketsaya wa:n tikuiah sayoh tein ka:mpa tami ixo:chio wa:n yo:n, yo:n no: tikwelitayah *porque** yo:n semi niman selia. Yo:n niman selia nehjó:n kiliah te:nkua:kualaxo:chit *porque** yo:n onkak a:te:n wa:n onkak ihkó:n paniá:n pero tikiliah a:te:nkuakualaxo:chit pero pos yehwa yo:n tikuiah, ika titatsakuayah *o** ke:masá: ne: a:nalpa semi onkak, ne: Tozá:n, a:te:n, entó:s no:pá:n niki..., tikuitih i:n *porque** tikchi:watih se: ihkó:n se: *rueda** ke:meskia yo:n *corralito**. Tikchi:wah, ompa ne: ti..., tikta:liah ne:n, ke:masá: ompa tikta:liah yo:n, ompa tiktakechiliah ne:n takuatsi:n, pos ne: tikehketsayah ihkó:n wa:n seliaya. *Después** sepa tikta:lilia:yah pahpata sepa servi:rowa:ya nehjó:n, nehjó:n *corral**, a:mo, a:mo, a:mo wa:ki a, yo:n itsmoli:nia semi. Nochi nika:wi:n, ne:wi:n nikitak ne: tokni:wa:n de ne: a:nalpa, nochi ne:, *vecinos** ompa ne: pos ompa nochi yehwa yo:n [ki]kuiah, [ki]kuiah a:te:n ihkó:n ka:mpa ihkó:n de panowa:yah pio:tsitsi:n *o** to:toltsitsi:n pos kehketsayah. kihtowah seki:n wa:n, wa:n ka:n ti..., ka:n, wa:n ke:ní:w tiki:xmati i:n te:nkua:kualaxo:chit wa:n ke:ní:w tikmati ke selia, pos nika:n pos te:chilihkeh tota:tahwa:n ke selia nehjí:n kowtsitsi:n. A: wa:n niman kihtowah *pos a:mo wa:ki" "A:mo wa:ki". Entó:s ne:n no: tikuiskeh, pos yehwa yo:n ne..., nehjó:n nochi timo..., timolwia:yah ya, niman kihtowa "Xine:chtekili se: *rollo**, ne:chtekili se: taki:tskil ihkó:n, se: taki:tskil wa:n tine:chka:wili:ti:w" "We:noh". Niktekia se: taki:tskil ihkó:n wa:n nika:wili:ti a ne:, i:n para nikintatsakui:ti ne: no..., notapialtsitsi:n *o** no: yo:n pio:tsitsi:n ihkó:n. Nikintatsakui:ti ka..., *porque** nika:n panowah semi, entó:s sepa se: tokni:w, kihtowa "Akoni mitsmakak ne:n i:n, i:n kowtako:tsitsi:n" "A: pos i:n nechakak ne:, ne: okichpil". Kachi tipi:pilmeh ok tikatkah. "A: wa:n a:kon, a:koni kilih ne: okichpil" "Ne: tak kilih n' ipopá:n, ipopá:n wa:n tak imomá:n, yeh ne: kine:xtilihkeh, *por eso** ne: ki..., kitekih ne: a:te:nkua:kuala" "A: wa:n nehjó:n ke:ní:w, ke:ní:w naki..., ke:ní:w kimatik mo:pá:n" "Pos yehwa i:pa" kihtowa "i:pa kikuiah ihkó:n para ika tatsakuayah" "I:n" kihtowa "se: kitamo:ta ihkó:n wa:n pos ne: se: kihtohto:ka ma:ski a:mo semi wehkatan, ihkó:n se: kitekpa:na wa:n ye:k kualtsi:n ihkó:n selia, selia". A:mo wa:ki, i:n a:mo, a:mo wa:ki i:n a:te:nkua:kualaxiwit no:. No: tikiliah okseki ne: kua:kualaxiwit, pero yo:n oksé: taman no:, yo:n no: selia, yo:n ihista:k, yo:n ihista:k yo:n, a:ten..., no: kua:kualax..., tehwa:n tikiliah kua:kuala..., kua:kualakowit, kua:kualakowit sah, a:mo tikiliah a:te:n..., i:n, i:n seki a:te:nkua:kualaxo:chit. Entó:s yehwa yo:n tehwa:n tikuiah para te:ntsakuil ihkó:n, para titatsakuayah ke:meh ne:, kitsakuayah ihkó:n, tikehketsayah seki ko..., *mismo** yeh tiketsyah wa:n nehjó:n ompa tiktepa:ntia:yah, tikil..., tikilpihtia:yah ika ko..., ika kuomekat, ika kuomekata tikilpihtia:yah ompa ne:, entó:s kualtsi:n moka:waya ihkó:n tiki:s..., ti..., *cuando** se: kita kualtsi:n selistok a ihkó:n, moka:waya ihkó:n selistok pero tikilpihtia:yah, tikpatilihtia:yah ne: komekat, ke:mah. Yehwa yo:n nik..., tik.... Ixo:chio ke:niwki wa:n xa: tikmati katí:n me:tsti xo:chiowa. Pos yo:n xo:chiowa ne:n *seguido** xo:chiowa ke:meh nehjó:n ihwa:k ne:n xo:chiowa yehwa i:n mes de abril, nochi i:n diciembre, nochi xo:chiowa, nehjó:n xo:cxhiowa, nochipa xo:chiotok. Ke:mah, sayoh seki sah a:mo xo:chiowa, [tein] nohne:lmeh wa:n yo:n wehkapantia ihkó:n, ihkui:n de we:weyak mochi:wa, we:weyak seki, pero a:mo semi, senwehkapan, ta: ihko:kó:n mochi:wa, mm. Wa:n ixo:chio kati:n tapal kipia. Kipia pané: yo:n nochi *anaranjado**, yo:n achi, achi *medio morado**, nehjó:n achi, a:mo, a:mo kostik, ta: achi, achi *morado, anaranjado**, mm. I:pa sayoh ika se: tatsakua, a:mo wel se: kikui teisá:, żKowtati:l ka:n kualtia? Pos no: kualtia, no: de semi telwa:..., komo paniá:n se: kita:lia, de *más** a:mo, a:mo kualtia para kowtati:l, yo:n *solamente** sayoh ika se: tatsakua. Se: tatsakua *porque** yo:n semi selik ne:n se: kiteki wa:n se: kita:lia ihkó:n selia, itsmoli:ni, itsmoli:ni, yo:n a:mo, a:mo kualtia para kowtati:l, *solamente para ika se: tatsakua sah. *Porque** yo:n miak tokni:wa:n ne: i:pa, i:pa *antes** ihkó:n ki..., kikuih, kikuih ne:n, *antes más** ki..., kikuiah ne:n..., yehwa nehjó:n a:te:nkua:kuala semi kikuia pero ekintsi:n pos kikuih yehwa yo:n okseki ne:n kowtsitsi:n pero ke:meh pos a:mo yehwa yo:n semi ki..., kikuiah ne:n tota:tahwa:n ne:n *antes** ne:n a:te:nkua:kualaxo:chit, mm. No: ta:ki. Pos yo:n a:mo, a:mo nikita ox ta:ki, yo:n nikita sayoh ixo:chio, ke:mah wa:n sayoh nikita mopihpilowa ixo:chio sah, ihkó:n, ihkó:n mokehketsa wa:n ihkó:n xi:ntiw. Xi:ntiw, moka:wa sayoh ne:n kowtsi:n ihkó:n, yo:n de, yo:n de wa:ki a xo:chit, xi:ntiw, ke:mah. A:mo tikmati ke:yeh kito:ka:itiah a:te:nkua:kualaxo:chit. Pos kihtowah ke kito:ka:itiah a:te:nkua:kualaxo:chit *porque** ka:sá: ika *cerca** de yo:n a:..., a:..., a:me:yalmeh ihkó:n, a:te:n..., a:te:nte:n, ompa nochi yehyetok nehjó:n. Wa:n yo:n no: motekpa:ntiw ihkó:n *por eso** kiliah ne: a:te:nkua:kualaxo:chit, ke:mah. We:noh, tasohka:matik, xite:chili ne:n moto:ka:i. Pos nehwa nimo..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ninemik nika:n Tozán, Tozán, Jonotla, ihko:n motato:ka:itia wa:n pos ekintsi:n nietok nika:n Xopanaco, Xopa..., Xopanaco, motatoka:itia San Miguel Tzinacapan. Nehwa nikpia e:yi, e:yi powal xiwit ika e:yi, e:yi xiwit, ke:mah.