We:noh a:man te:chnohno:tsa tepitsi:n de i:n xiwit nika:wi:n, *este** komekat mochi:wa nika:wi:n, kiliah a:pahkamoh, te:chili ke:niwki ne:n ixiwyo, ke:niwki ne:n ixi:chio, ita:kka. Ka:ni ne:n mochi:wa, ke:ní:w ne:n toni, toni ne:n kuali se: kikui, xa: pahti, xa: *este** pos toni ne:n, *o** xa:, xa: nehje:n kikowah, a:mo se: kimati, tein teh tikmattos te:chili nochi i:n a:pahkamoh. A: we:noh, pos nika:n name:ch..., nimitsnohno:tsati ne:n, de n' nikmatis ne:n tepitsi:n no:, de ke, ne: ke:maniá:n tota:tahwa:n iwa:n. No: te:chne:xtilia:yah ke:meh xa: tikmati ke ihwa:k semi onkaya tahyowi:lis pos tik..., tikichkuayah yo:n ma:pahkamoh. nehjó:n ma:pahkamoh ne:n ihkó:n panki:sa, motetsi:lohtiw, ke:masá: ike:span se: kowit, ihkó:n. Panki:saya wa:n mowila:na no: wa:n ixiwyo ne:n achi ma:pa:pata:wak ihko:ni wa:n no: motekpa:ntiw wa:n tikichkuayah ne:n kamoh, seki we:weyak ihkó:n wa:n ihkó:n pa:pata:wak. Seki kipia ke nehjó:n tik..., nikitaya ne: no:pá:n kitamachi:wayah ki..., kipiaya se:, se: kamoh, ihkó:n weyak, kipiaya na:wi *kilo**, seki, seki e:yi *kilo**. Entó:s seki wehwei, wehwei ihkó:n, ihkó:n de pa:pata:wak, yo:n achi ihkó:n kipia pané: kohkoyoktik ne:n kamoh. Seki ihko:kó:n, pané: ra:raya:doh kamoh, ke:masá: se: ki:xtia:ya ihkó:n wehka, wehka, ke:masá: ye:kwehkatan ihkó:n se: kichkuaya. Se: kich..., se: kichkuaya yo:n kamoh wa:n tehwa:n ke:masá: tikchi..., tikoyo:nia:yah se:, ihkó:n se: *bote**, se: *botecito** ihkó:n, ihkó:n tikpa:tayah ihkó:n, entó:s tikwi:kayah para ne: kowa:michin, ne: *lado** tik..., tikwi:kayah itech n' a:t wa:n tikinyo..., yo:n ma:lotsitsi:n pos tikin..., tikinta:lilia:yah ihkó:n wa:n ika tikini:xtayowaltia:yah, entó:s para tikinkuiah. Wa:n sepa *cuando** ne:sik de ke kihtowah ne:n ekintsi:n kowatih ya ne:n ma:pahkamoh. Kilia no:pá:n kihtowa "tikichkuatih *porque** ekintsi:n kowahyah wa:n sikie:ra para totao:ltsi:n *o** topanelitah". "*A, sí**" kilia "tak nimitspale:wi:ti wa:n *hasta** ka:n yo:n tik..., tikwi:kaskeh pos" "Pos tikwi:katih *hasta** nika:n i:n kiliah Tetelilla. Nika:n xola:lpan de Tetelilla, a: wa:n ke:ní:w kixta:wah" "Pos ne:chilihkeh ke o:me, o:me powal *centavo**" "A: we:noh, pero telwehka ya". Wehka ompa ne: Tozán wa:n ompa ti..., tia:yah, pos tehwa:n ompa ki..., tehwa:n tiki:ste:wayah sakie:ra ne:n ta..., tatane:si, sikie:ra nehjó:n wa:n chiko:me *hora** de n' kualka:n tane:si, tiki..., tiki:sayah, nehjó:n kualka:n ti..., tia:yah para ne:, tikma:ma:yah ika yo:n mekapal, de xo:no:t kichihchi:waya no:pá:n wa:n tikuih ne:n to..., totama:mal ihkó:n wa:n tikma:mahtiowih, timotohtokah, taeka:naya no:pa:n. Entó:s no:má:n no: ma:ski aya:mo ye:taxi:..., a:mo no: ye:ktaxi:kowa:ya pero pos tikwi:kayah yo:n *hasta** ompa ne: Tetelilla tik..., tikwi:kayah nehjó:n ma:pahkamoh. Entó:s yo:n kihtowah yo:n ma:pahkamoh, kihtowah no:, no: kikuiah para ne:n xapoah, para xapoh no: kikuiah *porque** yo:n, yo:n ma:pahkamoh pos de ke ihkó:n se: kichi:waya, poso:nia, poso:nia nehjó:n ma:pahkamoh. Entó:s ompa nehjó:n ne: tech..., te:chilia ne: se: ta:tahtsi:n. Kihtowa "nankiwa:lkuih" kilia ne: no:pá:n, "nankua:lkukeh i:n ma:pahkamoh" "Ke:mah, tikwa:lkuikeh, a..., ke:ní:w nankixta:wah" "Pos o:me powal *centavo**, o:me powal". Pero no: te:chikne:lihkeh *después**, te:ch..., te:chilih, "żKa:n nankua:lkui?" "Pos tehwa:n tikwa:lkuih *hasta** nika:n motato:ka:itia, nika:n i:n ka:mpa tietokeh, tinemih ne: Tozán," "A: wehka ya. Wehkaya, no: nante:kne:ltihkeh" kihtowa "name:chmakati" kihtowa "na:wi tomi:n ne:n, ne:n tamachi:w de n' *kilo** ihkó:n de tik..., tiktamachi:watih" kihtowa "wa:n name:chixta:wili:tih Ento:s te:ch..., te:chma..., te:ch..., te:chpano:ltilihkeh ne: mahtakti *centavo** entó:s o:me powal eskia pero te:chpano:ltilihkeh ne:n mah..., mahtakti *centavo** pero mochi:wak na:wi tomi:n Pos no: timowelitakeh, kihtowa ne: no:pá:n kihtowa "tik..., tak nika:n tikwi:kati totao:ltsi:n", pero nikilia "pero ta: semi wehka, a:mo ta: neh nikma:ma:ti sakie:ra ke:skitsi:n". Pos kie:ra e:yi *kilo**, na:wi, na:wi *kilo** tikwa:lkuiah totao:ltsi:n wa:n tik..., ne: ihkó:n ya yo:n *panelita** ne: tikwa:lkuitiki:sayah wa:n tiehkoyah i:n mo:stika sepa tikte:mo:tih. 'Te:mo:tih ne:wi:n kowtah, ihkó:n tiki:xte:mo:tihnemih para xi.... Kihtowa no:pá:n. "Xa: tikita ka:nika yetok yo:n se: *matita** de ma:kah..., ma:pahkamoh". "Pos nikilia:ya "nika:n, nika:n yetok, i:n yehwa i:n mowi:wila:ntok". Te:tsi..., wa:n achi kipia pané: iwitsyo ihko:n, ihko:kó:n *ce:cerca**, pané: iwitsyo pero a:mowitsti, entó:s kihtowa ne: pero i:n seko nehjó:n semi se: *cerca** de n' tet, tetampa ya. Entó:s tetampa ya pos a:mo wel tiki:xti:tih wa:n seki tein achi selik pos postekia. Pos se..., tikwi:kayah seki tsikitsitsi:n, seki nehjó:n tikta:lia:yah wa:n tikma:mahtiowih nehjó:n onkaya yo:n seki, seki kostali:tos kilia:yah yo:n *bolsas** ihkó:n de ichti wa:n tikuilia..., ti..., kihtowa "nika:n nikpia se: *costalito** de ichti, ompa tikta:li:tih. Tsikitsitsi:n ihkó:n kahkana:wak wa:n ompa tikta:lia:yah wa:n para tikwi:kayah yo:n ma:pahkamoh. Tikpohpostekiah ihkó:n wa:n tein akia *costal** pos ihkó:n, ihkó:n tik..., tikta:lia:yah *porque** ihkó:n *hasta** pa:pata:wak katka ihkó:n. Ihkui:n de we:weyak ke:meh ne: we:weyak katka ihkó:n wa:n ihkui:n wa:n pa:pata:wak. Pa:pata:wak seki de ke a:mo akia ne: pos tikpostekih wa:n i:xo:me tikta:lia:yah ihkó:n wa:n ke:mah tik..., tikma:ma:yah ya. Tikma:mayah yehwa ya ne:n kichihchi:waya mekapal yehwa de xono:t wa:n nochi yo:n tamali:n kichi:waya, tiki:xo:metilia:yah wa:n tikma:mahtiowih ya, tikmahmahtiowih ya ihkó:n timoi:ka:n pextia:yah teisá: ihkó:n *por**, para a:mo te:chi:ka:nkoko:s *porque** wehka. Wehka nika:n i:n, pos nika:n tipanowa:yah nika:n, nika:n seko wa:n para ne: nochi timetsohtokayah, nochi timetsohtokayah ihkó:n, ke:masá: *hasta** kikuiah yo:n no:pá:n, ke:meh no: chika:wak katka ya, kihto:s "Nikma:postekiti se: kowtsi:n" "żPara toni?" "Pos para ne: noto:pi:l noto:pi:l pero pané: nisiowik a, nisiowik a" kihtowa. Nikilia "pos neh no: *porque todavia** ne:n ninohne:l. We:noh", nikilia "pos nehjó:n a:mo no: wehka ok, tiahsitokeh, tiahsitokeh *porque** ihwa:k aya:mo no: teh katka ohti de n' ti..., kichi:wayah nio:n .... Nochi ohohpitsak katka, ohohpitsak ihkó:n, owihka:n, ihkó:n tiowih, taman tayowaya:n wa:n a:mo, a:mo tikwi:kah nio:n tei, pos ta..., tane:x tikwi:kayah no:. Ke:masá: tia:yah kualka:n, tayowaya:n ok, ne:wi:n tikalakihtiki..., tia:yah ika yo:n tokanti:l, tikilia:yah yo:n *lumbre de**.... Tikilia:yah. Tai:xpan 'ta:lilia:yah yo:n pahpatae:wat. Pahpatae:wat t'ta:lilia:yah ihkó:n para tatsakuil, para a:mo kipi:tsaya n' ehekat, para a:mo se:wia. Entó:s ne:wi:n kihto:s "i:n nochi tatatok a i:n pahpatae:wat". Tia:yah ne:wi:n, entó:s nika:n tik..., nika:n tika:watih i:n tokanti:l, ta:ka:n timotayowaltiah, nehjó:n nika:n tikuitiki:sah, entó:s ompa ne: tiwa:la:yah, tiktekiah ika se: yo:n tsi:tsika:sxiwit. Tsi:tsika:sxiwit yo:n wehwei ihko:kó:n, yo:n tein no: a:mo, a:mo te:ma:kua, entó:s ika tik..., kitekia no:pá:n sikie:ra o:me xiwit ihkó:n wa:n ika kipi:kia ne:n, ne:n kanti:l, ika kipi:kia wa:n ke:mah kikechilpia:ya ika se: komekat. Ompa kita se:, se: komekat kiteki wa:n kechilpia, ke:mah tikistipilohtiwi:tseh ya para a:mo ne:n ki..., ne:n kichi..., ne:n *gas** ki..., kichi:li:s, ihkó:n momoya:was itech ne:n *tocosas**, entó:s ihkó:n tikwa:lkuih, tikwa:lkuih, ke:mah, yehwa yo:n nik..., nikitak. Tikihtowa i:n, we:noh ne: koma:mo nankinamakayah, achto tikihtowa nankichkuayah wa:n ika nan..., nankini:xtayowaltia:yah i:n *este** seki tak a:michimeh, i:n teh tikilia ma:lotsitsi:n. żKe:ní:w se: kichi:wa komo se: kini:xtayowalti:sneki? Mm. Pos yo:n nehjó:n se kiwi:ka ika se: ihkó:n se: teisá: ihkó:n, wa:n se: kima:pa:ta, se: kima:pa:ta wa:n ke:mah yowi a ihkó:n tai:xko, ompa ya kina:miktiowih ma:lolotsitsi:n. Ma:lotsitsi:n wa:n yo:n seki pehpetaktsitsi:n wa:n ompa ihkó:n yowih wa:n se: kitas ne: mo..., mo..., moihi:xkepa ya, moihi:xkepa ya ne:, i:xtayowa ya, pos ompa se: kikui a. *[Por]que** yo:n ma:lotsitsi:n onkak ihko:ntsitsi:n wa:n seki yo:n pehpetaktikeh no:, pero ne: xilitsi:n ke:masá: pos yo:n tikiliah ma:chiko, no: kemasá: no: ixtayowaya, yo:n ma:xahxaka. Yehwa:n yo:n nochi tik..., *antes** ihkó:n no: tia:yah *hasta** nika:n i:n, ne:paka de .... No: *antes** nehjó:n *todavia** kinekiah ne:n tota:tahwa:n *todavia** kwa:tsayah yo:n a:t wa:n .... Ne: ke:man ya wa:n ompa yo:n ki..., kita:lia:yah yo:ni, kipa:tayah kualtsi:n wa:n ya:yah ihkó:n, mochi:waya a:tsi:n kostik. Kostik n' a:tsi:n, *porque** yo:n kostik. Kostik, *cuando** yo:n se: kita:liah kostik, *cuando** po..., yo:n se: kiposo:naltiah, ihkó:n se: kixakualowa, poso:ni, yo:n ista:k. Pero sepa se: kiaha:wia, kostik, entó:s iwki, kostik ne:, yo:n yowih, ye:kniman kitohtokah, ne: ko..., ki:xna:miktiowih ne:n xilitsitsi:n oso yehwa yo:n ma:lomeh, entó:s ompa ya ne: wehwetsih, ompa se: kinkui a, mm. Pero *después** pos pe:wa tik..., pe:wa *después cuan...,** ehkok de yo:n de ke kihtowah ne:n no:pá:n ata a:it a:koni kilih. Kihtowa "xikichkuaka:n ne:n ma:pahkamoh", "żKe:yeh?" "Kowah ne: Tetelilla, ne: xola:l de Tetelilla", "A:..., a:mo, xa:, xa: tine:chkaya:wa" "A:mo, tikte:mo:tih." Pos pe:wa ompa ne: tikte:mowah ne: a:nalpa ya, tinentinemih kowtah, a:mo no: tikuiah teisá:, tikuiah yo:n ko..., kowpa:lah ika tik..., tikchihchi:wayah, ihkó:n 'xihxi:mayah. Kixihxi:maya no:pá:n wa:n achi i:n toma:wak wa:n ika tikichkuayah, ika tikichkuayah. Ika tikichkuayah wa:n tiktila:ntia:yah ika ya, yehwa ya ne:n no: [salo:n]tsi:n..., ihkó:n tik..., tsi:tsikitsi:n se: chapi tikiliah, chapi. Chapi *porque** tsikilitsi:n, entó:s tik..., tikkua:chihchi:wah wa:n ika tiktila:ntiowih n' ta:ltsi:n. Ta:ltsi:n tiktila:ntiowih para ne: ne:stiw a, ne:stiw a kihto:s no:pá:n "nika:n yetok a, i:n yetok, o:, mahma..., mahmaxaltik ihkó:n yetok. Pos no: nimowelita ya neh pos ta: nikmattok ke sepa tik..., tikwi:katih ne:, ekintsi:n a:mo tik..., tikwi:katih para ne: ya. Pos nehjó:n ihkó:n tiksehsentiliah, tiksehsentiliah *hasta** nehjó:n tikahxitiah, ke:mah, ma:ski de n' tio:tak tikmattokeh ke ne: ka:n tia:tih kualka:mpa, tahtane:si sah wa:n tiowih ya ne:, ke:mah. Wa:n yehwa i:n komekat żKe:niwki ne:n ixo:chio wa:n ita:kka? A: i..., i..., i..., komekat ne:n, de i:n ma:pahkamoh ne:n kualtsi:n yowi ihkó:n wa:n a:mo, a:mo ye:kne:si ixo:chio *porque** yo:n a:mo kachi se: kita ixo:chio. Tak ke:mah no: ne:si pero ke:masá: *cuando** tiki:xtia:yah, xa: i:pa wa:kia ya, ke:mah, xa: i:pa wa:kia ya *porque** yo:n tikitayah i:pa ihkó:n iwki, ekintsi:n pos tikitayah ihixwatok ihkó:n, tahtamati ne:n i..., ixiwyo ke:meh yo:n *cuando** yo:n tikilih yo:n, yo:n kamoh, yo:n ka:sá: ika mi:lah yetok, yo:n, yo:n seki kamoh, de n', no: se: kimana wa:n se: kita:lilia *panela**. Nehjó:n ihkó:n tahtamati pero pos nehjó:n wa:n ne:n imekayo yeh nehjó:n xoxoktik, xoxoktik Wa:n ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n mowila:na ahko, ihkó:n mote:tetsi:lohtiw ihkó:n ahko, se: kita ihkó:n nochi mowi:wila:na, niman se: kiahkoita pos ne: yetok ne: ma:pahkamoh. Nika:n yetok pero semi telpipi:nik, telpipi:nik yo:n. Pipi:nik a:mo para se: koto:nas yo:n, ihkó:n yowi a, xoxoktik. Koto:ni wa:n ima:yo ihkó:n, ihkó:n yohyowaltik, ke:mah, yehyewaltik wa:n *casi** ne:n kamoh ke:meskia yo:n, ihkó:n kipia, ihkó:n nahnalwatsitsi:n paniá:n, ke:meskia achi kohkoyoktik. Mm, achi kohkoyoktik wa:n chihchi:chi:ltik ipane:w..., ipankanawa..., de n' ipane:wayo, ke:mah. Tikihtowa a:mo ke:man tikitak ixo:chio. Ita:kka a:mo no: ke:mah tikitak. A:, ita:kka a:mo kanah, a:mo ke:man nikitak itakka, ox mopihpiloh oso ke:ní:w, nochipa iwki, ihkó:n nikita pero ko..., ko..., komekat sah, mm, komekat sah, ihkó:n nikitak, mm. Wa:n ne:n yehwa i:n, i:n xiwit tikihtowa, we:noh, a:mo ke:man *este** tikita .... A:mo 'mati ke:yeh ne:n kito:ka:itiah iwki. Pos kiliah ne:n yo:n xiwit nehjó:n *siempre** kiliah ne:n ma:pah..., ma:pahkamoh *porque** a:it ke:yeh, tikiliah ma:pahkamoh *porque** kit ke:meh yo:n se: ima:i ma:..., mapatachtik ihko:ni. se: ma:pata:wak, *por eso** kiliah ma:pahkamoh, mm. Tikihtowa ke ne:n ixiwyo iwkitik a seki, seki kamoh tein *este** kuali se: kitsope:lia wa:n se: kikua. żKe:ní:w mono:tsa yo:n kamoh tein se: kitsope:lia wa:n se: kikua? Yo:n tehwa:n tikiliah no:, tikiliah yo:n seki kamoh, kiliah *papas**. Pero yo:n de mi:lah. Yo:n, yo:n itech kowtsitsi:n mota:lia ihkó:n wa:n panxi:ni. Yo:n se: kimana wa:n yehwa yo:n ne: se:, se: kikua, pané: ihkó:n tahtamati ne:n i..., ixiwyo, mm. We:noh pos tasohka:matik miak tite:chtapowih i:n a:pahkamoh, te:chili moto:ka:i. Pos nehwa nimono:tsa nehjó:n Ana..., Anastacio Nicolás Damián, nehwa ni..., ninemik nika:n Tozán, Jonotla, kiliah pero nietok, ne: ke:maniá:n nipanki:sak, ne:pa nietok Xopanaco, mono:tsa San Miguel Tzinacapan. Nehwa nikpia nehjó:n e:yi xiwit ika e:..., ika e:..., e:yi powal xiwit ika e:yi xiwit, mm.