A:man ta:to pos *este** tikihtowa tite:chnohno:tsati ne: sepa ne:n, de nemowtil, ¡Xipe:wa! *Bueno**, tikihtohkeh ye:wa ya timonohno:tskeh de n' te:to:nalno:tsalis. Yo:n pos ta: ts..., *casi cuenta** komo ke nimits..., nimitsto:nalno:tsati, teh tikpia nemowtil, nimits..., nimitsto:nalno:tsa ya. Nimitsno:tsak na:wi *viaje**, nimitsno:tsak a. Pero n' *aparte** de nehjó:n nimitsno:tsak, tikpia, tikpia esti, timomowtihtok no:, entó:s moekawil, ke:meskia ti..., timitsto:nalno:tskeh ya pero para tikuis a ne:n chika:walis, moneki timitsmakaskeh ya n' pahti para, para tikuis a chika:walis, tikuis takualis a, timaya:nas a, *porque de cuando** se: nemowtiloh, a:mo se: maya:na, se: takualiska:wi wa:n se: kokolaki. Entó:s *lo que** tein tikchi:waskeh tik..., *tikprepara:ro:skeh ne:h tik..., tikchihchi:waskeh pahti para ti..., para monemowtil *o bien** titai:s *o bien** timo..., timokuitapawi:s, *o bien** mitste:mpacho:skeh, mm. E:yi taman, kuali mitste:mpachowah para *con eso** ximaya:na, mah mitste:mpacho:ka:n. Wa:n komo mitste:mpachohkeh ya wa:n a:mo yipahti, entó:s mah mitskuitapanwi:ka:n ya, mitskuitapanwiah, kichihchi:wah ne:n *bolitas** para mitskuitapanwi:skeh, entó:s para mah, xa: iwki a ti..., titakualiskuis a. Wa:n *de una vez** mitskuitapanwihkeh ya pos mitschihchi:wiliah ne:n tapahtihkeh ya, mitschi:wiliah ne:n *vino** para titai:s a de, de nemowtil. Yo:n *vino** kua..., ne:n tein para pahti, para mitskuitapawi:skeh, miak taman xiwtsitsi:n moneki, a:mo sayoh se: *cosa** Pos ke miakeh nikitani yehwa ne ki..., neh nikitani no:..., *nocompañeros** tein tapahtia:nih no: de nemowtil, kikuih sayoh *o bien** epaso:t *o tabaco** wa:n ompa kita:liliah chi:lwa:k. Kichi:wah ya yo:n bolita, *pelotilla** tikiliah tehwa:n, koyo:meh kiliah *supositorio** pero tehwa:n tikiliah *pelotitas** yehwa:n kita:liliah pos ke ne: taka:n pili kita:lili:tih, komo we:i pos ma:ski kikokoya pero se: pili kitsahtsi:ltia kachi ika. A:mo ihkó:n se: kichihchi:wa, ta: se: kichihchi:wa mah se: 'koncegui:ro pahtsitsi:n, xiwpahtsitsi:n. Kipia de mahtaktio:na:wi taman eski n', n' *bolitas** se: kichihchi:was, mahtaktio:na:wi taman. Tiksen..., tiksenechiko:s a ne:n ma:ltantsi:n, tikuis n' esatafia:t kiliah, *estambrillo**, ti..., tikiliah tsope..., tso..., tsope..., tso..., ke:ní:w kiliah ne: tsope:kxiwit. Tikuis ne: nakaskuitaxiwit, [nakas]kuitaxiwit de n' o:me taman, de n' ista:k wa:n de n' ti:ltik, seki, *morado** seki wa:n tikuis nehjó:n epaso:t tein *morado**, tikuis ma:ltantsi:n de e:yi taman. Ma:ltantsi:n *blanco**, ista:kma:ltantsi:n wa:n ma:ltantsi:n, ma:ltantsi:n *chino**, chinaltik ma:ltantsi:n wa:n se: ma:ltantsi:n ampo:wi:n onkak ne: kiliah ne: *este** ma..., alaxma:ltantsi:n, entó:s ika yo:n mochi:wa ya ne: chikna:wi taman. Entó:s tiko..., tikonsegui:rowa sepa ne:n itskuinpahwits iselotsi:n, itskuinpahwits iselotsi:n wa:n *este** ne:n kowtahmo:so:t de n' o:me taman, tein *rayado** wa:n tein ne:n mo..., mowila:na ahko, entó:s mochi:wa mahtaktio:mo:me taman ya. Entó:s sepa tik..., tikte:mowa sepa ne:n ista:kmo:so:t, ista:kmo:so:t tein yo:n mi:lah mochi:wa, no: tikui *cogollito**, seko sah titasentilia. Entó:s mochi:wa mahtaktio:me:i taman ya iwa:n ne:n, yehwa ya ne:n ke:ní:w kiliah ne:n *durazno** iselotsi:n. Entó:s tikui ne:pa wa:n tikchihchi:wa ya, tikue:chowa ya, tikue:chowa kualtsi:n, *de una vez** tikue:chowa ya tikta:lilia ya n', titewa:tsa ya ika *aceite bolitas** wa:n tewa:tsa ika *aceite** para mitsna:mikis *solamente ihkó:n wa:n no: iwki para mitschi:wili:skeh *vino**, no: *mismo, mismo** nehjó:n kuiskeh xiwtsitsi:n, no: mahtaktio:na:wi taman xiwtsitsi:n para con eso mitsna:mikis *porque** mitsmakah ke:meskia para, para titakualistapowis sah, ke:mah, sepa timaya:nas a wa:n para tikuis a *color** a *porque** te..., de se: nemowtiloh se: istaya sah, se: istaya sah wa:n wa:n a:mo se: takua, mm. Se: kochisneki sah, *o** mitskui toto:nik, a:mo poliwi toni, ta:taman ke:meskia n' kokolis te:kui de n' nemowtil. Pos miakeh tokni:wa:n a:mo kineltokah pero mela:w se: moto:nalka:wa ke:masá:, entó:s yehwa yo:n para te:na:miki a de n' nemowtil pero moneki mah ne:, mah tep..., te..., a:mo sayoh se: moto:nalno:tsas, sanoke mah se: mo..., tai pahti *o** mah se: mota:lili *o** mah te:te:mpacho:ka:n, mm. Wa:n no: kualtia komo a:mo, wa:n komo a:mo teh tikneki pos, miakeh tokni:wa:n a:mo kinekih nio:n mah kikuitapanwi:ka:n nio:n mah kite:mpacho:ka:n, a:mo teh kinekih. Entó:s kikuih ya para sayoh kichi:wiliah n' *vino** para tai:skeh, pero yehwa taih ta:ka:n taih wa:n koma:mo kina:ltiah ika miak xiwtanechiko:l a. Ompa yowi a miak xiwtanechiko:l ke:meskia, yowi a, yowi a sepa nochi, i:pa ne:n ke:meh itskuinpahwits de n' o:me taman, mm. Wa:n onkak itskuinpahwits tein yo:n moso:sowa wa:n onkak its..., itskuinpahwits tein yo:n mokehketsa, seki:n kito:ka:itiah to:pi:lla:matsi:n . Yo:n semi kuali no: wa:n yehwa n', wa:n yehwa ya ne:n nakaskuitaxiwit, o:me taman, de n' ista:k wa:n de n' *morado**, tiktik *vaya**, ti:ltiknakaskuitaxiwit wa:n o:me kilit wa:n *duraznohxiwit** wa:n este** ne:n sakapal wa:n *este** ne:n xo:me:t. Miak, miak taman wa:n *este** ne:n ke:ní:w kiliah ahtsomia:s wa:n xokotsohyal ixiwyo wa:n lima de castilla** ixiwyo, li:ma de chi:chih tikiliah wa:n awakaxiwit wa:n *este** ne:n se: kikui yehwa kowtahmo:so:t, no: o:me taman no:, de n' *rayado** wa:n de n' yo:n mowila:na, mahyá: ma:kui:lkilit, mahtaktio:na:wi taman mono:tsa para xiwit mosentilia wa:n ke:mah seko sah tamolo:ntiah wa:n mitsa:lti:ka:n ika. Ki:sa nochi kokolis de n', de nemowtil tikpiaya, tein mitschichi:ntoya ya, *porque** timi:to:ni:s ke:meskia. Timotsompachowa, titamima:ltia ika nohjó:n xiwit wa:n timosompachowa ya para timi:to:ni:s. Entó:s ompa ya ki:sa nochi kokolis *lo que** tein mitschichi:ntoya, ika yo:n sepa no: *pues** takualiskuis no:, *porque** miakeh a:mo moka:wah mah kinkuitapanwi:ka:n nio:n no: mah kinte:mpacho:ka:n mm. *Hasta** no:nió: teisá: *tesitos** ihkó:n mitschihchi:wiliah de nemowtil, a:mo kinekih tayi:skeh Pos *mejor** nehjó:n kimpa:kah ke:meskia, ma:ltiah ika nehjó:n xiwtanechiko:l wa:n ika yo:n kuali moka:wah ya, yehwa sah Wa:n ika i:n tikihtowa ne:n nankichi:wah *pelotillas** tikue:chowa ne:n xiwit, sate:pan tikue:chowa, ¿Toni tikchi:wilia? Ke:mah se: kue:cho.... Se: kue:chowa wa:n ke:mah se: kipi:ki a ika ne:n ichkatsi:n, se: kikui ichkatsi:n wa:n kichi:wa *bolitas** a ihkó:n wa:n ke:mah se: kitsoyo:nia ya ika n' *aceite**, pero tami wa:n tehwa:n tikuih, a:m[o], seki kikuih *aceite Sebastián** kiliah, pero yo:n tsohya:k semi, *claro**, i:pa a:mo tikneki tiktolo:s wa:n *todavia** tsohya:k ne:n *aceite** *por eso mejor** tikuih tehwa:n *aceite de comer** tein i:pa *comestible**, yehwa ika tiktsoyo:niah, t'tewa:tsah kualtsi:n wa:n ke:mah kuali tike:wtok a ma:ski se: xiwit, mm. Sayoh tikuahtiw oho:me, mohmo:stah, kualka:n tio:tak tikua o:me, kualka:n o:me wa:n tio:tak o:me, ika tikochi wa:n kie:ra ka:n se: *semana** tikuahtok nehjó:n wa:n para kuali timoka:was a, mm. Yo:n *pelotillas este** namehwa:n nanki..., nakichi:wah wehwei oso tsikitsitsi:n, ¿Ton achichi? Pos nohne:lmeh ke:meh kuali tiktolo:s, *porque** koma:mo tikneki timota:lili:s tani kuali tiktolo:s no:, ika a:tsi:n, ika kahbe:ntsi:n kuali t'tolo:s, aha. Entó:s nohne:lmeh kipia t'chihchi:waskeh, a:mo wehwei, *porque** tonto:nal nikitak se: na:notsi:n ne:wi:n San Andrés, yo:n *aprendís, cuando** tehwa:n tite:makakeh n' *curso** ne: *casa de máquina**, tikmakakeh ompa ne: *curso**, entó:s tip..., no:, no: wa:lahka yo:n na:notsi:n, *después** no: mochi:wak tapahtihkeh ya *después** pe:wak kichihchi:wa seki *ca..., cayucos**, ihkó:n wehwei. Pero kita:lilia *tabaco**, kita:lilia chi:ltekpin, chi:lwa:k acha. Nikilia ta: tehwa:n a:mo te:chilihkeh nehjó:n x'ta:lili:ka:n [nikilia], a:mo tame:chilihkeh nehjó:n, ke:yeh nankichi:wah yo:n ika chi:lwa:l, *tabaco**. *Tabaco solo** para ehekakokolis, mm. Wa:n chi:lwa:k no: kualtia pero **para limpias** para tachipa:waskeh, ta:ka:n tiehekayoh, ta:ka:n teisa: kokolis tikpia, mm, wa:n *tabaco** pero a:mo kualtia para n', para pahti de que takuitapawi:lis, para nemowtil, mm *o ajo, ajo** no: para ehekakokolis, mm. *o** para, para teisá: te:kokoh se: *icuerpo, reumas**, no: kualtia mah se: kitolo n' *ajo** pero a:mo para nemowtil, mm. Wa:n nikita yehwa:n seki kita:liliah nehjó:n *ajo, tabaco o** chi:lwa:k. Pos ta:ka:n pili pos kikoko:ti *porque** ye:kte:kokoh *tabaco**, sanok *taba:co** te:kokoh, pos *ajo peor**, chi:lwa:k *peor**, mm. Entó:s tehwa:n a:mo, tehwa:n tikuih de puro xiwit, *de modo** ke a:mo te:koko:s, mm. T'chi:wah *bolitas** tsikitsitsi:n ke:meh kuali t'tolo:s, t'tolo:s ke:meskia *pastillitas**, mm. Nankinekih se: to:nal nikwa:lkuis, tikitas ke:ní:w taman..., ton, ton *tanto tamaño** se: kichihchi:wa, mm, wa:n yehwa yo:n kuali para nemowtil semi. Nochi a eskia pahti tein nemowtil tein teh t'chihchi:wa. Yehwa ya yo:n. *Vino** wa:n *supositorios**, komoke ne:n *pelotillas**, mm. We:noh. Te:chilwi ne:n moto:ka:y. Neh niwi:tsa de Suapilako, noto:ka:i Miguel Francisco Cruz. Ne:chi:xmatih ka:mpa eski titahtanis, a:koni Miguel Francisco Cruz wa:n ka:ni vivirowa wa:n ke:man tine:chte:mo:s, koma:mo tikneki tite:ilwi:s tonika tine:chte:mowa mah nimitspahti:ti nemowtil. xitah..., tahtani ka:ni *vivi:rowa maestro** de n' kuesaltinih, entó:s mitsilwi:skeh i:n xiow, ompa yetok, mm. We:noh, tasohka:matik miak ta:to.