Neh nimono:tsa niRubén Macario. Tehwa:tsi:n żKe:ní:w moto:kai? Neh nimono:tsa niFrancis..., Miguel Francisco Cruz. Miguel Francisco Cruz. żKa:n tiwi:tsa teha? Tehwa:tsi:n, neh niwa:le:wa de nika:n San Miguel. A:, wa:n neh niwi:tsa de Sua:pila:ko. Suapilaco. Pertenece:rowa Santiago Yankuiktlalpan. Aha. *Este** neh nikneki nikmatis, tehwa:tsi:n, *este** ke ka:nachi, ka:nachi taman tiki:xmati de chalawih. We:noh, tein nika:n tehwa:n i:pa tiki:xmatih, e:yi taman. Tein, tein tehwa:n nika:n toa:xka chalawih, onkak ma:kui:ltaman pero a:mo te..., o:me taman a:mo tehwa:n toa:xka. De oksé:, oksé:, oksé: *lugar** ia:xka, ne: ke..., kiliah Brasileńo. *Bueno** Ke:mah. Oksé: tatsi:ntokalis *este** yo:n tein tikihtowa, tein a:mo nika:n cha:nyehtok, *lo que** tein tehwa:n tiknekih *más** tikmatiskeh tein nika:n cha:nkayo:t. Mah, mah timitsili:ka:n, neh n'neki xine:chilwi, ke:ní:w tiki:xmatih teh, *lo que** tein neh niki:xmati, ox *mismo**, ox iwki a *mismo** to:ka:it *o** xa: de sentaman to:ka:it, *porque** neh niki:xmati, tein tehwa:tsi:n tiki:xmati, nikneki niki:xmatis ito:ka:i wa:n neh no: nimitsilwi:s ke:ní:w mono:tsa. Ke:mah. Ox yehwa mi..., ox yehwa eski *o** a:mo yehwa. E:soh, we..., neh niki:xmati yo:n kuomekachalaw..., komekachalawih, kiliah ni..., seki kiliah *este** kostikchalawih *porque** ne: ip..., ipane:wayo chalawih we:weyak ihkó:n wa:n ipane..., kakakwyo ke:meskia kostik ke:meskia. Entó:s pero yo:n semi kuali, *porque** yo:n kikuih para *abono** de n' *cafetales**. Semi kikowah n' xina:ch, komoke mah se: kiteki n' ta:kilo:t, mah se: ki:xtili *semilla** wa:n mah se: kita:li se: *iviverito** wa:n ki..., ka:mpa, ka:mpa se: *plantel** ke:meskia p..., p..., *planta** tsikitsitsi:n mah ompa e:wi. Entó:s a:ksá: kimati ke tikpia nehjó:n, nehjó:n xina:ch, taktson de n' xina:ch, entó:s ki..., mitskowili:skeh *porque** monamaka nehjó:n, [sanoke] *matitas** de n' kuamekachalawih. Yo:n tehwa:n tikiliah kuamekachalawih, a:mo n'mati namehwa:n ke:ní:w nanki:xmatih nehjó:ni. *Este** tehwa:n tiki:xmatih, mm, tikilia kuomekachalawih *porque** ita:kilo mahyá: kuomekat. Iwki yo:n. Wa:n tehwa:n tiki:xmatih *por** ista:kchalawih. Wa:n se: tiki:xmatih chi:chi:lchalawih wa:n se: tiki:xmatih kostikchalawih. Ke:yeh tiki:xmatih *este** ista:kchalawih *porque** ikowyo ista:k pero ita:kilo yehwa mi..., ihwki, iwkitik. Ne: axka:n oksé: tein kiliah kostikchalawih, tikiliah kostikchalawih *porque** kostik ikowyo, n' i..., n' i..., itesyotsi:n. N' ita:kilo *mismo** ihkó:n ke:meh ista:kchalawih. Oksé: tein kiliah chi:chi:lchalawih no: iwkitik, ita:kilo iwkitik ke:meh ista:kchalawih, sayoh tepitsi:n kipata, tehwa:n tikihtowa kipata ne:n i..., ikowyotsi:n. *Porque** a:mo iwkitik ke:meh tein ista:k kipata de n', tikihtowah ita..., itapalyo. Itapalyo, tikihtowa itapalyo, onkak tapal, onkak itapalyo tein ista:k, onkak itapalyo tein chi:chi:ltik wa:n onkak italyo tein kostik. Ika yo:n tehwa:n tikihtowah tik..., tikpatah n' ito:ka:i pero yehwa *mismo** chalawih *lo que** tein tite:chilwihtok, n' ixiwyo, tepitsi:n kipata ixiwyo ista:kchalawih *porque** ista:kchalawih ixiwyo *más** pata:wak wa:n ista:k. Kostikchalawih tikihtowah tehwa:n tepitsi:n kipata *por** itapalo de n' kowtsi:n pero ixiwyo *mismo** yehwa, sayoh tepitsi:n *más** ma:tsikitsitsi:n. Oksé: kiliah ta..., *este** chi:chi:lchalawih, no: *igual** kipata itapalo pero ikowyo iw..., iwkitik wa:n ixiwyo no: tepitsi:n ki..., tepitsi:n taman, taman ki..., taman kiliah *porque** ma:pisi:ltik. Pero de n' ikowyo ihkó:n, ihkó:n, ih..., ihkó:n iwkitik, sayoh ne: ista:kchalawih *más** tepitsi:n yema:nik wa:n kostikchalawih tepitsi:n *más** takua:wak wa:n chi:chi:lchalawih *más** takua:wak. *Más** takua:wak. Sayoh kito:ka:itiah ihkó:n ki..., tikto:ka:ipatah *porque** itapalo ta:taman. Ke:mah. A:xka:n oksé:, neh yehwa yo:n niki:xmati, yo:n e:yi taman kowit, e:yi taman chalawih wa:n onkak oksé:, oksé: chalawih, a:mo nikmati de e..., a:xka:n nimitsili:ti tehwa:tsi:n wa:n tehwa:tsi:n tine:chna:nkili:s ox iwki tein neh niki:xmati *o** xa: sentaman tehwa:tsi:n tiki:xmati. Neh niki:xmati oksé: to:ka:it kiliah exoyema:nchalawih, ke:yeh kiliah exoyema:nchalawih *porque** ita:kilo tamati ke:meh exo..., exoyema:nexo:t. Ke:mah. Mm, yeh ika yo:n tehwa:n tikiliah, we:noh wehka:wkayo..., wehka:wkayo:meh tein ne:pa, ne:ka *tiempo** towe:ita:twa:n te:ch..., te:chilia:yah, te:chi:ilwia:yah kito:ka:itaih exoyema:nchalwih kihtowa *porque** tamati ita:kilotsi:n ke:meh exoyema:n. Oksé:, oksé: taman chalawih mo..., moto:ka:itia xonekuil, Ke:meh tehwa:tsi:n xa: tikihto:s *este** koyo..., koyo:kopa, koyo:to:ka:it, pero koyo:to:ka:it kipata *porque** koyo:to:ka:it kilwiah *jinicuile** wa:n tehwa:n tikto:ka:itia ma:se:walkopa tikiliah xonekuil. Xonekuil, mm, mm. E..., entó:s ompa ya yo:n kipata, xone:kuil, kwi:ka oské: to:ka:it. Xonekuil yehwa tehwa:n tikihtowah ma:se:walto:ka:i. Mm. Yo:n xonekuil yeh ita:kilo pa:pata:wak ke:meh, ke:meh yo:n mache:tehpi:kilo:ni. Ihko:ni pa:pata:wak, tehwa:n tikiliah, tehwa:n tikiliah *cubierta**. Yehwa ya tik.... Yehwa tak tehwa:n tikiliah ne: tepe:chalawih, yehwa yo:n wehwei wa:n .... Tepe:cha[lawih]. *Cuando** ne: se: kitapowa moke ne:n para se: kikua:s. Mm. Wehwei ne:n, ne:n iteyo, wehwei tatet. Mm, mm. Pero yo:n semi kuali *porque** we:lik ne:n, ne:n ipane:wayo, de n' ta..., taki..., moke mahyá: ichkat kipia mahyá ichkatsitsi:n, se: kiehke:wilia wa:n se: kikua ne:n ipananakayo. Wa:n iteyotsi:n kuali se: kie:wa wa:n se: kiwa:tsa komo se: kineki wa:n koma:mo se: kimana iwki ihkó:n xohxowik. Tikmana wa:n ti.., tikua ne:n, ne:n ta:kilo:t ko..., ko...., mahyá: .... Semi we:lik n', n' iteyo Iteyotsi:n. wa:n koma:mo tikeneki ne:n tikua:s iwki sah pos mah kue:cho na:no, mah kue:cho na:no kualtsi:n wa:n kuali t'chi:wa ke:meski ta..., *tayollitos**. Telwe:lik ihkó:n taxkaltsi:n kichihchi:wa iwa:n tixtsi:n, Taxkaltsi:n. Mochi:wa ke:meh *tayollitos**. Semi we:lik iteyo. Wa:n no: ahwia:k, a:, no: ahwia:k. Wa:n ahwia:k, xta:lili, xta:lili sayoh ahwia:kka:yo:t, awakaxiwit wa:n ke:meskia tikuahtoskia exoyema:n *tayollitos** Mm, tehwa:n ihkó:n tikuah ompa ne: tani, ihkó:n. Tiko..., ti..., ipanakayo tikualiah ne:n n' ichkatsitsi:n tein kipia, itsope:kka ke:meskia. A:, ihkó:n nankikuah, mm. Wa:n *semillitas tike:wtipowih ixa..., iteyotsi:n wa:n tikwa:tsah, entó:s ke:man, ke:masá: a:mo teh totapalo:ltsi:n 'kui yo:n, kimana ne: na:notsi:n wa:n kikue:chowa wa:n kita:lilia n' awakaxiwtsi:n wa:n se: chilito, kixta:lilia tixtsi:n wa:n takuahtokeh ya, talloyitos a. Mm. Ke:ní:w tiki:xmati kit tehwa:tsi:n. *Este** tepe:chalawih. Te..., tepe:chalawih. We:noh, wa:n tein n' *legítimo** ma:sewalmeh ompa kiliah tala:x, tala:x. Aha, tala:x. Mm. Entó:s yehwa ya tehwa:n tiki:xmatil. Yehwa ya xonekuil, aha. Ke:mah. Yehwa ya xonekuil, tein tine:chtapowia yo:n pa:pata:wak mm ita:kilo wa:n iihtikyo. Mahyá: ichkatsi:n wa:n iteyotsi:n we:weyak ihko:kó:n wa:n *cuando** pe:wa *más** chika:waya ya .... E:soh. Tahtapa:ni mahyá:. Ehe, yehwa ya yo:n tehwa:n tikihtowah, tehwa:n tiki:xmatih *por** exoye..., ne: *este** ne:n, *este** xonekuil. Tahtapa:ni, ke:mah. Para ti..., xo..., xo..., xonekuil wa:n .... Tehwa:n no: tikiliah n' yo:n ti..., tala:x, komoke ihkó:n tiki:xmatih tala:x pero tepe:chalowih ke:meskia kiliah ma:sewalmeh. A:xka:n oksé: ne: neh niki:xmati exoyema:nchalawih. żTehwa:tsi:n? Yehwa tehwa:n tikiliah ista:kchalachih. Nik.... Ista:kchalawih. Ista:kchalawih *porque** ista:k ikowyo ke:meskia moketsa ihkó:n wa:n semi takua:wak no:. Wa:n según** kuali para, para kowtati:l semi kuali *porque** ye:ktekolchika:wak. We:noh. Aha. Ke:yeh, kati:n yeh pos tine:chilia alax..., alax..., alaxchalawih. Yehwa nehjó:n, alaxchalawih. Yehwa, entó:s teh tikta:liah o:me to:ka:it. Alaxchalawih wa:n ista:kchalawih tikihtowa mono:tsa. Ke:mah, ista:kchalawih pero alaxtik pané: n' ita:kilo ahalaxtik Xohxoktik ke:meskia, ahalaxtik. Entó:s ompa yo:n tehwa:n ta:taman tikto:ka:ixmatih *porque** tehwa:n tikto:ka:iix:matih ista:kchalawih. Yehwa yo:n tein nimitsilia ma:pata:wak, tein motohtoka iwa:n ya ne: chi:chi:lchalawih wa:n kostikchalawih pero tehwa:tsi:n tiki:xmati, tehwa:n yehwa tein tiki:xmati tehwa:tsi:n *es..., este** alaxchalawih yehwa tein tehwa:n tiki:xmatih exoyema:nchalawih. Yehwa, yehwa eski, yehwa eski, mm. Yehwa, yo:n mah tikihto:ka:n tein i:pa nika:n cha..., cha:yeh, cha..., cha:yeh kowtsi:n. Yehwa xonekuil, exoyema:nchalawih, ista:kchalawih, kostikchalawih wa:n *este** ist..., ne:n ista..., chi:chi:lchalawih. Yo:n na:w..., mah tikihto:ka:n tehwa:n ma:kui:ltaman. Ma:kui:l taman. Ma:kui:ltaman. A:xka:n no: tikne..., no: nikneki nikmatis tehwa:tsi:n *este** neh no: nik..., nikitani seki, seki chalawih tein a:mo nika:n cha:yeh. Yo:n ma:tohtohmiyoh. No: *este, bueno** neh a:mo nikmati, neh ni..., neh kuali nikto:ka:iti:s ke:meh a:mo nika:wi:n cha:yeh yo:n kowtsi:n kuali nikihto:s ma:tohmiyohchalawih pero tehwatsi:n xa: tikmatis ke:ní:w mono:tsa, xa: no: kipias ito:ka:i. We:noh, neh niki:xmattok i:pa nehjó:n, i:pa tikto:ka:itiah tehwa:n ma:tohmiyohchalawih pero yo:n we:lik ita:kilo no:. A: no: we:lik. Ma..., se: tepitsi:n wehwei ke kuomekachalawih. Se: tepitsi:n wehwei soh ke mehmelastik ke:meskia, komo ke:meskia melastsitsi:n ke:meskia soh ko..., chalawihtsi:n. No, ta: se: kitapa:na wa:n kuali se: kimahse:wa no: n' i..., ita:kilo. Wa:n yo:n chalawih yehwa tein tikihtohtokeh tein a:mo nika:wi:n, a:mo nika:n cha:yeh. Te..., yo:n, yo:n a:mo nika:n cha:yeh, yo:n ne: seko, yankuixtok ne:sik, kipias ko..., semi wehka:wak komo se: *doce o trece ańos**. Ke:mah, mahtaktio:mo:me xiwit. Nika:wi:n. Xa: *este** i:pa kipiah, i:pa kipiah, yo:n chalawih tehwa:n nika:n aya:mo te:chwa:lkuilia:yah pero yo:n chalawih neh i:pa niki:iaya nika:n ka:mpa nitekitia ne:ka *tiempo** ya, kipias .... Ne:ka to:nal a, kipias semi, semi, semi ke:meh sempowal, ke:meh e:yi, ke:meh sempowal wa:n mahtak, mahtaktio:mo:me xiwit. Nitekitia nika:n ka:mpa, a:mo n'mati ox tiki:xmattoya se: koyo:tsi:n mono:tsaya *ingeniero** Salinas. A:mo niki:xmatik, mm. [Ma:tohmiyoh chalawih]. Ompa *primero** ne:siko yo:n chalawih kowsti:n ten tikihtowah ma:tohmiyohchalawih. E:soh. Ompa *primero** ne:siko, ompa achto ne:siko. *Después** de yo:n ompa achto ne:siko nika:n, nika:n ya tehwa:n te:chwa:lkuilihkeh ya. *Hasta** axka:n sepa pe:wak nikita nika:wi:n yo:n, yo:n ma:tohmiyohchalawih, ke:mah. Ke:mah, tehwa:n tikitakeh *apenas**, tiki:xmatkeh *apenas** yo:n chalawih kipias komo ka:n se: *diez o** *O, o** ke:meh mahtakti *o** mahtaktio:mo:me xiwit, ompakahkui:n. Ke:mah. Pe:wak ahsi ompaka ne:wi:n nehjó:n xina:ch. Aha:, ke:mah, ke:mah *porque** yo:n neh nimitsilia niki..., niki:xmat ompa ne: wa:n niktahtania:ya ihkó:n nikilia "de ka:ni wa:le:w i:n kowtsi:n" "Ne:chiliah" kihtowa "i:n a:mo de nika:n" Yo:n ne:chilih ke kua:lkuiah de nika:n *este** de Jalapa. *Casi** ompakawi:n, ne:wi:n. Ompakawi:n *primero** ne:sito. Bra..., Brasíl, ke:meskia ompaka ne:wi:n wa:le:wtok. Aha, primero ompa ne:sito. *Des..., ** ya, ya, nika:n, nika:n kua:lkuikeh ya, *mas, este** mah tikihto:ka:n tehwa:n *des...,** a:mo niman. Ke:mah. A:mo niman. A:xka:n nika:n ne:siko, tehwa:n a:mo no: niman kimoya:wkeh, sanoke a..., i:n *apenas**, a:xka:n ok pe:wak kimoya:wah, kipias ke:meh tehwa:tsi:n tikihtowa, ke:meh mahtaktio:mome xiwit. Ompakawi:n, mm. Yehwa yo:n, neh niki:xmati, we:noh neh nikto:ka:itia ma:tohmiyohchalawih. *Porque** a:mo nikahxilih oksé: to:ka:it wa:n nikita neh ke *mismo** chalawihkowit. Yeh .... Sayoh tehwa:n tikiliah ma:tohmiyohchalawih. Te..., teyo..., *Porque** tohmiyoh ne:n ikowyotsi:n tein n' i..., ima:i, ima:ta..., ka:mpa ma:tami a n' i..., n' i..., n' i..., ixiwyotsi:n. Tohmiyoh wa:n ika yo:n neh niki:xmati ma:tohmiyohchalawih. Tohmiyoh. No: ihkó:n tehwa:n tiki:xmatih. A:xka:n oksé: tatsi:ntokalis tehwa:tsi:n. :Wa:n, wa:n pero se: *parte** ke para nehjó:n, pos ne:n ta:kilo:t pos kuali se: kualia. A:, ke:masá ikowyo moke a:mo teh servi:rowa ok semi *porque** a:mo xo:ta, a:mo tekolo. A:mo tekoloh. A:mo tekoloh, yeh soh chichinawi sah yo:n kowit, se: kitikui:ltia. Wa:n entó:s a:mo kualtia para *cocina** ke:meskia yo:n kowit Xa:, xa: no: *igual** ke:meh xonekuil. Ke..., pero no: *igual** no:, chichinawi sah, chichinawi sah. Xonekuil no: *igual** chichinawi sah, ke:mah. Wa:n no: iwki yo:n tein apenas sepa, sepa de yankuik ne:sik komo ka:n se: mahtakti xiwit no: tiki:xmatkeh, yo:n tein ma:pisi:lchalawih. A:, yo:n ma:ahalaxtik, yo:n telxoxoktik tikihtowah tehwa:n. Tein yo:n .... E:soleh, no: ampó:n, no: a:mo, yo:n xoxoktik, a:mo no: nika:n kayo:t, no: iwki Brasileńo, ne:wi:n wa:le:w parahko. Entó:s no: iwki yo:n, no: iwki, a:mo tata, a:mo xo:ta ikowyo. Yo:n tamela:wa kite:maka seki xo:chit, moke ihkó:n, moke, moke *medio moradito** sah. Ihkó:n kite:maka xo:chit. Kipia ita:kilotsi:n pero neh a:mo n'mati ox se: kikua *porque** a:mo ke:man tikualia teh.... Semi tsikitsitsi:n, mm. Wa:n no: kipia ita:kilotsi:n, *porque** ita:kilotsi:n semi tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n. Pero xo:chitsi:n *medio moraditos** ke:meskia, mm. Ompa i:n loma nimitsilia, nika:n Las lomas kiliah, para ne:paka nochi yehwa ya kito:ktokeh, nochi. Yo:n semi onkak nika:n, nik..., nika:wi:n paratani ka:mpa tehwa:tsi:n titsa:nchi:wa parahkokopa ompakawi:n semi onkak neh nikmati. Aha:, nochi yehwa ya yo:n kowtsi:n. Nochi yehwa yo:n kowtsi:n wa:n tein tehwa:n to..., tein tehwa:n to..., tochalawih, wehka:w a, de kuamekachalawih Ke:mah, yo:n neh niki:xmati neli no: semi *apenas**. Poliwtok a *porque** a:mo a:ka:h nikita mah semi kipia ok. Wa:n yehwa katka *primero** kitampawia:ya kahbe:n para .... *Pues** yo:n semi, semi kuali ne:xka:yo:t para tehwa:n. Semi, semi ta: kuali para tapala:n wa:n tikmatis *este** ne:, ne:ka, ne:ka, ne:ka to:nal *cuando** tote:iskaltihka:wa:n moskaltihtiwa:lahkeh yehwa:n semi yehwa ika takowtamatiah. Semi, semi a, semi a *abono** katka para *cafetal**, para, ke:mah. Semi yehwa. A:mo ki:xmatiah tapala:n ke:meh, ke:meh a:xka:n moi:xmatiw tapala:n tein mo..., tein monamaka ne: .... *Este** we:ixola:l, yo:n moi:xmatia tehwa:n to..., tote:iskaltihka:wa:n mo..., te:chtapowiah, motekipanowa:yah semi, semi yehwa ika yo:n tapala:n, ika yo:n xiwtsi:n wa:n motelchi:waya kahbe:n. A:x, ka..., yeh. Wa:n motelchi:waya kahbe:n, mochi:waya kahbe:n. Yehwa yo:n ki..., kita:..., kitalia:ya *por** pa:nti ihkó:n, kite:tekpa:nah ihkó:n ininta:lpan. Mm, mm, ke:mah, ke:mah, ke:mah, ke:mah eski. Wa:n ke..., ompa ke:mah kita:liah no: sepa *por** pa:nti kahbe:ntsi:n wa:n yehwa yo:n kitampawia, kualtsi:n moma:na:miki wa:n .... Para toni tapala:n kita:lili:tih, a:mo taxiwyowa *cafetal**, a:mo tame:wayah. Wa:n *hasta** no:nió: taxiwyowaya kahbe:ntah, ke:mah yehwa yo:n neli. Wa:n yo:n, yehwa yo:n tein timonohno:tstokeh ika yo:n kowtsi:n. Tein tata. Tein a:mo tata tikihtowa *este** e:yi taman, yehwa ya tein i:n o:me taman Brasileńo tikihtowa n' teinn nika:n, tein a:mo nika:n cha:yeh wa:n chichinawi sah wa:n xonekuil. E:soh yo:n a:mo, ta..., tata, tata pero chichinawi sah, mm. E:soh. Yehwa yo:n e:yi taman. Yehwa yo:n nochi iwkeh. Ne:n exoyema:nchalawih yo:n kualtsi:n tata, kuali kowit, mm, ehe, ihkó:n *mero**, ihkó:n *mero**. A: yo:n ke:mah, kuali kowit, semi kualtsi:n tata, yo:n ke:meh kuomekachalawih, e:soh, mm. *Pues** semi kualtsi:n to..., totatsi:ntokalis wa:n totalna:miki:lis. Tasohka:matik miak. Kualtsi:n timonohno:tsah, ihkó:n timomati:ltiah nochi kati:ni tiki:xmattokeh kowtsi:n. Katí:n *mas** kualtia wa:n kati:n *más** tekoloh, mm. Ke:mah. No n'nekia nimitstatsi:ntoki:s tehwa:tsi:n, ke tehwa:tsi:n tiki:xmati xiwpahtsitsi:n, xa:, xa: welis *este** tite:chtapowi:s, xa: pahti, xa: onkak yo:n, yehwa de yo:n chalawihkowtsitsi:n ika timonohno:tstokeh. Xa: tikmati tehwa:tsi:n kualtia para pahti *o** sayoh kualtia para kowtati:l *o** para se: kimahse:was sah ita:kilotsi:n. *Bueno** Yo:n tein ika timonohno:tstokeh, ke:meh tehwa:n tiki:xmatih ne:n, ne:n tikiliah *este** alaxchalawih, yehwa ya teh tiki..., teh tikihtowa exoyema:nchalawih. Pos nikita neh wehka:w ta:tomeh semi .... Na:nomeh kichi:wayah temaskal ihkó:n, kichi:wayah se: temaskal wa:n .... No: komoke motemah wa:n kite:mowah yo:n xiwit yehwa yo:n ne:, ne: ima..., ima:..., ima:xiwyo ya ne:n alaxchalawih, exoyema:nchalawih. Exoyema:n. Kih..., kiolo:chowah ihkó:n kualtsi:n wa:n mokalakiah itech temaskal wa:n yehwa ika mowihwi:tekih ya, ika motemah, ke:meskia mowihwi:tekih para *con eso** yo:n kit kimpahchi:wa no:, pahti yo:n. Kihtowah ke toto:nik no: yo:n xiwtsi:ni, ne yehwa ne:n chalawih. Wa:n ne:n okseki taman chalawih a:mo, i:pa yehwa sah. Xonekuil. A:xka:n ne:n yehwa ya ne:n tikihtowa, tikihtowa, ke:ní:w tikilia teh ne:n xonekuil. Pos yo:n a:mo nikmati ox kualtia para pahti pero tein kualtia para no: teisá: servi:rowa yehwa ya ne:n kuamekachalawih wa:n chalawih, pos yo:n yehwa tikihtohtokeh kualtia para tapala:n. Komekachalawih. Wa:n kualtia para n' kinte:kah piomeh *o** to:tolimeh kihte:kah, kintapechtiah ika, kikuih tapech. Itapech. Kikuih para n', para kihtowah ke a:mo, mah a:mo pe:peyo:lowaka:n ke:meski *porque** yo:n xiwit a:mo pe:peyo:lowa. Pero komo kita:liliah teisá: xiwit eliwis sah, yo:n pahpataiswat tein wa:kik semi *seguro** pe:peyo:limeh. Oli..., komoke moskaltiah. We:noh yo:n tine:chnohno:tstoya de ne:, de n' iteyotsi:n yo:n xonekuil. Wa:n ke..., yo:n teh tehwa:tsi:n tikmahse:waya no: *cuando** tik.... A: no: ika timoskaltih. A: ke:mah, neh ika nimoskaltih ke:meskia tikte:mowa:yah, tikte:mowa:yah ne:wi:n ka:n onkak ka..., *cafetal o** tehtepe:yoh onkak yo:n chalawih. Tikonkuiah wa:n tikihki:xtiliah ne:n inakayotsi:n, tikualiah wa:n iteyotsi:n tike:wayah *hasta** tikwa:tsayah ke:meskia ihkó:n. Tikwa:tsah wa:n tawa:tsal a ke:meskia *cuando** se: et se: kiwa:tsa, entó:s ihkó:n tiksentilia:yah kie:ra ka:n se: tahkoalmo:n, se: almó:n tatet. Entó:s tik..., sepa tikwa:tsayah wa:n seki pos kimanayah ya wa:n kichihchi:wah taxkaltsi:n tla..., tayolliyos ke:meskia kichihchi:wa. Telwe:lik, telwe:lik, mm. Telwe:lik, ke:mah neh yo:n no: nikmatik, nikmatik ke neli no:, no, no kuali se: kimahse:wa. Pero neh nikmahse:waya no:, no: niki:xmati, no: niki:xmati ke:ní:w se: kimahse:wa yo:n kow..., kowtetsi:n wa:n neli se: kimattok ke we:lik. Tehwa:n teinn tikchi:wayah katka tipi:pil, timoskaltihtoyah. Neli ke:meh tehwa:tsi:n tikihtowa *cuando** Tipi:pil wa:n tikmatih ke nochi we:lik pos nochi se: kikua ya sah, nochi se: kimahse:wa. Nochi se: kikua ya sah, mm. Neh nikuia wa:n niktewa:tsaya n' yehwa yo:n ko..., iteyotsi:n yehwa yo:n xonekuil, 'tewa:tsayah wa:n *cuando** kualtsi:n yo:n pe:wa teh..., tehte:tewa:ki a kualtsi:n, nikilia ehema:nik se: kikua neli kualtsi:n mahyá:, mahyá: mohmoloxtik. Yo:n neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, yo:n neli nikmattok ke we:lik pero, pero a:mo nikmatia ox we:lik ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n kita:liah ta:taxkaltsi:n ke:meskia mah ..., mm. We:lik. Ke:mah, ta:taxkaltsitsi:n ke:meh ta..., tayollitos ke:meskia kichihchi:wah. Ke:mah, ke:mah. Telwe:lik iwki yo:n. *En vez** de, a:..., a..., a:mo kikuiskeh etsi:n, kikuiskeh yehwa ya yo:n iteyotsi:n de chalawih, *a ver** xikita sah. Wa:n neli a:mo se: kimahmati pero semi kualtsi:n .... Mm, ke:mah yehwa yo:n de tatet, iteyitsi:n chalawih wa:n tel..., pos a:mo se: kimahmati pané: .... Semi kualtsi:n ke:meh i:n timonohno:tsa wa:n tehwa:tsi:n tein tikmati. Pos kualtsi:n xinech..., ke:meh i:n tine:chtapowih. Wa:n no: *igual** tein neh nikmati pos no: nimitstapowia ihkó:n mah *parejo** mah ti..., mah no: timosenilwi:ka:n, mah timosenyo:lchika:waka:n tikihtowah, wa:n timoseni:xmati:lti:ka:n nochi tein kualtsi:n wa:n tein, tein te:ch..., te:chpale:wia. Telmiak tasohka:matik, tehwa:tsi:n timono:tsa *don** Miguel tine:chilwih, mela:w. Neh nimono:tsa niRubén. Pos *claro, correcto**. I:n tein tehwa:n .... Ke:mah niMiguel Cruz Telmiak tasohka:matik timonohno:tsakeh. Tasohka:matik. *Pues este a ver** ke:naniá:n sepa timo..., timonohno:tsah wa:n kualtsi:n timotapowi:skeh ke:meh a:xka:n ekintsi:n ne:ji:n to:n..., to:nal timonohno:tskeh. Yehwa yo:n, yehwa yo:n. Se..., semi kuali ke:meh i:n timonechikohtiowih *porque** timomahmati:ltiah nochi ton, toni tikihi:xmatih ke:ní:w tikchi:waskeh *Pues** ke:mah ke:meh nimitsilia tehwa:tsi:n onkak tokni:w kipia talana..., kipia talna:miki:lis ke:meh i:n ika pahti *o** talna:miki:lis ke:meh i:n tonika se: mo..., mo..., mopahti:s. Mah a:mo pos .... Mm. Wa:n semi kualtsi:n. *Pues** neli miak tasohka:matik don Miguel tehwa:tsi:n wa:n *a ver** ke:maniá:n sepa timonohno:tsah. *Deveras** ihkó:n, tehwa:tsi:n. [Semi]Kualtsi:n, a:mo teisá:. *A ver** ke:maniá:n timotahpalowah sepa *don** Ruben. Tasohka:matik ke:mah. *Hasta** mo:statsi:nko ya. A:mo teisá:, ke:mah, tehwa:tsi:n.