We:noh pos a:man *este** xite:chili nochi i:n ta:taman komekat tein nika:wi:n *este** ka:mpa ika tinemih onkak. Tikmattokeh we:noh o:me taman ne:n onkak ne:n komekat. Seki tein pihpitsa:wak pos kuali ika se: tahtalpia, se: tama:wi:pa:na wa:n tein tohtoma:wak kuali se: kikui wahkalkowit. Mm, wahkalkowit. Ekinika tipe:watih ika i:n ta:taman komekat tein kualtia ne: wahkalkowit. Aha. Kuali tite:chili:s de i:n kopo:posokani. kowposokani seki kiliah, seki kiliah poposikani, ke:niwki, ka:nachi taman onkak. Ka:ni mochi:wa, ke:ní:w se: ki:xmati, ke:niwki ixiwyo, ixo:chio, nochi ne:n tein tikmattos. Aha, mm. Pos poposokani ne: onkak nikahkui:n tehwa:n, nika:n, nika:n kowtahpa, Tahchiktekopa, Ta:lchi:chi:l. Kokoposokani yo:n chi:chi:ltik poposokani, yo:n se:, se: kehke:wa wa:n chi:chiltik moka:wa ipanko. Chi:chi:ltik. Wa:n yo:n onkak ne:n ista:k poposokani. No: onkak ne: tehwa:n tokowtah, onkak po..., poposokani ista:k, *cuando** motelchi:wa nochi yehwa nika:n i:n, nika:n ke:ní:w, nika:n Texa:lah, Tatampa, tanikua:kopa de ne:, de Ayotzinapan, ompa semi motelchi:wa. Ke:mah, nochi yehwa mopacha:nia yo:n. Wa:n yo:n se: ki:xmati iwki *porque** i..., ista:k kuomekat, se: kehke:wa lia, ne:n se: kehke:wa n' ipane:wayo. Moka:wa ista:k ipanko wa:n ahwia:k ke:meh yo:n ta:kokoxo:chit inalwayo. Ahwixtik yo:n, ahwia:k wa:n i:n chi:..., chi:chi:ltik a:mo ahwia:k yeh. A:mo ahwia:k. Wa:n ixo:chio ne:n, ixo:chio ne:n ista:kpoposokani yeh kostik. Kostik ixo:chio mochi:wa, ke:mah wa:n, wa:n i:n seki ne:n i..., ixo:chio pané: achi ista:k, tein chi:chil..., chi:chi:lpoposokani, ista:k ixo:chio. Wa:n ixowyo kehke:..., kehkeniwki i:n o:me taman. Ixiwyo nehjó:n no: mo..., mota:lilia ke:meh, momahma:itia, momahma:itia tepitsi:n ke:meh, ka:n nikelna:miki ke:niw[ki] ixo:chio pero motekpa:na n' ke:ra ka:n chikuase:n mota:lia n' ima:tako:yo, ompa t'tahta:liliah ima:tako:yo ihkui:n, i:n de ima:xiwyotsi:n, ke:ra ka:n chikuase:n. Wa:n pané: tikihtowah mahyá: *corazón** ne: mochi:wa n' i..., per..., *mas** yekapitsaktik i..., ixiwyo, yehwa yo:n wa:n tehtekochitik ii:xko ne:n ixiwyo, tehtekochtik tepitsi:n, yehwa yo:n poposokani tein ista:k wa:n chi:chi:ltik, yehwa yo:n. Ixiwyo nochi iwkitik sah, sayoh entó:s nika:n mopata sayoh ixo:chio wa:n ne: n' i..., Ixo:chio wa:n ne: i..., i..., ikowyo. Ikowyo wa:n de, de ahwia:k, ne:n ista:k ahwia:k ke:meh yo:n ta:lokoxo:chit inalwayo. Ahwia:k semi, pané: yo:n, pané: mentolato, ihkó:n ahwia:k, mm. I:n oksé: tata:wikmekat ¿Ke:niwki? Ta:tawikmekat yeh yo:n s..., yo:n, yo:n tata:wikmekat chi:chi:ltik *cuando** selik, tein kone:meh mokopi:nah, moskaltihtok komekakone:t, yo:n, yo:n nehjó:n chi:chi:ltik komekat wa:n pané: kohkokoyoh, kipia kokotsitsi:n, ika se: ki:xmati ke tata:wikmekat wa:n yo:n, yo:n semi takua:wak para ika se: tawi:pa:nas, kualtia ika se: tawi:pa:na, *cuando** pitsa:wak kualtsi:n ika se: tawi:pa:na wa:n tein toma:wak kualtia wahkalkowit. Yo:n semi kualtsi:n *porque** kualtsi:n se: kichihkolowa wa:n, wa:n ki:sa pochiktsi:n yo:n komekat. Pochiktsi:n, kualtsi:n kwelita ne: a:kin tachihchi:wa, tein ki:xmatilia tachihchi:was kualtsi:n kineki kichi:was ne: iwahkalwa:n kite:mowa tata:wikmekat, poposokani a:mo kachi kikuih *porque** porin ne: a:chi:chika i:x kipia wa:n a:mo wel se: ki..., kichihkolowa ok wa:n i:n tata:wikmekat kualtsi:n mochihkolowa ke:meh se: kinekis. Telkualtsi:n ki:sa wa:n wa..., wahkalkowit ye:kkualtsi:n ki:sa. Takua:wak semi. Yeh ika yo:n kachi kualtsi:n de.... Yehwa kachi kualtia, de o:me taman, *porque** se: tawi:pa:na wa:n para ika se: kichi:wa seki wahkalkowit, yehwa yo:n. Ke:niwki ixiwyo wa:n ixo:chio ne:n tata:wikmekat. Tata:wikmekat a:mo n'mati ke:niwki ixo:chio pero ixiwyo no:, ma:we:weyak sah no:, ma:we:weyak sah wa:n nehjó:n mo..., mota:lia no: miak ima:xiwyo ma:..., ma:we:weyak sah, tahtamatisneki chi:ltekpin, iwki a n', ke:meh chi:ltekpin. Pero yeh pisi:ltik chi:ltekpin, i:n tepitsi:n wehwweitsitsi:n ke chi:ltekpin, ne:n ixiwyo ne:n tata:wikmekat, ke:mah. I:n kuesalmekat ¿Ke:niwki? I:n kuesalmekat yeh, yeh ima:y, e..., e:yi, e:yi mota:lia ima:y, ne:n ima:xiwyo kuesalmekat wa:n tikiliah kuesalmekat *porque** ti..., *cuando** ikechtayo ne:n komekat *o** ma:ski a:mo ikechtayo, ma:ski ipanko ya mochi:wa kuesalmekat tein chika:wak a *mas**, nehjó:n tehtekochtik ke:meh yo:n kuesalkowit. Tein kone:t ok ata ikechtayo se: kita tehtekochtik, ka:mpa moma:itia, ima:i e:wa wa:n ahko de ima:tsi:n ne: tekochtik, tekochtik, ihkó:n mahyá: kana:rtsitsi:n kipia ne:n, ne:n kiyewalohtok kowit, no: iwki kuesalmekat, no: iwki, ika ti..., tikiliah kuesalmekat. Wa:n takua:wak, kipia, ki:sa ite:ntson ye..., ye:k, ye:ktakua:wak mota:lia yo:n kuomekat ika .... A:mo para se: i..., kuali se: kelpachowa yo:n pero semi takua:wak. No: kualtia ika se: tawi:pana, ye:ktaxi:kowa yo:n pané: *alambrón**, ye:k..., ye:ktakua:wak yo:n komekat. Ke:mah wa:n komo tepitsi:n pipi:nik a:mo kiteki ok *machete** ke..., kehkelpachowa sah *machete**, takua:wak semi yo:n. Ke:mah wa:n para wahkalkowit no: kualtia soh ke takua:wak para se: kelpacho:s, ke:mah. I:n ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio a:mo n'mati ke:ní:w mochi:wa ixo:chio pero ne: niki:xmatok n' i..., ima:xiwyo ke:mah, kahkana:wak wa:n achi ma:we:weyak, mm. I:n witsmekat, ¿Ke:niwki? Witsekat yeh mochi:wa ne:n ih..., ihw..., iwki a imekayo ke:meh tata:wikmekat sioh ke i:n witsmekat ne:n komekat xoxoktik. Xoxoktik wa:n achi:chika momahmaxalowa ihkó:n, mahyá:, mahyá: *palma** tikihto:ka:n ka:mpa pe:wa se: ima:y i..., imaxal ompa e:wa se: inakas..., i:ka:n o:me ya imaxal ihkó:n mochi:wa, momahmaxalowa ihkó:n. Wa:n achi:chika mo..., pero momalakachohtiw, a:mo, a:mo, se: nika:n ihkó:n, se: mosentekpa:na ke:meh, ke:meh pa:lmahma:it, a:mo, ki:sa nika:n se:, ke:meh kahbe:n *mero**. Ke:meh kahbe:nkowit, kahbe:n, kahbe:n, kahbe:nkowit moskaltia, ki:sa ima:tako:yo ne:wi:n wa:n se: ne: ki:sa wa:n se: ne:wi:n ya, mahyá: mok..., mokrusa:rohtiw ne:n ima:tako:yo, iwki kichi:wa yo:n wits.... Wa:n, wa:n tikiliah witsmekat *porque** ne: de ki..., kipia iwitsyo wa:n ye:kkohko:ltik, yo:n te:tsaya:na no:. Wa:n no: kualtia para wahkalkowit yo:n, no: kualtia para wahkalkowit. I:n a:mo tikmati ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio ista:k, ista:k ixo:chio. Ke:mah wa:n ima:i no:, no:, no: ma:pisi:ltik ke:meh, no: mahyá: *corazoncitos** no: i..., ima:y wa:n, wa:n nehjó:n motekpa:na no: ke:meh kahbe:n, ki:sa ima:ta..., tako:t de ima:xiwyo se: wa:n ompa motekpa:na mahyá: kahbe:nxiwit ihkó:n, pero achi pisi:ltik. Yehwa yo:n wa:n ista:k ixo:chio. Yehwa i:n se..., semi kuali no: para wahkalkowit, ye:ktakua:wak no:, ke:mah. I:n oksé: komekat kipia ito:kay koyo:kopa i:n tikilia *tres corazones** ke:niwki ne: i:n. A: yo:n e:yi, e:yi yo..., e:yi yo:lomeh, yo:n komekat mochi:wa ne .... A:mo okachi onkak nikahkui:n, a:mo, a:mo a:kin kitasohta *porque** pahti kikuih no: wa:n yo:n mochi:wa ne: o..., ne: ista:k a:kopa, ompa mochi:wa, ompa nimattok, ohka:n ompa yetok yo:n komekat. Ka:n, ka:n a:kin mati *mas** komohkó:n a:ksá: a:mo kimati. Neh nimattok *porque** titachihchi:wayah achto, *cuando** tipe:wkeh tehwa:n, *cuando** pe:wak i:n *cuando** pe:wa:k tik.... pe:wa..., *cuando** pe:wte:wa timomachtihkeh, ka:n nikelna:miki kati:n, kati:n xiwit. Tietoyah de *cuando** t'pe:wa:ltihkeh tehwa:n *cooperativa porque cooperativa** tehwa:n t'pe:waktihkeh, ekintsi:n a:mo kimatih ox tehwa:n t'pa:waltihkeh i:n *cooperativa cuando** pe:wak, pe:wak. Ekintsi:n komoke kipatakeh ito:kay, mo..., mopatak a, kihtohke 'Tosepan' pero yo:n pe:wak, cooperativa tipe:wkeh. Tehwa:n katka tieskuele:ros, neh katka nimo..., ni..., nietoya *escuela abierta secundaria**, después** nipa..., nikkpiaya *primaria** pos nipano:k *secundaria** wa:n pe:wak timomachtiah. Nehwa wa:n ne:n Filomeno Cayetano, nochi tein, tein tipano:keh ya, a:mo, a:mo tikualtiah ok ekintsi:n komoke mahyá: a:mo tivale:rowah ok te:chitah pero ompa, ompa, mahyá: topa tahtaksatokeh tehwa:n i:n nemachti:l wa:n de i:n chi:walis. Soh ke tehwa:n titekitikeh, t'ta:lihkeh *totiempo** sah, ti..., tiksenta:lia:ya **tofaena** sah, timosempale:wia:yah ika tomi:n *cuando** tikchi:wkeh *cooperativa** ekinikatsi:n. Wa:n yo:n te:chmachtia:ya se: to..., totamachtihka:w de .... I:n pe:wak de 'PRADE' te:chne:xtili:ko i:n. de n' 'PRADE', ne: a:mo n'mati kati:n xiwit wa:n se.... Tipe:wkeh tim..., tikaxto:lmeh sah tipe:wkeh, a:mo semi timiakeh ti..., tita:kapi:pil ne:n tisanmigueleños. Wa:n ne: tehwa:n tipe:wkeh wa:n nika:n Xiloxochico. Pero Cuetzalan a:mo onkaya yo:n. A:mo onkaya, ekintsi:n we:itik a, a:mo tivale:rowah ok tehwa:n pero totech e:wak nehjó:n, nehjó:n, nehjó:n chi:walis Pos tehwa:n titatsi:ntokekeh semi, tikahseikeh se: a:mai:x wa:n ki..., ompa, ompa kite:ne:wa de *cooperativa** wa:n tehwa:n tiknekiah t'matiskeh toni kihto:sneki *cooperativa** totamachtihka:w, monotsa Gabriel Salón Totamachtihka:w wa:n 'tahtaniah ke toni kihto:sneki yo:n *cooperativa**. Ika yo:n pe:wak te:chtomilia ke:ní:w, pos nankimatiskeh mah t'chi:waka:n. "*Cooperativa** kihtowa mah timosentili:ka:n" kihtowa "sent..., senolo:chtekitinih" kihtowa "yo:n" wa:n senolo:chtekititi wa:n t'ta:li:ka:n de o:me, eyi *centavito** para tik.... para tikchi:watih i:n tekit wa:n tik..., titakowatih, *a ver** ton tikchi:watih tanamak, tikta:li:tih wa:n ihkó:n tiwe:itiskeh komo tehwa:n tik..., tik..., tiknehmachpiah to..., to..., totomi:n tiwe:ititih pero nochi tikta:li:tih sah, a:mo, a:mo, a:mo tata:nitih. Wa:n yehwa tipe:wtkeh tehwa:n, nehwa, nehwa ni..., tipe:wkeh, timomachtia:yah nehwa wa:n Filomeno Cayetano wa:n Román, Román Félix Leyva wa:n ne:n, ne:n María Guzmán wa:n Tacho Aguilar. Nochi tein, tein ka:n tivale:rowah ok yehwa ompa tipe:wkeh. Tehwa:n nochi tiki:skeh a:mo, a:mo te:ch..., we:noh tein i:n tekitih tose:pan pero a:mo te:ch..., a:mo te:chpo:wka:itah. Pero t'mattokeh ehe, mah kitahso..., [ta]soka:matika:n, tehwa:n titatsi:ntokanih, timomachtia:yah ika yo:n e:wak yo:n, yo:n chi:walis, ekintsi:n pané: a:mo, a:mo te:chchi:wah kue:ntah pero tehwa:n ompa pe:wak. Ke:mah, i:pa nik..., i:pa niki:ihtowa wa:n, wa:n nehjó:n yo:n tipe:wkeh tehwa:n nimitsilia, de tikaxto:lmeh wa:n pe:wak timosenkuih ya iwa:n ne:n, ne:n Xiloxochico. Wa:n pe:wak ne: ompa ne: Xiloxochico yehwa:n mokalakihkeh, pe:wak kisen..., kisenechikowah ne: xokot wa:n kite:mohkeh ya ka:n kinamakati:wih, *hasta** ne: we:ixola:lpan kinamakayah, kite:mowah se: tepostama:mahkeh, kisenixta:wayah ne: para kika:wati:wih tama:mal wa:n kinamakayah ompa ne: we:ixola:l *central de abasto**. Ompa kite:ma:ktia:yah para kisentilia:yah tomi:n, yo:n kita:niah tepitsi:n. No pe:wak we:iti ompa ne:, de ne: *lado** wa:n nika:n tehwa:n ne: tikchi:wkeh, pe:wak tikowah *azúcar**, tikowah ne: tao:l. Timosempale:wihkeh wa:n tia:yah ne: tikonkuiah tao:l nika:n *colegio** ka:mpa ekintsi:n talwiah *colegio** ka:mpa yo:n tio:pan yetok, nankimattokeh wa:n tia:yah ne: nechiko:l Zacapoaxtla iwa:n se: *ingeniero** wa:n timo..., tiksentilia:yah to..., totomi:ntsi:n tikta:liah nochi. Ke:meh ekintsi:n kihtowah tose:pantomi:n kita:liah nochi t'ta:lihkeh tehwa:n pero t'ta..., para tikchi:wkeh yo:n nepale:wi:l para tiko:wkeh *azúcar** ome, e:yi *bultito**. Ne: ke:meh tikonkuikah, ekinikatsi:n tikuitoh o:me, o:me, o:me kosta:ltsi:n sah tikuitoh wa:n pe:wak titanamakah ya ompa ne:, ka:n t'piayah kali. *Palacio** kaltampa ne:n pe:wak titanamakah. Ompa titanamakah, ka:mpa ekintsi:n ne:, ekintsi:n ne: ka:mpa ne:n *biblioteca** ya, ka:mpa tekiti yo:n Horacio. Ompa totanamakalo:ya:n katka de n' *cooperativa** t'chi:wkeh, ompa ke:mah pe:wak we:iti, pe:wak we:iti *hasta**, pe:wak we:iti *hasta** ehkok Cuesala:n. De Cuesala:n kipatakeh to:ka:imeh wa:n tehwa:n tiki:skeh, a:mo tikualtiakeh ok, pero t'pe:waltihkeh tehwa:n yo:n. Ke:mah ekintsi:n onkak miak nemachti:l onkak ekintsi:n, miak, miak taman, *más** we:itik a, de tsi:nki:saskia *mas** we:itik a, miak kalakkeh tokni:wa:n wa:n ekintsi:n *mas** kimatiliah taman wa:n wi:tseh miak koyo:meh wa:n we:itik a i:n chi:walis pero yo:n pe:wak de *cooperativa**. Yehwa yo:n, ekintsi:n mopatak a to:ka:it, ne: kito:ka:itihkeh Tosepan o almacén, toni kito:ka:itihkeh seki yo:n pero tikpe:waltihkeh *cooperativa**, ompa e:wak yo:n. Yehwa i:n *cuando** tikchihchi:wayah wahkalmeh nimitsilia ne: ika tipe:wkeh, pe:wak tikchi:wah wahkalmeh, neh ne:chta:lihkah *comité** de, de i:n wahkalmeh wa:n iwa:n nitekitik Rufina Edith Villa, de San..., de San Abdrés Tzicuilan, yehwa iwa:n nitekitik, yeh katka de Cuesalan wa:n neh katka *local** kikihtowah de ne: San Miguel katka ni..., no: *nicomité:** de yo:n, de yo:n ta..., ma:tachihchi:wanih. Wa:n neh nikintanamakilia:ya tokni:wa:n ihwa:k pe:wa nimati we:ixola:l, a:mo nimatia. Ompa pe:wak nimati we:ixola:l nitanamakati wa:n niahki *hasta** nika:n ka:mpa mona:miki n' ta:l iwa:n ne: Es..., Estados Unidos, nika:n Sonora, Najuajua wa:n pe:wak nitanamaka wa:n ne: xola:lpan ni..., nikpiaya se: ka:mpa nitanamakaya ni.... N'tahtanihka ne:n kualta:kayo:t se: .... Koyo:meh de ompa, ne:chmakakeh ompa titanamakayah wa:n ompa ke:mah niahki para ... Nitanemi:ltia ompa ne: *calle** te..., tein iwa:n ni..., ni..., iwa:n nikomite:ntika, ne: Román Félix wa:n, wa:n nika:n Teofila Zamora katka *comité**. Wa:n ika t'chihchi:wayah kalmeh, tikne:nta:lihkah yo:n de kuesalkua:a:kat tikchihchi:wayah tahkit ika xo:no:t wa:n yehwa i:n pe:wak tikuih, tikuih i:n komekat wa:n tik kuali tikchihchi:wayah ke:meh tehwa:n tiknekiah. Yema:nik, se: kitatapatsa, se: kitatapatsa mahyá: owat wa:n se: kichi:wa ka:nachi se: kinekis wa:n se: kimimolowa, se: ki..., se: kimimilo..., ata, se: kimikilxi:ma wa:n t'chihchikolowa:yah ke:meh ... Wa:n yo:n komekat chi:chi:ltik tepitsi:n, yema:nik ke:meh, ke:meh i:pa kuetax. Se: kitila:na tsaya:ni ihkó:n wa:n a:mo moneki kitapa:nas ika *machete** kua..., tsaya:na sah wa:n t'tila:na wa:n i:xtapa:ni ihkó:n yehwa t'chihchi:wayah yo:n para wahkal, wahkalmeh *o** t'chihchi:wayah yo:n kitaliliah ne: miak taman ta:kilo:t n' pané: tekol mehmetseh kualtsi:n wa:n tahkopitsaktik wa:n ika kichihchi:wah. Kualtsi:n kichihchi:wilia:yah, nikitaya *porque** t..., titachihchi:wayah ika ne:n a:wilmeh, tim...,tima:tachihchi:wayah. Tepitsi:n niki:sak nochi de yo:n, ka:n, ka:n, pe:wak ka:n nitekiti ok ne: ... Iwki tika:wkeh, ekintsi:n a:mo ... *[por]que** neh wa:n Román semi titekitiah de yo:n. Tehwa:n ne:nta:lihkeh mah kichi:waka:n yo:n wahkalmeh de, tikchihchi:waka:n de, mah kipia, mahyá: kuesalkua:a:kat, tehwa:n tikne:nta:lihkeh iwa:n Román wa:n tikchihchi:wkeh, miak taman t'chihchi:wayah. Seki pa:pa:lo:meh de, de xo:no:t. Ke:mah, yehwa yo:n ika nikmattok wa:n kualtia i:n kuamekat wa:n no: kualtia para, para pahti kikuih komekat, ne: kite:tehtekih, kitehtekih ke:meh se: kinekis wa:n kimanah para, kilia para *riñones**, yo:n pahti no:, ke:mah. I:n ke:niwki ixiwyo wa:n ixo:chio. Ixo:chio a:mo nikmati ke:niwki *porque** wehkapan mochi:wa, wehkapan ke:meh [teposkal] ne: ahko mochi:wa wa:n ixiwyo ehe:i n' ima:ixiw[yo], wehwei, pa:pata:wak tepitsi:n ke:meh se:, se: *geme** koma:mo *más**. I:n wehwei, pata:wak, pata:wak, ke:meh xa:, xa: ke:meh se:se: *cuarta** panowa tepisti:n wa:n tehte:pintseh ke:meh toyu..., ke:meh mahyá: *corazoncitos** n' i..., i..., ixiwyo ihkó:n yetok mahyá: *corazón**. Wa:n e:yi mota:lia, se: nika:n mota:lia tatahkoya:n wa:n o:me tanakastan, iwki mochi:wa yo:ni wa:n metswe:weyak tepitsi:n ke:meh se:se: *cuarta** wa:n tahko ime..., ima:kowyo, yehwa yo:n komekat mochi:wa. Ke:meskia ekimit ixiwyo. Ke:meh ekimit ixiwyo, iwki ke:meh ekimit ixiwyo, i..., iwki a no:, ke:mah soh, iw..., iwki a achichi, we:noh ne: nehjó:n wa:n komo ma:yeh *cuando, cuando** nohne:l ok komekat *cuando** yowi ahko ya, *hasta** ahko a:mo se: kita ok ixiwyo pero n' ta:lpan, tein itsmoli:ntok se: kita ixiwyo. Ke:mah, iwki yo:n, ke:mah. Wa:n pahti tikui yehwa ixiwyo oso ikowyo. A:, ikowyo, komekat. Yehwa se: kikui para pahti. Ke:masá: ne:chtahtaniah ihkó:n nikinonkui:lia ne:n kuomekat mah mopahti:ka:n ika, kimanah, mm. A:man ne: tipano:tih ika i:n komekat tein kuali ika se: tahtalpia, we:noh ye:wa te:chilih ke ne: tata:wikmekat ihwa:k selik no: kualtia. Ke:mah. I:n oksé: *este** 'to:ka:itia chi:lmekat, in ¿Ke:niwki? Chi:lnakat no: nehjó:n, no: ti:ltik ikowyo nochi, medio** ti:ltik yo:n, ta..., tamantik ke:meh no: tata:wikmekat tein *cuando** selik, yo:n no:, yo:n kualtia se: tawi:pa:na ika wa:n no: kualtia para ika se: kinpahwia ya michimeh. Se: kiteki ne:n komekat, semi motelchi:wa nika:n ahpa:sa:t, yo:n tetah, no: motelchi:wa, se: kiteki wa:n se: kioholo:chihilpia wa:n se: kikoxta:lketsa wa:n se: kwi:ka a:taw, se: kitsontewia ika a..., a:tet wa:n miakeh se: mokui para ne: se, se: [kio:rahtilia] se: kipahwia n' a:t. Koma:mo te:ta:ni, yowi tepitsi:n sah pahti wa:n a:mo kimachiliah wa:n miak, miakeh se: motekpa:na wa:n se: kitsohtsontewia wa:n yehwa yo:n se:, se: kipahwia ika ne:n, ne:n michimeh. Kuali pahti wa:n kual..., kuali ika se: tawi:pa:na no: wa:n kuali, kuali se: kikui para a:chikiwit, yo:n ehke:wi n' i..., ie:wayo se: kehke:wa kualtsi:n, mahyá: xo:no:kowit wa:n se: kiwi:pa:na komo se: kineki a:chikiwit se: kichi:wa yo:n. Yo:n semi kualtsi:n wa:n a:mo posteki yo:n, yema:nik. Yehwa ika kualtia [para] a:chikiwit. Ke:niwki ne:n ixiwyo wa:n ixo:chio. Ixiwyo ma:we:weyak no: ke:meh, ke:meh ki..., iwki a tamati ne:n tata:wikmekat, ye:kiwki a. Ke:mah, soh ke ne: nehjó:n moso:sowa ta:lpan, tehtekua:ko moso:sowa yo:n komekat, yo:n a:mo semi we:weyak mochi:wa pero tata:wikmekat weyak, wehka mowila:na yo:n, ke:mah. Ixo:chio a:mo tiki:xmati. Ka:n niki:xmati ixo:chio, ke:mah. I:n oksé: *este** komekat, i:n kueto:lmekat, kuali 'te:chili:s ke:niwki. Kuetolmekat yeh nehjó:n yeh mo..., mo..., ikomekayo xoxoktik, xoxoktik komekat wa:n sempitsa:wak, sempitsa:wak, a:mo, a:mo se..., a:mo motoma:wa semi yo:n, toma:wak tein we:i, we:i, [tein a:mo ikowyo, tein *casi** chika:wak a.] Pero a:mo semi, a:mo semi mochi:wa *más, más** we:itsi:n, komo yeh mowila:na, mowila:na komo e:wa, itsmoli:ni mowila:na wehka, sikie:ra ka:n se: mahtak *o** kaxto:l *o** sempowal *metro** mowila:na se..., senta:lpan. Komo se: kololo:ti komekat, se: kitekiti, se: kimetsteki wa:n se: kitila:na, wi:tsa, wi:tsa, wi:tsa wa:n a:mo semi ma:xiwyo ok, we:wehka sah mota:lilia ima:xiwyotsitsi:n wa:n nehjó:n ye:kkualtsi:n ika se: tawi:pa:na, ye:ktakua:wak yo:n wa:n yema:nik. Wa:n yo:n xama:ntiw komo se: kis..., se: tawi:pa:na, xama:ntiw, xama:ntiw, mopatachowa mahyá:, yo:n yema:nik, mahyá: ihtikoyoktik. Mahyá: ihtikoyoktik *[por]que* yo:n, ke:meh yo:n tamati ne:n al..., yo:n a:li:listo:n, ihko:ni yo:n komekat. Semi kualtsi:n para se: tawi:pa:na no: ta..., wa:n taxi:kowa, kuali ika se: kichi:wa ika tahpe:wal, no: se: kwi:pa:na ika *o** se:, ka:sá: ika se: takola:ltia, ika se: tawi:pa:na, yo:n semi takua:wak komekat. I:n a:mo t'mati ox xo:chiowa. Ne: ka:n ke:man nikita ixo:chio, ka:n kemah, ka:n, ka:n tikta:liah *cuidado** ox xo:chiowa, ke:mah. I:n okseki mono:tsa te:sakamekat, kuali tite:chili:s ke:niwki. Te:sakamet ke:mah, yo:n ... I.n te:sakamekat mochiwa ne: we:weyak se: kim..., seki mochi:wa sikie:ra se: kaxto:lmetro, seki sempowal, mochi:wa we:weyak tein wehkapan yetok ne:n... Yo:n te..., tekxo:chima:it i..., inalwayo. Yo:n tekxo:chima:it inalwayo, yo:n moskaltia ihk[ó:n], wehka yowi ne:n..., wehkapan yowi tekxo:chima:it, moskaltia *hasta** ahko, *hasta** ahko. Komo we..., wehka yetok ne:n tek..., tekxo:chima:it tein ikowyo| pos we:weyak mochi:wa nalwat wa:n koma:mo ta:lpantsi:n pos a:mo semi wehwei. Yo:n se: kitila:na, se: kimetsteki achto ka:mpa taksatok ne:n komekat, ne:n, ne:n tekxo:chima:it, yo:n nalwat, nalwat tekxo:chima:it. Pero iwki dios kita:lih tak para ika tum..., 'tawi:pa:naskeh yo:n, se: kimetsteki wa:n se: kitila:na y..., se: kitila:na yo:lik, yo:lik *has...,** yo:n motila:na mahyá: kuetax. Motila:na wa:n *hasta** ka:mpa koto:niti:w wa:n ke:mah ne: se: kitetekuinohtiw, wa:n se: kimahma:nohta:lia, se: kilpia wa:n kwa:lkui a para se: tawi:pa:nas yo:n, yeh tekxo:chima:it yo:n inalwayo, ke:mah. ¿Ke:niwki i:n ixo:chio? ¿Tiki:ita? Ixo:chio ke:meh, ke:meh se: olo:t sah mopi:ki wa:n kostik ne: ipane:wayo mo..., mopampi:ki, ne: mahyá: se: kakawtsi:n, mahyá: to:tomo:ch pero tila:wak wa:n kua:pitstik wa:n iyo:lo mota:lia, se: tayo:lo:t ihkui:n pané: se: olo:tsi:n, yehwa yo:n ixo:chio wa:n ahwia:k, ke:mah. ¿Ke:meh toni ahwia:k? Ahwia:k, pané: tsope:kahwia:k, [pe] tsope:kahwia:k, mm. I:n oksé: komekat, i:n kiliah kuitaxkolmekat, ¿Ke:niwki i:n? Kuitaxkolmekat yo:n no: ista:k komekat wa:n tein, tein nohne:l ok ne: xoxoktik, nohne:l ok pero i:pa yo:li niman ne: pata:wak, niman yo:li wa:n mo..., mo..., imai, ima:i no: mahyá: *medio** achi ma:yehyealtik tepitsi:n, tepitsi:n ma:yehyewaltik wa:n kahkana:wak semi ima:i wa:n xoxoktik moskaltia ikomekayo. Yo:n mochi:wa komo weh..., wehka:wak a, n' komekat, komoke chika:wak a, mochi:wa pata:wak, kie:ra se:, kie:ra se: *cuarta** de pata:wak. Wa:n yo:n takua:wak semi wa:n no: kualtia para se: tawi:pa:na ika para ke:meh i:n se: tsi:ntsakual se: kilpia oso ... Achto ta:tahmeh ika ki..., ika kilpia:yah ne: kalkowit, ke:meh i:n ta:nka:yo:t kua:lilpiah itech kalikxit wa:n taihti:yo:meh, ihwa:k nochi kwi:pa:nayah komekat ta:tahmeh. Ne:n, ne:n ta:nka:..., ta:nka:yo:meh wa:n kale:walmeh wa:n yehwa ne:n taihti:yo:meh kikua:ilpiah nochi ika komekat, nochi yehwa semi taxi:kowah i:n kuitaxkolmekat *porque** takua:wak wa:n kipia seki pané: i..., iyo:lotsitsi:n mihmiltik. Tai..., komoke te:tekpa:ntok iyo:lá:n, mihmimiltik, yehwa kichipa:wa yo:n ne:n kuomekat, yo:n kuali i:xtapa:nis, kuali se: kichiwa se: e:yi oso o:me, o:me, ome kuomekat se: kichi:wa, tein pata:wak kuali se: ki:xtapa:na. Mm, pi:pitsa:wka:tsaya:ni wehka yo:ni wa:n kualtsi:n para ika se: tawi:pa:nas ika, taxi:kowa, ke:mah. ¿Ixo:chio wa:n ixiwyo tiki:xmattok? I..., ixo:chio pané: ista:k mochi:wa, ista:k ixo:chio. Ke:mah wa:n ixiwyo nimitsilia mo..., no: mote:tekpa:nilia ke:meh, ke:meh mahyá: eki, ke:meh ekimixiwit ne:n ixo:chio, tepitsi:n pisi:ltik pero, ekimit telma:pata:wak, i:n pisi:ltik ne:n ixo..., ixiwyo, ke:mah. Wa:n i:n okseki komekat, i:n seki kiliah kowke:smekat ¿No: tiki:xmattok? Yeh ke:mah, yehwa yo:n, yo:n se: ... Komo se: kitila:na koto:ni no:, pero yo:n pihpixki, moka:wa ie:wayo mahyá: wa:n mo..., s..., yo:n ikomeka..., tein moka:wa ata mahyá: komekat a xoxoktik moka:wa, yo:n semi tsohya:k. Yehwa yo:n kowke:smekat tikiliah ne: ... No: kuali se: kwi:pa:na, no: takua:wak yo:n wa:n achi toma:wak wa:n yo:n semi te:sakamet yeh pitsa:wak. Pero te:sakamekat a:mo semi tsohya:k wa:n i:n kowke:smekat ye:ktsohya:k, pané: te:yekakokoh, ika a:mo se: kie:kneki se: kitekis yo:n. Pero no: kualtsi:n [ika] se: tawi:pa:na, taxi:kowa no:, takua:wak, ke:mah. ¿Ixiwyo ke:niwki wa:n ixo:chio? Ixiwyo ma:we:weyak ne:n ixiwyo, ke:meh ..., Yehwa yo:n, ke:meh kowe:lo:t ima:xiwyo, yehwa yo:n kowke:smekat kiliah, [ne: yo:n] wa:n no: ta:ki yo:n kowe:lo:t, no:, no: we:lik ne:n ita:kka, seki kichi:wah ato:l, ki:sa ita:kka pané: et, *cuando** oksi a ke, *cuando** oksi a pihpixki yo:n kowe:lo:t wa:n, wa:n komo se: kua..., se: kitekiti pos komo kachi mah se: kiteki xohxowik mah se: kiteki wa:n se: kiokxitia kalihtik wa:n kima:pa:kah ipacho wa:n kimanah ke:meh et wa:n kichi:wah kowe:lo:ato:l, yo:n ye:kwe:lik ato:l no:. yehwa yo:n kowke:smekat, ke:mah. Wa:n i:n oksé: komekat ne: i:n no:, no: kuali ika se: talpia, tikihtowa i:n kuesalmekat. Kuesalmekat no: kualtia. I:n tein pili ok *o** ma:ski we:i a. Ti..., tein, tein we:i no: kualtia para ke:meh yo:n se:ki kichi:wah, tehwa:n tiki..., ke:meh i:n ka:m[pa] nowe:ipopá:n kamohtokaya, ne: kamohto:kaya wa:n tiktekiah kowit we:weyak, ne:n mahyá: kale:waltsitsi:n. Kito:kayah ne: kowketsalmeh ne: we:wehka, mahyá: *poste** ekintsi:n kiliah koyo:meh, wa:n no: para a:mo takua:s tapial, a:mo kalakis te:kua:kow oso te:kaba:yoh kalakis *porque** kamohmekat semi kikua:yah ne:n tapialmeh pos kitohto:kayah yo:n kowit wa:n kite:mowa:yah yo:n kuesalmekat wa:n ika kilpia:yah para a:mo ne:, a:mo a:mo taneki:sa wa:n a:mo ma:koto:ni eliwis, ma:ski kitope:was nepal a:mo koto:ni *porque** takua:wak n' kuesalmekat. Yeh ika tawi:pa:naya nowe:i[po]pa:n, nikitak, kua:i..., 'kitekpa:naya ne:, kie:ra e:yi kita:lia ne: i:xtapal mahyá: tatsako:ni wa:n kuali kitili:ntia:ya wa:n yo:n ke:mah kite:tetsi:lowa para ye..., para yema:nia, 'te:tetsi:lowa, para mahyá: posteki ka:mpa ne: i..., itahtakoya:n para kua:ilpiah komekat no:we:ipopá:n. Ke:mah yo:n a:mo se: kehkelpachowa ke:meh se: kineki, yo:n ki..., yeh kitetsi:lowa, moketsa itech ne:n komekat wa:n kitetsi:lowa ihkó:n, katka ma:chihchikaktik, kitetsi:lowa wa:n ke:mah yema:nia kwihkomaya kowit wa:n ke:mah kitel..., kilpilia:ya wa:n ompa kipe:waltia kiwi:pa:nah kowit. Ehe:yi sah kita:lia:ya, mahyá: *alambre** ya, para a:mo kalakia ne:n tapial kua:ti komekat, ne:n kamohmekat. Kie:kuah, kua:kuehmeh kie:kkuah kamohxiwit tehwa:n semi timoskaltihkeh ika yo:n kamohxiwit, ika kamoh, ika kamoh ne:n timotekipanohkeh 'to:kayah kini..., kamoh wa:n neh niki:xmati komo ke:ní:w se: kichi:wa kamoh, ke:ní:w se: ki... ke:waltia, ke:ní:w se: ki..., kichkuati, ke:ní:w para se: kimanas. Yehwa yo:n ika, ompa ika ta..., tawi:pa:nayah sah yo:n kuamekat kiliah, kuesalmekat, ye:ktakua:wak semi. Wa:n koma:mo kuesalmekat yehwa ne: kuitaxkolmekat wa:n yehwa yo:n tata:wikmekat, ika tawi:pa:nayah nochi, ke:mah. I:n ye:kta:taman komekat tein *este** ekintsi:n nochi te:chihilwih se..., seki cho:kiloh, kuali tite:chili:s kati:ni ne:n chohcho:kiloh. Pos semi cho:kiloh yehwa i:n, i:n poposokani, ye:kcho:kiloh no:, ye:kte:pa wa:n ti:ltik icho:kilo komo se: mocho:kilwih a:mo ki:sa ok wa:n yehwa ne:n ista:kpoposokani no: ye:kcho:kiloh wa:n i:n, i:n tata:wikmekat no: ye:kcho:kiloh. No: ti:ltik icho:kilo. Wa:n i:n, wa:n i:n te:same..., te:sakamekat no: ye:kcho:kiloh wa:n yehwa yo:n kowke:smekat no: ye:kcho:kilih, nochi chohcho:kiloh. A:mo cho:kiloh ne:n yo:n kuitaxkolmekat a:mo cho:kiloh, a:mo cho:kiloh yo:n. Ma:ski cho:kiloh, a:yoh no: pero a:mo te:pa icho:kilo, a:mo te:pa. Ke:mah wa:n yehwa yo:n kuetolmekat, a:mo no: cho:kiloh no: yo:n, ke:mah. Pané: nochi a de n', de n' komekat *o** tikmattok teisá: ok. A:, nochi a. Nochi a. Te:chili ne:n moto:ka:i. NiErnesto Vázquez, ke:mah.