A:man xite:Chnohno:tsa ika i:n ta:taman *este** kowmeh tein nika:wi:n onkak, tein kuali se: kikui ne:n ie:wayo wa:n ika se:, ke:meh yo:n titahtalpia oso kuali se: tama:wi:pa:na ke:me i:n tsi:ntsakuil *o** ke:meh yo:n se: kintatsakuilia piomeh *o** teisá: se: kito:ktok wa:n se: ki..., se: kitatsakuilia mah a:mo kalakika:n piomeh, pos nochi yo:n se: tawi:pa:na. Ekinika mah tipe:wte:waka:n ika i:n xo:no:kowit. Mm, pos xo:no:kowit nehjó:n onkak ne:n ista:kxo:no:kowit tein, tein, tein yo:n kualtsi:n ehke:wi, onkak ne:n chi:chi:lxo:no:t, yo:n a:mo ehke:wi. Yo:n a:mo eheke:wi yo:n. Ehke:wi pero se[mi] tsikitsi:n sah wa:n koto:ni, a:mo ki:sa n' e:wayo ke:meh yo:n seki ista:kxo:no:t, yehwa ne:n, ne:n .... A:mo, a:mo, a:mo takua:wak n' e:wat oso teiktik e:wat, a:mo, a:mo ki:sa. Wa:n ista:kxo:no:t ye:kkualtsi:n ehke:wi wa:n nehjó:n seki ki:sa ye:kwe:weyak, ke:meh, ke:meh, ke:meh kowit seki we:weyak pos ye:kkualtsi:n ie:wayo. Pero i:n seki ne:n nimitsilia xo:no:t, a:mo eheke:wi wa:n yeh n' i..., ixo:chio chi:chilxo:not, kostik ixo:chio, *cuando** poso:ni kostik, kostik ixo:chio. Wa:n okseki. Wa:n okseki ixo:chio tein, tein ista:kxo:no:t tikiliah, tein kualtsi:n ehke:wi, chi:chi:ltik ixo:chio. Chi:chiltik, pané: kuesalkaa:kameh iteyo mochi:wa. Ke:mah, yehwa yo:n ti..., chi:chi:ltik, tiki:xmatih ista:kxo:no:t, pero ne: i..., ixo:chiotsi:n ne: chi:chi:ltik. Is..., chi:chi:ltik ixo:chio, ke:mah wa:n .... Pero tikto:ka:itiah ista:kxo:no:t *porque** kualtsi:n ehke:wi. Wa:n nehjó:n ki:sa sa pohpochiktik xo:no:t komohkó:n se: ki..., se: kia:pachoh wehka:wa, sake:ra se: ka:lto:lika, ye:kkualtsi:n ki:sa xo:no:t. Wa:n komohkó:n se: kikui para se: tawi:pa:nas sah, yo:n a:mo se: ka:pachowa soh se: kowtsa:la:wia sah wa:n iwki tehtewa:ki, se: kito:nalwa:tsa wa:n moka:wa kuali a. para takua:wak ki:sa kipale:wia n' alakyo. Yo:n a:mo pala:ni niman wa:n a:mo, a:mo a:kalakis semi ihsiwka, pero *cuando** kiowi, komohkó:n k..., kiawi pos y..., mahyá: yo:n mochi:wa alktik wa:n kipetskowa n' a:t a:mo kalaki n' a:t ihtik ne:n xo:no:t, yeh ika wehka:wa. *por eso** kita..., kita:liah komo tawi:pa:nas pos ne: iwki k..., kikuih, ihkó:n kwa:tsah sah, iwki, a:mo, a:mo ka:pachowah. komo se: ka:pachowa yema:nia wa:n ki:sa yemaxtik, a:mo kipale:wia ok teyi. Yo:n se: ka:pachowa para se: kichi:was wahkal *o** tamali:n se: kichi:was *o** kua:it, yehwa se: ka:pachowa. Ke:mah wa:n mah kualtsi:n, mah kualtsi:n ne:n ehke:wi *o** kualtsi:n ne:n wehka:wa n' taa:pacho:l, ki:sa pohpochiktik wa:n ema:nik ki:sa. Ke:mah, yehwa yo:n xo:no:kowit wa:n tein nimitsilia ne:, ne: kostikxo:no..., *o* chi:chi:lxo:no:t yo:n a:mo kualtia, eheke:wi yo:n, i:pa sayoh, i:pa pos onkak yo:n pero a:mo, a:mo kualtia para se:, para se: k..., ehke:was, ke:mah. Tepe:xo:no:t no: eheke:wi. Tepe:xo:no:t no: kualtsi:n ehke:wi, yo:n para se: tawi:pa:nas, yo:n soh para se: tawi:pa:nas, para wahkal a:mo kualtia, pero no: kualtsi:n para se: tawi:pa:nas, no: takua:wak semi. Yo:n se..., yo:n a:mo se: kowtsa:la:wia, iwa:n ie:wayo se: kikui tein, tein yetok ie:wayo iwa:n, ke:meh yo:li iwa:n, iwa:n se: ki:xtia, iwa:n ki:sa ie:wayo. Yo:n a:mo, a:mo se: kixtilia ie:wayotsi:n, iwki, iwki, kipale:wia yo:n semi takua:wak, iwa:n ie:wayo. Ke:mah, yo:n, yo:n a:mo alaktik yo:n, okachi kualtsi:n se: tawi:pa:na, semi kualtsi:n, a:mo alaktik, ke:mah. I:n to:tokowe:wat no: kikuih seki. No: kualtia para, para ne:n ta..., se: tawi:pa:na, no: kualtsi:n, taxi:kowa no:, yo:n a:mo se: kixtilia n' e:wayo no:, yo:n iwa:n se: ki..., iwa:n se: kikui ie:wayo. Ke:mah, iwa:n se: kikui wa:n ixo:no:yo wa:n ie:wayo iwa:n se: kikui no:, ke:mah. I:n i:pa se: taman sah to:tokowit *o** no: miak taman. Se: taman sah i:pa, se: taman sah, tehwa:n tiki..., nika:n tikitah i:pa se: taman sah onkak, se: taman sah. Wa:n i:n se: kowit no: mono:tsa tekolo:i:x żNo tikui? Tekolo:i:x, ke:mah, no: kualtsi:n ne: yo:n se: kiteki tein yo:n melaktsitsi:n tein, tein itsmol wa:n, wa:n seh..., ma:ski a:mo semi sehselik ok, tein we:weyak wa:n tein chika:wak a no:. Yo:n se..., semi kualtsi:n ki:sa kihtowah *cuando, cuando** chika:wak me:tsti kualtsi:n ki:sa ie:wayo nochi. Nochi tein eski kowe:wat ke:meh xo:no:kowit se: kehke:was mah se: kiki:xti ke:mah chika:wak me:tsti kit. *Cuando** selik me:tsti kokotoka, ihkó:n kihtowah pero pos ke:masá: ka:n se: yowi *cuando** yo:n chika:wak me:tsti, se: yowi ke:meh, ke:man ya se: yahki kowtah. Yo:n tekolo:i:x se: ki..., se: kiteki tein melaktsitsi:n itsmolmeh ya wa:n yo:n se: kite:nteki wa:n se: kua:teki ni[man] ikechtayo. Wa:n seki ne: kehke:wah iwki sah, kitila:nah wa:n ehke:wi ne:, yeh kita mah ehke:wi komo tawi:pa:na:tih ika. Neh nikehke:wa ne:chne:xtilihkeh nota:tahwa:n ne: ki..., se: kiyema:nikehke:wa yo:n xo:no:..., yo:n xo:no:.... Tekolo:i:x, se: ki..., kiliah se: kiema:nikehke:wa. Yo:n a:mo se: kowtsa:la:wia ok, yo:n sayoh se: kitila:ntiw wa:n ki:sa, pero para se: kiyema:nikehke:was mah se: kimati ke:ní:w se: kichi:was, yo:n a:mo, a:mo owih. Se: ki..., ki..., ahko se: kehke:wa ne: n' i..., ikua:payo, wa:n se: ki:tskihtiw chika:wak, se: kipa:tskatiw wet..., ihkó:n se: ki:tskia, se: kitila:na ne:n ikechtayo wa:n se: kitila:na ne:n xo:no:t, we:noh, kowe:wat tein se: kitila:na wa:n se: kichi:wtiw a wa:n se: ima:i se: ki..., se: ki..., se: ki..., se: kipa:tskatiw mahyá:, mah, mah a:mo posteki semi ipanko. Wa:n tiktila:na wa:n tiki:tskia nika:n i:..., ipanko semi tik..., ipanko semi tik..., tik..., tiktila:tiw ihkui:n wa:n tiki:tskihtiw kowit, mah taneki:sa. Ki:sa kualtsi:n yema:nik ne:n xo:no:t wa:n sepa tein tika:wak ne:, sepa iwki tikchi:wa, tiki:tskihtiwi:ts, tiki:tskihtiwi:s ihkó:n wa:n kualtsi:n ki:sa, ompa semi, ompa posteki ise:lti ihkó:n, kualtsi:n ki:sa yemaxtik *hasta** tiktamiki:xtili:s. Wa:n kualtsi:n para tawi:pa:nas ye:kkualtsi:n yemaxtsi:n, kuali, yo:n kuali tiki:xehke:was komo tikneki koma:mo tikneki mah kipia i:n, pos ipa..., ipane:wayo, pan..., pansohso:kyoh no: kipia e:watsitsi:n. Komo mitsakuilia yo: e:wat pos x'tamo:ta wa:n xikui soh xo:no:tsi:n sah, ye:kkualtsi:n yo:n se: tawi:pa:na, kuali se: talpia ika yo:n, takua:wak semi. Pero mah se: kima:ni yo:n, no: taman wa:n pos se: kehke:wa sah ihkó:n a:mo ki:sa ie:wayotsi:n, ne: se: kitila:na, kakaltik, mahyá: to:to:kowe:wat, a:mo wel se: ki:xtilia *porque** a:mo wel se: .... A:mo, a:mo onkak se: ki:xtili:s, a:mo weli. Pero komo se: kiyema:nih, kuali ki:sa ie:wayotsi:n, ke:mah, neh iwki n'chi:wa, ke:man nikehke:wa, ke:masá: ika nikilpi:sneki teisá: pos iwki kiye:manti..., ne:chne:xtilihkeh ke:ní:w no:, no: mah te:ne:xtili:ka:n se: ita:tahwa:n, ke:ní:w se: kiye:mantiehke:was, onkak a:mo tikmatih yema:nikehke:waskeh. Tiktekih wa:n tiktila:nah, tsaya:nik a wa:n eheke:wik wa:n iwki se: kikui, yo:n kakaltik. Para kuali se: talpi:s mah se: kiye:ma:nikehke:wa, yo:n kualtsi:n xo:no:t, kualtsi:n ki:sa, chipaktsi:n, ke:meh i:pa xo:no:t taa:pacho:l, kualtsi:n yo:n, ke:mah. Pero yo:n i:pa ika se: tawi:pa:na sah oso no: kualtia wahkal. A:mo kualtia, pero, pero kualtiaskia tak pero komo, komo semi a:mo teyi eskia, pero kualtsi:n para se: tawi:pa:na ika, po..., no: pochiktik yo:n kowit, komekat, no: kualtsi:n pochiktsi:n, a:mo moneki se: ka:pacho:s, iwki sah kuali se:, kuali se: kikui, ke:mah. A:man xite:chili ne:n moto:ka:y. Neh niErnesto Vázquez.