We:noh a:man xite:chnohno:tsa i:n ta:taman teswat tein teh tiki:xmattok, pe:wte:wa ika i:n ista:kteswat, xite:chili ke:niwki. Ka:ni mochi:wa, ke:niwki ixo:chio, ke:niwki iteyi wa:n ton, ton o..., *este** kati:n okuilimeh ne: ika motamakah. Aha, pos i:n ne: tein yo:n ista:kteswat yeh ma:pa:pata:wak ixiwyo wa:n ikowyo no: ista:k, ke:spochiktik n' ikowyo. Wa:n moskaltia wehwei, se:se: tanawa:l mochi:wa, seki *más** wehwei kowit, wehweikowtah ihkui:n mochi:wa. Wa:n iteyo no: tihti:ltik iteyo wa:n *cuando** xoxo..., *cuando** selik xoxoktik, mochi:wa ika, mahyá: ika *sartitas** we:noh mo..., mochi:wa mahmaxaltik, mochi:wa wa:n ihkó:n ke:meh yo:n exkihit mochi:wa iteyo ma..., mo..., mochi:wa i..., *iracimito** wa:n mopanpilowa iteyotsitsi:n. Tsikitsitsi:n. Kie:kuah semi pe:sohmeh iteyo, ke:mah. No:, no: kualtia para, para kowtati:l, para kalkowit komo se: kineki, pero semi teleti:k yo:n wa:n, wa:n a:mo kachi taxi:kowa, a:mo kachi taxi:kowa, niman ista:ka:pala:ni. Wa:n ixo:chio ke:niwki tapaloh. Ixo:chio ne: kostik wa:n ye:kahwiak, kos..., yo:n pe:wa xo:chiowa ite.., ke:meh itech marzo. Ne: marzo wa:n xo:chiowa *porque** mayo ihwa:k, ihwa:k onkak a iteyo, ihwa:k chika:waya iteyo, ke:mah. Ka:ni se: kahsi i:n ista:kteswat. Nika:kui:n ne:, *este** nika:n Tahchikteko *hasta** we:ikowtah, nochi onkak nika:n lo:mah, nochi yehwa onkak ista:kteswat. Ke:mah, nochi kowyohtok, miak taman kowit onkak pero onkak, ompa se: kahsi ista:kteswat ima..., yeh ma:pa:pata:wak ne:n kowit, ma:pa:pata:wak, mm. I:n oksé: ma:pisi:lteswat ¿Ke:niwki? Yeh ne: kowit ne: ma:pisi:ltik wa:n no: ye:kkowyohista:k semi, pané: pan..., pané: pankownexyoh, pochiktik ikowyo wa:n nehjó:n ima:y ma:pisi:ltik semi ke:meh chi:ltekpin ima:xiwyo, sayoh ke ma:ahalaxtik n' i:xko. Wa:n no: ta:ki ne: pisi:ltik iteyotsi:n no: ke:meh, ke:meh yo:n to:to:kowtet mochi:wa ne: iteyo wa:n no:, no: xoxoktik *cuando** selik wa:n, wa:n imetskowyo ne:n ikowteyo ne: chi:chi:ltik, metskowyohchi:chi:ltik wa:n iteyotsitsi:n tein selik ok xoxoktik wa:n de, de *cuando** oksi a tihti:ltik no:. Yehwa i:n semi kie:kkuah chiktehmeh, no: kualtia para kalkowit yo:n tein mehmelaktik mochi:wa semi yo:n no: kowit. Kualtia para kale:waltsi:n oso taihti:yo:t, koma:mo i:xtoma:wak kualtia para taihti:yo:t de ko..., de se: icha:n, ke:mah yehwa yo:n. ¿Kuilo:t a:mo kualtia? Kualtia no:, kualtia no:, se.... Onkak seki pihpitsaktik wa:n mehmelaktsitsi:n se: kiteki para kuilo:t, yo:n a:mo semi wehweyah kowit, yo:n a:mo, a:mo wehwei mochi:wa. Telwehwei mochi:wa ista:k seki, ista:kteswat telwehwei mchi:wa, mochi:wa *más** de se:se: tanawal, ke:mah. I:n ma:pisi:lteswat ¿Ke:niwki ixo:chio? Ma:pisi:lteswat yeh ix..., ixo:chio no:, kostik no: ixo:chio. Kostik wa:n semi tsikitsitsi:n, *más** pisi:ltik wa:n yeh mo..., momoya:wa ihkó:n mahyá: xo:me:t ixo:chio wa:n i:n ne:, i:n ne: ma:pa:pata:wak teswat, moke mah tikihto:ka:n ista:ktes..., ista:kteswat, yeh mota:lia ixo:chi ika *racimitos** wa:n mahyá: ika pa:nti ihkui:n mochi:wa ihkó:n. Ika pa:nti wa:n telahwia:k poso:ni yo:n, *cuando** poso:ni ye:kahwia:ya yo:n, kie:kkuah nektsitsi:n n' ia:yotsi:n, kipipi:niliah, pisi:lnekmeh, ke:mah. ¿I:n ka:ni mochi:wa i:n ma:pisi:lteswat? Mochi:wa nika:kui:n lo:mah, Atekohkomol, nochi mochi:wa ma:pisil. Atsa:la:mpa nochi yehwa ma:pisi:l mochi:wa yek.... Ka:mpa ke:meh i:n ixta:wat oso xiwka:wal nochi yehwa onkak yo:n ma:pisi:lteswat, ke:mah. I:n oksé: takua:wakteswat ¿Ke:niwki? Yeh ne:, yeh ma:xohxoxoktik wa:n kowyohti:ltik yeh, kowyohti:ltik ke:meh yo:n kiliah ma:tewahkalowit. Ma:tewahkalkowit no: kowyohti:ltik yeh, iw..., iwki no: ikowyoh ne:n ne: ta:kua:wakteswat, kowyohti:ltik wa:n yeh semi takua:wak wa:n a..., yeh a:mo semi wehwei mochi:wa no:, tsikitsitsi:n kowmeh, a:mo ke:meh i:n ma:pisi:lteswat sah mochi:wa, a:mo, a:mo wehkapantia wa:n a:mo wehwei mo..., wehwei kowit mochi:wa, tohtoma:wak, tsikitsitsi:n sah motami. Ke:mah, tsikitsitsi:n sah no:, no: semi kualtia para kalkowit, para kale:wal, para taihti:yo:t, ye:ktaxi:kowa, ye:ktakua:wak wa:n ye:keti:k, yo:n a:mo okachi okuilowa. Soh mah se: kipanxihxi:wa, se: kitekiti, mah se: kipanxihxi:ma, se: ki:xtili n' ie:wayo wa:n, wa:n se: ki..., se: kualkui a, ompa se: kuetowa tepitsi:n wa:n se: kua:lkui a. Ye:ktaxi:kowa yo:n kowit, neh yehwa nikui kalkowtsitsi:n, nikui para kale:waltsitsi:n, ye:ktaxi:kowa. Mehmelaktik mochi:wa. Wa:n mochi:wa kualtsi:n de a:mo semi tel..., teltsi:ntomaktik wa:n kua:pitsaktik si no ke sen..., sen..., sentoma:wak *o** senpitsa:wak *hasta** iekapan, yo:n kualtsi:n yo:n kowtsi:n, yo:n kualtsi:n yo:n moskaltia. Ita:kka wa:n ne:n ixo:chio ¿Ke:niwki? Ita:kka no: *igual** ke:meh, ke:meh i:n ma:pisi:lteswat, iwki a no:, no iwki n' iteyo, iw..., iwki a mochi:wa, iwki *racimitos** mochi:wa wa:n, wa:n no:, no: imetskowyo no: chi:chi:ltik n' iteyotsitsi:n wa:n no: iwki mo..., mochi:wa ke:meh, ke:meh i:n ma:pisi:lteswat, iwki a no: ita:kka. Tikihtowa iwkitik a ne:n ita:kka ma:pisi:lteswat wa:n i:n takua:wakteswat ¿Ke:ní:w se: ki:xmati ke takua:wakteswat? Iw..., iwki a. Pos se: ki:xmati ke takua:wakteswat i:n *porque** ima:i, ima:i i:n tepitsi:n wehwei ke:meh kahbe:nxiwit, tepitsi:n ke:meh yo:n, pero a:mo kahbe:n ke:meh nika:n tehwa:n onkak i:n kahbe:n, i:n *chachaparritos**, kahbe:n tein yo:n tehwa:n tokahbe:n, ma:pisi:ltik, ihkó:n ka..., i..., xo:chitsi:n, tepitsi:n nohne:l ke yo:n, nika:n tokahbe:n. Tepitsi:n tsikitsi:n i..., imai, ihkui:kui:n de we:weyak, wa:n i:xahalaxtik tepitsi:n no: ima:xiwyo. Wa:n i:n, i:n ne: ma:pisi:lteswat telpisi:ltik n' ima:xiwyo, telpisi:ltik yo:n. Yeh ika se: ki:xmati iwki wa:n kowyohista:k wa:n i:n se: kowyohti:ltik, Se: ki:xmati ika ikowyo, se: ti:ltik ikowyo wa:n se: ista:k ikowyo, mahyá: pankownexyoh wa:n panxa:ltik ke:meh wa:xkowit, iwki no: panxa:ltik ne:n i:n ista..., i:n ista:k, i:n tein nikilia ma:pisi:l..., ma:pisi:lteswat, panxa:ltik tepistsi:n ke:meh i:n wa:xin, mm. ¿Ka:ni se:n kahsi i:n takua:wakteswat? Onkak nika:n tahchiktekopa, nika:n lo:mah, Atsa:la:n nochi yehwa, komo se: kineki, yo:n kualtia para kuilo:t semi no:, ye:ktaxi:kowa wa:n tahtakua:wak ma:ski tahtako:tsitsi:n ok. Ke:mah, onkak A:tsa:la:n, nochi yehwa mochi:wa. I:n oské: t'to:ka:itia we:ikowtahteswat ¿I:n ke:niwki? Yo:n we:ikowtahteswat ne: yeh Yeh ma:..., no:, yeh kowyohista:k no:, pero sayoh yeh, yeh ikowyo no:, no: ke:meh kuesalkowit, tehtekochoh no: komoke na:wi *esquina** kipia. Tehtekochtik ike:span ihkui:n tehtekochtik no: ihkó:n wa:n ye:k..., yo:n nochi pa..., pahpatsaktik se: kita ihkó:n, pahpatsaktik ika na:wka:n wa:n iwki kiyewalowa yo:n kowit ihkó:n nochi ne: pahpatsaktik mo..., pa..., moke tehtekochtik ipanko, ehe:witiká:. Yehwa ika se: kimati we:i kowtahtekowit wa:n mahyá:, mahyá: komoke na:wi *esquina** kipia, mahyá: *cuadrado** tikihto:ka:n wa:n ima:i pa:patakaxtik *hasta** ihkui:kui:n n', n' xiwit wa:n nehjó:n ma:pa:pata:wak wa:n ma:we:weyak tepitsi:n ika tikiliah we:ikowtekowit wa:n seki pahpataxtik yo:n, moke, ke:meh na:wi *esquina** kipia yo:n kowit yeh ika se: ki:xmati we:ikowtahtekowit. Wa:n mahsi, mahsi tamatisneki ke:meh yo:n, ke:meh yo:n, ke:meh yo:n kiliah ne: teswakapolin. Yo:n ixta:wat mochi:wa ika *mata** ata mochi:wa, iwki ima:t tamati, pero ne: no: taman *porque** wehwei wa:n wehwei, mochi:wa wehweikowit yeh, mochi:wa se:se:tanawa:l kowit. Komo se..., yo:n no: kualtia para kalkowit, tein pitsa:wak kualtsi:n se: kikui para kal..., kalkowit no:, mochi:wa n', nika:kui:n a:mo onkak komo *quiera**, onkak nika:n we:ikowtahpa, nika:n de Ta:li:ka:n para ne:paka no:, ne: Okotsokowtah onkak yo:n kowit, se: kahsi yo:n ompa, ke:mah. Para ista:ka:t, nochi yehwa, nochi yehwa yo:n, yo:n we:ikowtah ne: teswat. Iwki kito:ka:itiah we:ikowtahteswat *porque** yo:n no: taman mochi:wa, mo..., ehesquina:doh wa:n pahpataxtik mahyá:, mahyá: kuesalmekat tikihtowah no: pahpatachtik, *igual** no: ne:, komoke tehtekochtik i..., ip..., ipanko itech ikowyo, e:ewitiká: ihkó:n. yeh ika se: ki:xmati ke we:ikowtahtekowit wa:n a:mo onkak no:ya:n sanoke ka:mpa kowtah sah ompa ne:pa onkak, ke:mah. I:n ta:taman teswat i:pa sayoh se: kikui kalkowit, no: kualtia kowtakohkowi:l. No: kualtia para kowtati:l yo:n, kualtia para kowtati:l wa:n no: kualtia para kalkowit komo se: kinekis, nochi kualtia. Ke:meh yo:n tepe:chi:lkowit onkak no:, a:mo no:ya:n onkak tepe:chi:lkowit, ma:ski nika:n nochi se: ta:l sah nika:n i:n kowtahpa pero a:mo no:ya:n tekahsis tepe:chi:lkowit, yetok sah ka:mpa mochi:wa. Onkak, yo:n a:mo mochi:wa no:ya:n, onkak *solamente** i:n Osorioko, yo:n tepe:chi:lkowit pero nika:n a:taw onkak, nika:mpa, nika:mpa a:taw, ompa a:mo se: kahsi, onkak *hasta** ne:, ne: lomahtipan ka:mpa ika Vázquezmeh inta:lpan sah. Wa:n no: onkak tepe:chi:lkowit ne: [cho] tepe:lo:mah, no: onkak no:, yo:n yetok sah ka:mpa mochi:wa yo:n, wa:n ke:meh i:n kiowiskowit no: iwki, yo:n kiowiskowit a:mo mochi:wa no:ya:n, onkak *solo** ne: Paynohko, ne: ta:li:ka:n sah, ka:mpa ika ita:lpan ne:n ke..., Borda. Wa:n ne:, onkak ne: Ahko..., Ahkokowtitan, ompa sah onkak yo:n kiowiskowit kiliah, a:mo no:ya:n se: kahsi. Ke:mah, yo:n nochi kualtia para kal..., kalkowit yo:n kowmeh, pané: ti:ltsapokowit ima:xiwyo, yetok sah ka:mpa mochi:wa kowmeh, mm. I:n ta:taman teswat ke:wa nanakat *cuando, este** pala:ni *o** i:pa .... *Este** i:n, i:n teswat tein tikihtowah ista:kteswat *primero** .... Yo:n ke:wa ne:n *cuando** pala:ni a, a:mo teh *más** ke:wa nanakat *solamente** pi:sih ke:wa, kie:wa pi:sih, semi se:, itech nalwat nochi kie:wa nalwat *cuando** pala:ni a, nochi nalwayo, nochi *cuando** tiempo de onkak pi:sih mokehketsa nanakatsitsi:n ihkui:n tihti:ltik wa:n ekapan..., ekapankohkostik. Yehwa se:, se: kitekilia, yo:n, yo:n mah se: kistekui nanakatsitsi:n no:, mah a:mo se: kwiwita, mah se: kohtona ite:mpan, yo:n sepa moskaltia, itsmoli:ni nanakat. Komo se: kwiwitak, se: kipolowa ya, moneki se: koto:na nanakat, se: .... Itehte:nkowyo se: kikui, yo:n semi we:lik takue:chol i..., ika chi:lposo:n, ika pimie:ntah, ye:kwe:lik yo:n. Yehwa yo:n kite:maka yo:n nanakat, soh, soh pi:sih kich..., kie:wa yo:n teswat, a:mo ke:wa teisá: xo:no:nanakat *o, o** teisá: alakcho, a:mo ke:wa, *solamente** yehwa yo:n pi:sih ke:wa. Yo:n telwe:lik pi:sih no:, telwe:lik semi, a:kin kwe:lilia, a:kin a:mo, pos a:mo, mm. I:n ma:pisi:lteswat, takua:wakteswat wa:n we:ikowtahteswat no: ke:wa pi:sih oso .... No: ke:wa ne: pi:sih ma:pisi:lteswat, no: ke:wa. *Porque** neh nikahxilia:ya ompa ne: kowtah neli kipiah kowmeh wa:n wa:n de pala:ni a wa:n de pala:ni a se: kahxilia pi:sih no:, no:, no: ke:ma, ke:mah. Takua:wakteswat wa:n we:ikowtahteswat no: nochi ke:wa pi:sih. I..., i..., i:n we:ikowtahteswat a:mo ke:wa, a:mo ke:wa yeh. A:mo kie:wa, takua:wakteswat a:mo no: ke:wa, tein kie:wa no: pi:sihnanakat i:n, i:n teswakapolin. Ka:sá: ixta:wat nika:kui:n Chilkowtah, tahtani sah a:kin nika:kui:n nemi Chi:lkowtah ke:mah se: kahsi ixta:wata wa:n [parada] kowte:n ke:masá: kahsih niki:xehekowa ne:n pi:sih ke:wa yo:n. No: ke:wa, neh a:mo nixolopih n'mattok ke ke:wa. Ke:mah ne..., nehjó:n nikita ka:sá: ika ke:wa yo:n, yo:n teswakapolin, yo:n ta:ki tihti:ltik iteyo, ixta:wat mochi:wa, yo:n kie:wa no:, teswakapolin, mm. We:noh a:man *este** xite:chili ne: moto:ka:y. Ne:n nimono:tsa niErnesto Vázquez, mm.