*Bueno**, tahkahtih don Ernesto. Tehwa:tsi:n, tehwa:tsi:n. kox tio:npa:ktok, ˇQué bueno! Ke:mah, tipa:ktokeh, ke:meh i:pa sah, ke:meh i:pa sah. Sepa nikahkui:n timahsih. Ke:mah, ta: nika:n timoahsih iwa:n i:n toma:se:wakikni:wa:n. Ke:mah. Para timotapowi:skeh ke:ní:w tehwa:n ne:ka tie:mpos ti..., ti..., ne:ka tonto:nal ke:ní:w timokalcha:ntia:yah, ke:ní:w tikchi:wayah no: se: tokali Ke:mah. *Porque** wehka:w, semi *tipobres** ka[tka] tehwa:n a:mo, i:pa *tipobres porque** a:mo tikpiah para timokalcha:nti:skeh de kuahkuali koyo:meh tein ke:meh a:xka:n koyo:meh mocha:ntiah. Ke:mah, no: taman ya. Tehwa:n i:pa timochihchi:wiliah pero tokaltsi:n pero de xiwkaltsitsi:n. Ke:mah wa:n, ke:mah ta: tiki:xmatih no: ompaka tiwa:l..., wa:n tehwa:n ka:n .... Tehwa:n a:mo wa:n ma:ski onkaskia ne: yo:n .... A:mo n'mati teh ox no: tiki:xmati ne:n xiwkaltsitsi:n ok ne: .... Ika titahtalpia de koyo:meh pero tehwa:n pos onkak ne: kowtah onkaya ok ne: kuamekat ika tah..., tawi:pa:nah ke:meh i:n wa:n kowit kalikxit tikuih, achi, achi wehka:wa yo:n pesmakali, yo:n tiltik pesma oso yo:n, ke:mah ti:ltikpesma, yo:n wehwei pesma mochi:wa, para kalikximeh okachi wehka:wa, a:mo okuilowa niman. Komo kowkali..., kalikxit niman okuilowa ata, pala:ni. Ke:mah, pala:ni. Wa:n kikuiah yehwa pesmameh, kite:tekpa:nayah tota:tahwa:n. Yehwa kita:lia:yah, yo:n kiliah xi:lo:pesma, semi takua:wak para kalikxit. Ke:mah, no: takua:wak, de nika:wi:n ka:mpa a:mo tei ne:n kakatekowmeh pos ne: yehwa yo:n kikuih tokni:wa:n seki tein .... Wa:n onkak ti:l..., ti:ltikpesma, a:..., yehwa yo:n. Pero ne:wi:n tehwa:n tani, ka:mpa tehwa:n tinemih, ne:wi:n .... Wa:n a:mo. Neh noxola:l ne: Santiago. Mm. Pos *casi** a:mo mochi:wa yo:n peswakowmeh, sa..., a:mo mochi:wa, ompakawi:n a:moo A:mo mochi:wa, pos nika:n tehwa:n .... Kuali, tikualki:sah *porque** kowtah o..., nika:n onkak wehweikowtah. Wa:n mochi:wa pesma wehwei, pes..., pesma wehwei mochi:wa wa:n ti:ltikpesma wa:n yo:n .... Ke:mah, niki:xmattok. Wa:n xi:lo:pesma kiliah, m..., ma:..., onkak de pesma de miak taman. E:soh wa:n .... E:soh wa:n yehwa ya yo:n nik.... Pero tehwa:n tikuiah ma..., we:noh kikuiah tota:tahwa:n yo:n xi:lo:pesma, kachi takua:wak ne:n i..., ipachyo. Ehe. Takua:wak wa:n nehjó:n kachi taxi:kowa wa:n ni..., yeh n' ima:xiwyo niman se: ki:xmati *porque** .... Kostik ima:kowyo wa:n alaxtik, a:mo witsyoh. wa:n ti:ltikpesma, ke:meh i:n kalte:noh ihkatok, witsyo ima:kowyo. Ke:mah. Witsyoh, yehwa yo:n nochi tikuiah wa:n a:mo kisohsoyah Kwika, ika teposclavos, ika te..., kilpiah komekat. A::mo ta:....w *Puro** kuomekat. Kuomekat wa:n pa..., *cuando** tein tepisti:n mopiala:ya itomi:ntsi:n. *Puro** kuomekat. Kikowa yo:n tepos kiliah *barreno** wa:n ika kikoyo:niah wa:n kitayah kowcla:vos ne: kisoyah. E:soleh. Tein kita:lia:yah kowvigas inincha:n pero tehwa:n tikuiah kowmimiltsitsi:n, pero yeh kilpia:yah kuomekat nochi, a:mo tiksoyah. Aha. Ke:mah, ihkó:n tehwa:n tik..., tiki:xmatkeh yo:n. *Si, porque** neh *cuando** ni..., ninemik ne:ka tiempos wa:n ni..., nimosiwa:tih wa:n .... Timoxelohleh iwa:n ne:n note:iskaltihka:wa:n. Ke:mah Ke, entó:s *este** nikita ke pos a:mo, a:mo senyetokeh *porque** mokua:kuala:ntiah ya kalihtik iwa:n note:iskaltihka:wa:n. Ke:mah. Entó:s nikwa:lnemilih no: nimocha:nti:s *aparte** ya, seko ya nimoxa..., cha:nti:ti. Mm. Nimotahtanih se:, se: ta:ltsi:n ompaka ne:wi:n para nimocha:nti:s wa:n entó:s nik..., a:mo nikpiaya tonika nikpantsakuas nokali. *Nikonsegui:roh** ne:n ko..., kalikximeh, yo:n de n' kakatekuowmeh. Kakatekowit. Kakatekuowit, entó:s nikinkehketsak wa:n ke:mah nikuito ya n' to:to:kuowit para neh no..., no..., nota:nka:yo:w, ke:meskia. Entó:s wa:n nikchihchi:wak nokali pero a:mo, *después** niknemilih tonika nikpantsakuati. Mm. Ka:n nikpiaya tonika nikpantsakuas. Ke:mah. Entó:s ke:meh *cerca** ne:n panowa a:we:i:l, *o sea** n' a:we:ya:t. Mm. Entó:s ompa konkuiah sakat nehjó:n tikiliah chama:lo:t. Chama:lo:t, ehe. Chama:lo:t. Yehwa ya nik..., nikuito wa:n pe:wak nikta:lih se: tota:ke:waltsi:n mah ne:chpale:wi:ti. Ke:mah. Tik..., tiktektiahkeh chama:lo:t tein achi ta:ta:lpan ok wa:n seki weh..., wehkapan moskaltia. Kemah, kualtsi:n ma:yeh. Ke:mah, tein no:nohne:l, kua..., kualtsi:n ma:yeh , mm. Wa:n tiktekkeh iwa:n ya ikowyo, ke:meskia tiktekilihkeh ikowyotsi:n ya. Ke:mah. Tikua:likeh *por rollos**, taki:tskilmeh tikwa:lkuikeh. Ke:mah. Para yehwa tikta:lihkeh komoke tai:xwi:pa:nka:yo:t, ta: kuilo:t a ke:meskia. Yehwa nankita:lihkeh. Titakuilo:tihkeh ne: wa:n .... Ke:mah. Pe:wak tikwi:pa:nah ya n' chama:lo:t. Pos *deveras** ne: nikitak taxi:kowa semi *porque** .... Kachi a:mo owih, *porque** yo:n owasakat kachi *más** owih. Kachi owih. *Porque** tohtomiyoh seki, n' itohmiyo wa:n, wa:n te:wihwitswia, ke:meski, *después** a:mo para se: kochi tio:tak, te:wihwitswih. Kachi owih, te:..., yo:n te:kokoh yo:n iwihwitsyo, te:wihwitswia, te:wihwitswia. Ka..., ta: te:ahwayo:tih. Wa:n chama:lo:t a:mo *porque** t..., a:mo *porque** ahalaxtik ke:meskia, ahalaxtik. Yo:n alaxtik yo:n, alaxtik. Entó:s yehwa yo:n tikoholo:chilpihkeh wa:n tikwi:pa:ntiahkeh ke:meskia ihkó:n. Ke:mah. Wa:n nikitak *siempre** ne:chwehka:wak yo:n kali. Okachi wehka:wa p.... *Porque** yo:n tikihtowah iwa:n, iwa:n ikowyo mopale:wia wa:n ixiwyo no:, yo:n semi wehka:wa neli. Ehe, mopale:wia, aha. Nikitak kichi:wak *como, como** sempowal wa:n mahtikti xiwit. Wehka:wa, wehka:wa. Kachi wehka:wa wa:n a:mo i:n a:macartó:n te:chnamaki:ktiah koyo:meh, kachi kuali yo:n, soh ke tehwa:n tikelka:wah yo:n iwki. Ke:mah tila:wak kichi:wayah. Wehka:wak, a:, ke:mah, pos ke:mah. Achto, achto no: wehka:waya ok yo:n *cartó** kwa:lkuiah *porque*** .... Tik..., tila:wak kichi:wayah. Ke:mah, ye:kcha:wak cha:popoh kita.... Tila:wak wa:n kita:lilia:yah yo:n tapal, chapopoh *o** toni, ye:kti..., ke:mah. Kitali:lia pero a:xka:n a:mo kita:liliah ok, yo:n semi kohxiliah ya sah. Ke:n se: ke .... Ke:meh weli a sah. A:mo taxi:kowa, ke:meh weli a. I:n ekintsi:n tikih..., mm. Entó:s nikitak ne:n nimocha:ntih yo:n, *hasta** panxiwyotoya ya nokaltsi:n ke:meskia ne: wa:n .... Kichi:wak sempowal wa:n mahtakti xiwit. Ke:mah ta: nehjó:n de kuali se: kiwi:pa:na yo:n ch.... yo:n .... Mah kualtsi:n wi:pa:nto. Mm, Mah sayoh kualtsi:n se: kwi:pa:ntiw sayoh wa:n .... Mah, mah, ke:mah. Kuilo:t *por** kuilo:t, mah kuilo:t, kuilo:t *por** kuilo:t. Wa:n ika yo:n tikiliah tehwa:n ne: temekat ke:meskia yo:n tikilpia:yah ika. Temekat. Ika tes..., temekat. Aha, ke:mah. Yehwa ika k..., tikwi:pa:nah, mm. Ya: n' kalikximeh pos ne: tikinkua:ilpia:yah ne:n [i]ka ne: pe:sohmekat oso n' to:tolmekat kiliah, to:tolmekat, ta: .... Nochi ika kuomekat, nochi, mm. seki komekat, komekat semi takua:wak, mahyá:, mahyá: *alambre cuando** ...., Yo:n pata:wak. A:mo, a:mo, ta: yo:n we:noh koyo:meh kiliah ne: koholi:tehmekat Kanah. A:, yo:n, yo:n komekat xoxoktik, kanah. Xoxoktik, mowila:na ta:lpan mochi:wa, a pos niki:xmattok no: yo:n, no: nochi talpan kachi mowila:na, a:mo, a:mo moxiyo:tia. Ehe, xoxoktik, e..., e:soleh, mowila:na no: ahko ihkó:n, ihkó:n itech kowmeh no:, ehe. A:mo. Wa:n ahko yowi a tein mochi:wa wehwei *hasta** ahko yowi, yo:n tiki:xmattokeh no:. E:so, weyakia, yehwa yo:n tikonkuiah. Aha, ke:mah. Wa:n tik..., ika tama:mal tikonkuiah wa:n para titahtalpiah ika nochi. Ke:mah, nochi yehwa ika se: kiwi:pana. *Hasta** tsi:ntsakual nochi yehwa ika tikwi:pa:nayah, no..., nochi yehwa, ke:mah. Pero yo:n xiwit neli, chama:lot semi, semi wehka:wa, ni..., nikitak neh *porque** ne: .... Wehka:wa, weh..., wehka:wa taxi:kowa, ke:mah takua:wak. Ke yehwa *primeritito** ika nimocha:ntihka. Ke:mah. Wa:n nikitak ke ne: kichi:wak sempowal wa:n mahtakti xiwit. *Hasta** panxiwyohtoya ya nokaltsi:n ihkó:n pané: ma:talin yo:n e:wi ipanko ne:n .... *Hijo de la mala** ya Ke:mah yo:l.... Ma:talin Ke:mah. E:..., taxi:kowa semi yo:n. Mm, taxi:kowa. Nika:n tehwa:n tiki:xmatih, tikiliah a:..., a:kama:lo:t. A:kama:lo:t, a:. Ehe, ta:taman t'to:ka:itiah. Tehwa:n tikiliah, chama:lo:t, ke:mah ta: ta:taman tik..., a:te..., a:te:noh, a:te:nte:noh mochi:wa. Ompa tehwa:n tiki:xmatih chama:lo:t, mm. Yo:n mochi:wa itech a:po:la:t, ne: a:po:la:te:noh ke:meskia. Ompa semi miak onkak.t Nochi yehwa mochi:wa. Nochi yehwa. Ke:mah pero ta:s..., nochi *mismo** yehwa ya ne:n *o** nochi iwki a sakat. Ke:mah. Pero tehwa:n tiki:xmatih, tehwa:n nika:n no: taman to:ka:it tikilwiah. Aha, ke:mah, ta:taman. Ta:taman, ta:taman tiki:xmatih. Ke:mah. Nochi i:pa iwki to..., tok..., tokni:wa:n, ta:taman tiki:xmatih. Ta: ke:meh *por, por lugares**, ke:meskia ka:mpa tip..., tipowih ke:meskia, tehwa:n oksé:, e:soleh, nikakini i:pa miakpa nika:wi:n. K..., te:che:waltiah tota:tahwa:n, taman kito:ka:itiah wa:n ika tehwa:n no: iwki tikchi:wah, tikihtowah no: ya. Nika:n San Miguel komo ke i:pa oksé: tahto:l kipiah. Ke:mah. Ne:wi:n tehwa:n no: oksé: tahto:l tikpiah. No: se: tahto:l, no: se: tahto:l. Ne:wi:n Zacatipan no: oksé: tahto:l kipiah, newi:n parahko, oksé: tahto:l kipiah. Oksé:. Aha, ta:taman titahtowah. No: se: tahto:l. Ne: Xcohitlán se: tahto:l, nika:n Nauzontla, se: tahto:l kihtowah no:, ke:mah. Pero *mismo**, ke:mah *mismo** toma:sewalta..., *mismo toma:se:walmeh, *mismo** toma:se:waltahto:l *mismo**, ehe, ta:taman, ta:taman. Pero timokakiliah, ihkó:n timokakiliah soh ke .... Ke:mah timokakiliah, timokakiliah soh ke ta:taman tikto:ka:itiah teisá:, ta:taman pero neli .... Ihkó:n tahtowa:ya tote:iskaltihka:wa:n *por eso** ne: ihkó:n timonohno:tsa tehwa:n, ihkó:n. Ihkó:n tiki:xmatkeh ne:ka tie:mpos ke:ní:w to .... Tein neli, ihkó:n timonohno:tsah ya, ke:mah, ihkó:n timonohno:tsah yeh, ihkó:n, ihkó:n neli. Tote:iskaltihka:wa:n te:chnohno:tsayah. Ke:mah. We:noh. Pos yehwa sah yo:n nehjó:n, yehwa sah, ne: neh noto:ka:y Ernesto Vázquez. Yehwa sah. Ke:mah wa:n neh no: ni..., niMiguel Francisco Cruz. Ne:chi:xmatih ka:mpa yeski, ka:mpa yeski. Mm, ki..., ke:mah, taso..., tasohka:matik. Neh nivivi:rowa Sua:pila:ko, *cuando** t'nekis ne:chkalpano:s, tahtani *por** Miguel Francisco Cruz. Aha, tasohka:matik, aha. Ompa ne:, tahtani ka:ni nemi, koma:mo tikmati nono:mbre, xitahtani sayoh ka:ni *vivi:rowa** ne:n *maestro de** n' kuesaltinih. Aha:. Entó:s ompa tine:chahsi nima:n ne:, ka:mpa se: .... A: pos yehwa yo:n kachi, kachi *más** .... Ka:mpa se: tio:pantsi:n yetok kali:xpan, ihkó:n ne:pakatsi:n, ke:mah. Aha:. Ke:mah, nehjó:n niman yo:n kachi *más** se: moi:xmati ka..., tein, tein kuesaltikeh, yehwa yo:n. E:soh ne: tamachtikeh de n' kuesaltinih, e:soh. Te..., neh no: nikuesalti no: neh, no: nikuesaltih neh. Ke:mah. A: pos yehwa yo:n ne:ska:yo:t. Niman tikitas kalsti:n *porque** yetok se: *corona** kali:xpan pilkatok. A:, kuali yetok, tasohka:matik. Yehwa ne:ska:yo:t, ke:mah. A:mo teisá:. Tasohka:matik.