A:man xite:chnohno:tsa de i:n xiwtsi:n teh tikto:ka:itia tsonteposihya:k wa:n seki tikto:ka:itiah sayoh teposihya:k pero pos se: *este** nochi yehwa sah, xite:chnohno:tsa ke:niwki i:n, i:n xiwit ka:ni mochi:wa ox ahwia:k, a:mo ahwia:k, ke:niwki ixo:chio wa:n toni kuali se: kikui. Ne: tsonteposihya:k se: kikui para, para nexwitil. Yo:n nochi pahti, komo mitskuikeh ne: tikiliah a:okuilimeh, kuali tikmanas wa:n kuali ika timometspa:kas. Wa:n tikitas se: pili yowi, yowi kalan wa:n semi fie:roh sah, mahyá: yo:n tama:kue:chol sah, entó:s tikuiti tsonteposihya:kxiwit wa:n tikuiti a ne:n kowtahmo:so:t wa:n kowmo:so:t *ipuntas** wa:n tik..., seko sah tikchihchi:wa se:, se: temo..., mahyá: temolotsi:n, tsikitsi:n, tikpi:ki wa:n tikpachowa tatahkotiko. Toto:nik, ka:mpa toto:nik, tikpachowa wa:n tika:lpi:chia ika refi:noh. Entó:s de tika:lpi:chia ika refi:noh, *cuando** tiki:xti:s a, tikpoto:nilia ya ne: *carbonato** wa:n ke:mah tiki:xmoya:wiliaya ne:n kowachxiwit. Kowachxiwit tikmoya:wilia ihkó:n wa:n ke:mah tik..., tikpahpachowa ya pili wa:n tikta:lilia ya ipoxko nika:n. Ka:nika kipias yo:n i..., inexwitil *porque** nexwitil s..., a:mo mota:lia seko sah. Nexwitil, *bien** mota:lia nika:n *o bien** mota:lia nika:n. Ke:mah, wa:n ke:mah komo tikta:lih ya yehwa ya tsonteposihya:k, ne: semi ahwia:k, ahwia:k, ahwia:k wa:n ixo:chio mochi:wa se: *sarta** ke:meskia, motekpa:na. A:mo wehwei ke:meh komo moskaltia, kip..., moskaltia ke:meh se: *metro** sah, se: tamachi:w komo[ke]. Wa:n ke:mah yo:n se: tamachi:w moskaltia ompa pe:wa ya xo:chiowa ya. Mochi:wa ya mo..., mahmaxalowa ya, momahmaxalowa ya wa:n nochi xo:chiowa ya. Ixo:chio mahyá:, mahyá: *campanitas**, motsonikapilowa wa:n motamitsonikapilowa ke:mah ompa ne: teyowa ya no:, yo:n ke:mah teyowa, kipia *isemilla**. Komo t'neki xiki..., tikneki tik..., tikonkalti:s, xikuiti *semillita** wa:n x'popototsa moma:ko wa:n ke:mah tikwi:ka ya *semillita**, tikte:mowa mo..., *a ver** ka:n tikte:mati no: *porque** no: tikwelita *porque** t'mattok ke pahti. A:mo tika:wilchi:wa *porque** ne: pos tikmattok ke pahtsi:n x..., wa:n *tiknesita:ro:s** ta:ka:n yowak, ta:ka:n a:mo wel tikuiti, pos tiknalkuiti ne: kalte:noh. Tikuiti kalte:noh *porque** tikmattok ke t'to:kak a mochi:wa ihko:ko:ntsitsi:n, we:hwei a, wehwei a, entó:s ompa tikma:tekiti, tiki:xtili:tixiwtsi:n wa:n ke:mah ne: tepitsi:n tikxohxokolia, tikma:xakualowa tepitsi:n wa:n ke:mah iwkia ke:meh nimitsilia, tikpi:ki a ika se: n', ika se: n'.... xiwit *o bien** ika yo:n tikiliah ne: na..., nexkoko:kiswat, yehwa ika tikkrusa:rowah, se: ihkó:n t'ta:liliah wa:n ni..., ihkó:n wa:n se: i..., nika:n i:n sepa t'ta:liliah wa:n ke:mah tatahko t'ta:liliah ya. Ompa tikaha:wiah ya ika ne: refi:noh, tikta:liliah refini:toh wa:n ke:mah tiktetekuinowah se: *bolita** mochi:wa, ke:mah t'ta:liliah ya ne: tatahkoti..., tatahkotiko. Tatahko tiko de ka:mpa taxo:tatok, ompa tikpante:milia ya tekol *o** t'panta:lilia kowit, para *con eso** mah ompa mokxiti, ompa mah oksi wa:n de o..., tiki:xehekowa ke oksik a, tiki:xtia ya wa:n nehmach tikpia ya ne:n kowachxiwit. Tikta:lia kowachxiwit no: *igual**, tikahketsta:lia ihkó:n wa:n ompa ne: tikta:lia ya, koma:mo tikuik ne: *carbonato**, tikui a yo:n pitsot ihiti..., iihtikmante:kayo. Ompa tik..., wa:n to..., ihkó:n t'chi:wa ya ika ya ne:n xiwit wa:n ke:mah t'ta:lilia ompa ya ne:n, yehwa ya ne: xiwtsi:n. Tikta:lia wa:n tikpi:ki a n' pili, pepe..., 'pepechowilia nika:n, 'pepechowilia ikuitapan *mero** tatahko wa:n ke:mah tikilpilia, ke:mah pe:wa ya 'tsetselowa, pe:wa ya tsetselowa ihkó:n. 'Tsetselowa *fuerte**, mah pah..., mah eskia xiti:ni nexwitil ihkó:n, Komo, komo ne: ko..., we:noh pe:was tata:wkui a n' pili eske *porque** kina:mikis *porque** kikuehmolowa. Kuehmolowa ne: n' i..., inexwitil, kochtiw a n' pili, kikui se: .... Mi:to:nia, ke:mah ne:, de yo:n mi:to:nia pos tikihto:tih topili ke pahtiti *porque** mi:to:nih ya, ehe, ika yo:n xiwtsi:n. Komo mi:to:nih, a:mo, a:mo xi..., a:mo xikehekapi:tsalti, xikuiti ka:mpa ta..., ka:mpa tikochte:ktok wa:n t'tamaka ya komo ta:ka:n chi:chi ok *o** ta:ka:n ne: kikua taxkaltsi:n ya pero pos tikuiti wa:n tiktake:ntia ika se: tilmahtsi:n, ma:ski se: ke..., se: tilmahsoltsi:n, tiktake:ntia ya para mah a:mo kipi:tsa n' ehekat. Mah a:mo kipi:tsa ehekat *porque** ke:yeh para mah a:mo sepa motanawi tikihtowah. Mah a:mo motanawi *porque** komo motanawia *más** fie:roh, ihwa:k kikui opochehkat a. Kikui opochehkat, pe:wa tatasi, *o bien** kikui *hasta** toto:nik wa:n komo kualtsi:n tikuida:rowa, tiktsompachowa ma:ski ika tilmahpachtsi:n pos a:mo teh kipasa:rowa, mm, kualtsi:n ne: kika:wa ya yo:n nexwitil. Ke:mah, ihkó:n ne:n se: kinimpahtia ne:n kone:meh, mm. Tikihtowa ke ne: ixo:chio mosa:sa:lowa ne: kualtsi:n ne:n ka:mpa poso:ni, żKe:niwki tapaloh ixo:chio? Pos tepitsi:n me:dio *color de rosita**, tsi:ntihti:ltik wa:n xo:chitsí:n *color de rosita**, mm. Ke:mah ihko:n, ihkó:n mochi:wa xo:chitsi:n, pero tikui sayoh, a:mo tikuih xo:chitsi:n, tikuih ixiwyotsi:n para pahtsi:n. Se: *bolita** t'chi:wa wa:n se: *bolita** de yehwa ne:n teposihya:k wa:n se: *bolita** kowmo:so:t, pero kuomo:so:t mah a:mo kipolo, komo:so:t kipia de kipias. *O** tikahsi xalkowkap..., xa:lkapolin ixiwyo, nika:wi:n onkak, i:n *potrero**, yo:n kualtia para ato:l, tikuih ne:n iselo wa:n tikokototsa, tikokototsa iselo yeh iwa:n t'ta:lia koma:mo tikahsi komo:so:t. Pero tsonteposihya:k mah a:mo poliwi, yehwa t'ta:lili:s ika *manteca**, tein pitsot ihtik, kiliah [unto], yehwa yo:n. Se: kuali *pedazo** tikui wa:n ke:mah ika t'xakualowa ya xiwit, ika tikxakualowa para mah kichichi:na ne:n kow..., ne: xiwtsi:n wa:n ompa t'pepechowilia. Ihko:ni, ihkó:n se: kipahtia kone:t. Tehwa:tsi:n xa: tikmati ke:yeh i:n xiwit kiliah tsonteposihya:k. Ke:yeh, pos ke:yeh *porque** ne: ahwia:k ke:meh se: tepos, mahyá: xo:kihya:k, mm, yeh ika kiliah tsonteposihya:k *porque** ahwia:k ke:meh se: tepos, *cuando** tikoli:ni:s, tikihnekuis, a:mo tikihnekuis ox xiwit, tikihnekuis tepos, *por eso** kiliah tsonteposihya:k, mm. Pero neh i:pa *desde** wehka:w ya ne: nikinkakilia ne:n ya no..., na:nahmeh, ta:tahmeh ke tsonteposihya:k *o** yo:n pe:wa metsahwayowah, "kuiti tsonteposihya:k, kixka wa:n mometstahtati ika" wa:n iwki no: kimiktia n' a:okuilin, mm. Ihkó:n ne: miak taman pahtsi:n ika, no: pahtis komohkó:n timetstotomoka. Komo timetstototmoka xikuiti wa:n x'molo:nti wa:n ximometspa:ka ika ne:n a:tsi:n, yehyema:nka:tsi:n, entó:s ye..., tepitsi:n yema:nias momets, ehe. Nochi a eskia tein, tein kuali se: kikui teposihya:k, i:pa e:yi taman sah, tikihtowa komo se: metstotomoka, komohkó:n *este** pili moxwitia wa:n komohkó:n se: metsa:okuilti. Pos ne: komo timetsa:okuilti yehwa sah ne:n tsonteposihya:k wa:n yehwa ya ne: komo:so:t pero komohkó:n timoxwitia pos yehwa ne:n *manteca, manteca o** komamo tikpia, koma:mo tikpia tsonteposihya:k wa:n a:mo tikpia komo:so:t wa:n a:mo tikpia unto, entó:s ne: u:nto, *siempre** taeka:ntok. Taeka:ntok u:nto. Tikui ne:n *carbonato** wa:n tikawa:ntia tomatsi:n mah tepitsi:n te:nkawa:ni kualtsi:n wa:n tomatsi:n tikta:lia itech a ne:n *o bien** kowachxiwit *o bien** yehwa ya n', oksé: xiwit ne:n a:ko:kohkowit ixiwyotsi:n wa:n yehwa ya t'ta:lilia para ipox pili. Koma:mo tikpia tsonteposihya:k tikui tomatsi:n, tikui *carbonato** wa:n tikui mounti:toh. u:ntoh tik..., se: *pedacito** kuali tikui para lo .... Ohka:n ya, ipoxko wa:n i:ka:n. Ihkó:n se: kichi:wa, mm. We:noh, a:man xite:chili ne:n moto:ka:y. Pos María Ocotlán Fermín Cabrera. Nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, mm, ninemi Limontak..., Limontak...., takxitan.