A:man na:nah xite:chnohno:tsa ne:n, de ne: xiwit mono:tsa tanokuilpahxiwit, ke:niwki ixiwyo, ke:niwki ne:n ixo:chio ita:kka wa:n ox wehkapantik, ka:ni mochi:wa wa:n toni se: kikui. Ne: noya:n onkak, ohti, ixta:wat, ka:nika tiknekis onkak ne: wa:n ima:i xahxakachtik Wa:n iteyo *cuando** chika:waya ya tihti:ltik, olo:choksi wa:n komo se:, se: kele:wia no: kuali se: kim..., kolo:chteki wa:n se: ki:xtilia tewti wa:n se: kipipi:na no:, no: we:lik. Ki..., ompa se:, se: kipipi:nas sah, a:mo se: kitolowa iteyo wa:n ixo:chio tein *primero**, tein *antes** mochi:wa ya chi:chi:ltik a wa:n tein yo:lpayo panki:stok sepa, sepa poso:ni nehjó:n kostik. Wa:n tein yo:n kostik ompa yeh mokepa sepa chi:chi:ltik *hasta** tamiposo:ni iwki, iwki mopatatiw, mopatatiw wa:n [ko]mohkó:n se: *gente** tanokuiloli:ni kitekiti se: ma:nitoh wa:n kimanah wa:n ika mokampa:ka. Ika mokampa:ka, *a veces** kuali tamati:ya ya itan *por eso** kiliah tanpkuilpahxiwit. Wa:n ne: a:mo wehweya, sayoh se: ihko:ntsi:n mochi:wa pero pitsaktsi:n ikowyo. Ke:mah ihkó:n. A:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa wehkapan, nió:n mochi:wa tohtoma:wak, a:mo semi wa:n iksá: ke:meh yo:n tepitsi:n toma:wak, entós ompa kalaki a se: okuiltsi:n itsi:ntan, mokalakia ya okuiltsi:n itsi:ntan wa:n komo se: kite:mowa, se: kahsi *porque** mota:lia se: *puntita** mahyá:, mahyá: posoktik. Mahyá: posoktik wa:n se: ki..., se: kitap..., komo se: ki:xtilia ya yo:n posoktik wa:n kina:lita ne: itech kowtsi:n koyoktik. Entó:s tikte:mowa yo:n kow..., yo:n koyoktsi:n, tikte:kilia a:t entó:s wi:tsa ya ne:n sipotsi:n. Wi:tsa sipotsi:n, tiki:xtilia sipostsi:n wa:n komo tik..., tiknemilih timokaxakualowa no: *mismo** para mah pahti yo:n tanti wa:n mah pahti te:mpala:n. Yo:n semi pahti n' okuilotsi:n. Ke:mah, mochi:wa itsi:ntan, *cerca** de se:, se: kua:rtah de wehkapan, ompa mochi:wa, kie:ra ohka:n motakoyo:nilia okuiltsitsi:n wa:n ompa mochi:wah. Wa:n komo tiki:xtilih yo:n posoktik mahyá: i..., ite:noh kita:lia wa:n ke:mah x'te:kili a:tsí:n wa:n *listo x'pia ne: ka:mpa tikte:kilia n' a:tsi:n, *listo** x'pia ompa ne: se:, se, se: witsti, para tein o:rah panki:saki tikta:lia witsti itoskatampa, tikta:lia wa:n ika t'tila:na ya. Entó:s komo a:mo koto:nik okuiltsi:n pos ki:sa ya, se: okuiltsi:n ihko:ko:ntsi:n. entó:s yo:n okuiltsi:n a:mo tik..., a:mo tiktewa:tsa, soh tikmiktia wa:n *mismo** tein yo:n ia:yotsi:n ka:mpa tiktsopo:nia ompa ki:sa ya entó:s tikui a wa:n ika se: ichkatsi:n wa:n *o** tilmahtsi:n tein yo:n potoktsi:n ika t'ta:lia ya, yo:n a:tsí:n tein kipia okuiltsi:n. Wa:n komo ta:ka:n 'te:mpala:ni entó:s tikui a ne:n okuiltsi:n tik..., tiksemiktia wa:n tiki:xtilia ne:n n' i..., ihti..., ihtikyotsi:n wa:n ke:mah ika timo..., mahyá: ika timokampa:ka. Wa:n yo:n ika timokampa:kas, ompa ika, ompa tiktamo:tas a, a:mo tiktolowa *porque** timokampa:ka ya ika nehjo:n okuiltsi:n, a:mo tiktamo:ta. [Ko]moke mochihchi tiktamo:ta mah, mah kichipa:wa yo:n pala:ni ne: se: inenepi:l wa:n te:na:miki, ke:mah. Pero a:mo wehwei kowit, tsikitsitsi:n, ima:yo xahxakachtik, iyo:lpayo ahwia:k semi, *hasta** xo:chit, *lo que es** nochi ahwia:k, ke:mah wa:n yehwa yo:n no: semi pahtsi:n komo se: kineki pos mah se: ki..., mah se: kiteki wa:n komo semi ne:, semi se: mokokowa pos mah se: kisentili sekosah, se: kinechikowa ya wa:n ompa se: ki..., se: kikui a, se: kimana ya wa:n ompa se: mometsketsa. Para mah se: kita:lia a:ya:t wa:n se: kita:lia ne:..., se: ki..., mahyá: se: kipi:ki *cubeta** wa:n nika:n mah tami wa:n oksé: witsa para nika:n, tiki:xna:miktia n' a:ya:t wa:n yowi para nika:n mopanko se: a:, pero i:n monakas, nika:n motsontekoh a:mo 'tsompachowa, ompa t'ta:lia sayoh se: tilmah. Se: tilmahtsi:n *cuando** pe:was timi:to:ni:s pos tikchipa:was ihkó:n *parejo**. Tikchipa:was a, timochipa:was wa:n timi:to:nihtos, timi:to:nihtos *asi que** t'machilia ke se:wi a n' a:tsí:n entó:s tiowa [i:n] motapechte:noh. Motapechko ka:mpa tikochis a, komo tikochi *o** timo..., timose:wia sah pero ne:to:n ki:stos, ne:to:n ki:stos ompa. Entó:s ompa timochipa:wtok ika yo:n tilmahtsi:n, a:mo tik..., a:mo, a:mo tiki:xtia *porque** pos yehwa ika timochipa:wa pero a:mo t'ta:lilia ok a:ya:t motsontekoh, tikta:lilia sayoh mopanko wa:n t'ta:lia nika:n moi:xpampa wa:n t'ta:lia nika:n ke:meskia tikpi:ki iwa:n ne:n momets wa:n iwa:n t'pi:kia ne:n *cubeta**. Se: tepos, tepos ne: ika se: kimana. Yehwa, *de una vez** tik..., wa:n t'ta:lia o:me kowit ih..., *lo que** tein pa:pata:wak ihjkó:n wa:n tikilpilia *por [la] de malas** mah pano:tiki:sa momets itech a:toto:n, mah a:mo pasa:ro yo:n, seki tikilpilia o:me kowit ihko:ko:n. Tikilpia inakasko *cubeta** wa:n timometsketsa ya, tikmachilia *más** titata tikui se: tilmah, tik..., na:wi tichi:wa . I:xna:wi tikchi:wa wa:n ompa timomet..., tiktapechtia mometsko para yo:li:k, yo:li:k, yo:li:k, yo:li:k pano:s a toto..., ne:n *vapor**, *vapor** mono:tsa ya n' ehekat tein a:toto:n. Ke:mah komo mitsna:mik pos kualtsi:n timi:to:ni:s, kualtsi:n timi:to:ni:s. Neh se: *señor** nika:n, "xa: tiki:xmattos", nika:n Ayotzinapan, se: *señor** mono:tsa Miguel García, yahka nika:n tapahti:lo:ya:n, a:mo kanah pahtik, yahka *doctorko** a:mo kanah pahtik "pero xikita" nikilia "komo a:mo tikmati yo:n, tikmatiskia nimitsi:to:ni:s", kihtowa "pero toni" "pos yo:n neh n'mati ika ton xiwyo nikuis" "ke:maniá:n tiwi:tsa" nikilia "niwi:tsa ihwa:k i:n, se: las *tres** niwi:tsa" Niwa:lah ke:meh o:me o:rah tio:wak wa:n ke:mah nitanechikohtiwa:lah xiwit ohti, ke:meh n'mattok toni wa:n ke:mah niahsik wa:n n'molo:ntih ika ne:n chikikis, ika ne: sempowalxo:chit ika yehwa ya chi:nich, wa:n yehwa ya xome:t wa:n ika ne: mora:dohto:totomo:ch de sinti, nikmanak o:me wa:n [moki:to:nih] . Mi:to:nih, ke:mah ma:kui:l o:rah tio:tak nika:wte:w, mi:to:nia wa:n mi:to:nia *hasta** ke:meh tahkoyowa:n. Tahkoyowa:mpa, ke:mah ne:to:nse:wik a, pero kipatak o:me pa:nti tilmah. O:me pa:nti tilmah kipatak, ika ohpa nik..., nik..., niki:to:nih, a:mo semi teh ki:sak ok n' a:t pero ika ye..., yekinikatsi:n pero kokoyokaya n' a:t *mas** ok ke ma:ltihtok. "Ke:mah, a:paliw" kihtowa "tilmah *hasta** no..., noa:ya:w kihtowa a:paliw, a:mo tikihtowa ke:yeh" nikilia pos tisese:kyo. *Porque** sese:k tikpia" nikilia "itech mo..., moo:miyowa:n, monakayo, ompa tikpia" nikilia "sese:k wa:n *por eso**" nikilia "timi:to:nih wa:n ki:sak" nikilia "yo:n tikiliah cha:wisa:t". Ke:mah, koyo:meh kihtowah *pasmo** pero tehwa:n tikiliah cha:wisa:t. Yo:n mosentilia de se: a:paliwi, se:.... Wa:n iwki se: mo..., se: kochi, entó:s mitschichi:na itech mo..., monakayo *o bien** soh a:mo sayoh monakayo, *bien** panowa *hasta** itech moo:miyo**. Komo pano:k itech moo:miyo pos yehwa ya mitskokohtok. Wa:n imetswa:n wa:n imetswa:n kikokowa seño:stsi:n, imetswa:n wa:n imetswa:n *hasta por fin** pe:wak pané: poso:nih. Yo:n mitsna:mikis" nikilia, "komo mitsna:mik" nikilia "nimitsi:to:ni:s" kihtowa "ka:nachi tine:chko:bra:ro:s". "Pos xikita" nikilia "nochi neh n'te:mo:s" nikilia "xiwpah, a:mo pati:yoh, *qué tanto** tika:wato" nikilia "iwa:n ne: tapahtihkeh, koyo:t". Kihtowa "nika:wato *más de a mil pesos" wa:n neh por chikue..., ne:.... Tikihtowah chikuase:n tomi:n kihtowaya towe:ina:nah katka. Chikuase:n tomi:n, yehwa n' a:man *setenta y cinco**. "Mm, chikuase:n tomi:n, komo tine:chakas" nikilia "nimitspahti:s". "Nimitsmakas" kihtowa "komohkó:n por konta:l mah nipahti". Nentok ta:tahtsi:n, *hasta** pe:wak mochi:chi:lowa, pe:wak kos..., nochi, nochi kika:wak yo:n nekuemol de n' cha:wis, mm. Ye:wa tikihtowa:ya ne: yehwa i:n tanokuilpahxiwit itsi:ntan mochi:wa se: ihkochin, se: ki:xtia, ¿Ke:niwki yo:n ihkochin?. Yo:n a:mo tite:chilih ne:n ke:niwki ne:n tapaloh, ke:ní:w .... Ti:ltik. Ti:ltik, ti:ltik, no: mahyá: panpi:pi:ntohtik, mahyá: panpi:pi:ntohtik pero pos ne: yehwa ya ne: se: ki:xtilia ne:n tanokuilin, ke:meskia tanokui..., tan..., para tanokuilin se: ki:xtilia tein ihtik kipia. Wa:n yo:n tein ka:mpa tiktsopo:ni:s, wa:n yo:n a:tsí:n ki:s..., tiki:xtilia ya witsti wa:n ki:sa ya n' a:tsi:n yehwa ya tikchichi:naltia teisá: se: tilmahtsi:n wa:n tikta:lilia ka:mpa koyoktik tanti para tamati:ya. Wa:n komo tite:mpala:ni no: *igual** tikte:mowa wa:n tikta:lilia wa:n tik..., iwki ke:meh nimitsilia tikoyo:nia wa:n tiki:xtilia n' ihtikyo wa:n ke:mah ika timokanihtik, kanihtikchipa:wa, *desde** mone..., [mo]kanihtikchipa:wa, nochi ki:sak, *porque** niman pe:wak mahyá: mi:x..., mahyá: i:xkokotoka, yo:n ata pochi:nia *o** chi:chi:le:wi, i:xkohkopi:ni. Wa:n de i:xkohkopi:ni ke:mah yehwa tik..., tikihto:s ke pahtis mote:noh ika yo:n okuiltsi:n, ke:mah, yehwa tanokuilpahxiwit iokuilotsi:n. Wa:n komo tanti pos moka:mpa:ka ika xiwtsi:n, tikmolo:ntia wa:n timokampa:ka, ke:mah, komo mitsna:mik pos semi kuali wa:n koma:mo pos yehwa ya kihto:skeh kitatih koyo:pah ya. Mm, koyo:pah *porque** pos ompa ne: seki kini..., kikowah yo:n *pastilla** wa:n seki kikowah te:si..., *a ver** tein ya ne:sik ompa ne: kininyo:..., kinkaya:wah no: mahyá: tehwa:n, mm. Nochi a eskia tanokuilpahxiwit, nochi a eskia, a:mo teh tikmati ok tanokuilpahxiwit. Mm, tanokuilpahxiwit ke:mah, pero pos seki ne: mochi:wa a:mo pa..., pahti, mochi:wa sayoh kowtsi:n, xa: no: name:chilwih señortsi:n ke mochi:wa seki ihko:ko:n, ata no: tanokuilpahkowit kilwia pero kowit. Wa:n a:mo xo:chiowa, xo:ch..., xo:chiowa pero ne: yeh mochi:wa komo ke ista:k ixo:chio, moxe:lowa mahyá: ne:n, mahyá: ne:n i..., ixo:chio ne:n xo:me:t. No: ihkó:n, ista:k, kahkanaktsitsi:n mochi:wa no: ixo:chiotsi:n, pero yeh a:mo para pahtsi:n, i:pa tame:la:wa tano..., tanokuilpahkowit sah. Wa:n seki ata no: mochi:wa no:, no: tanokuilpah, yeh ke:mah ata neli mosa:lowah ike:span, xa: no: t'mattos, mosa:lowah ike:span ne:n okuilimeh. Mota:liah ike:span ata a:chkatsitsi:n, a:chkatsitsi:n ne: mo:s..., ke:meskia motakoyo:nilia wa:n kita:liah yo:n nimitsilia pané: posoktsi:n, yehwa yo:n no: tanokuilpahkowit. Ke:mah, se: tein ma:wehwei wa:n se: tein ma:ihko:ko:ntsitsi:n wa:n se: tein i:n nimitsilia para pahti. Yeh mochi:wa ohte:noh, mochi:was *potrero** ka:mpa kua:kuehmeh takuah, mm. [Pos] teh, entó:s teh kuali tikihto:skeh ke e:yi taman tiki:xmattok tanokuilpahxiwit, seki tein tikuih pahti wa:n o:me tein kowit a:mo kualtia pahti. Ehe, mm, mm, komo tiahkeh, tia:s. Wa:n i:n *este**, i:n tein tikihtowa ihkochowa, i:n ton se: kichi:wilia ihkochimeh. Ihkochtsi:n, pos yeh no: pahtsi:n, i:n kow..., okuiltsi:n pahti, mm. [We:noh] tikihtowa ne: i:n, i:n kowit seki achi ma:pisi:ltik wa:n yehwa tikihtowa no: okuilowa. Ehe, okuilowa, mm. Yehwa pahti. Wa:n iokuilo no: pahti. Yehwa pahti, komo se: te:mpala:ni *o a veces** ne: ata, ata kihtowah mochi:wa ne: se: kokot mometsko, entó:s tiktapa:na nehjó:n okuiltsi:n. Yo:n okuiltsi:n tiki:xtapa:na wa:n tikta:lilia ka:mpa mochi:wa nehjó:n kokot ata a:mo pahti ok, a:mo kineki pahtis. Ompa t'ta:lilia wa:n kipia ke pahtis *porque** yehwa ya n' okuiltsi:n kichipa:wa, *porque** n' okuiltsi:n a:mo kine:xtia imante:kayotsi:n pero kipia *manteca**. *Porque** komo tikta:lih itech koma:l kawa:ntok, ki:sa imante:kayotsi:n, no: ahwia:k, entó:s yo:n tein xohxowik, xohxowik tikta:lilia mo..., moko..., mokoko, yehwa yo:n ne: kichipa:wa ya yehwa. Entó:s *después** mo..., mochipa:wa, de mochipa:wa pahti a, mm, yehwa yo:n. Yo:n ihkochin yo:ltok se: kita:lilia oso se: kimiktia. Se: kimiktia, se: kimiktia para se: ki:xtapa:na. Para se: ki:xtapa:na wa:n se: kisowilia *a ver** ka:nika mitskokowa wa:n tikilpilia. Yehwa sah, yehwa sah, a:mo teisá: t'ta:lilia pahti ok, yehwa n' okuiltsi:n. Yehwa tikta:lilia ya, tikilpilia ompa ya nehjó:n kokot. Ta:ka:n, ata iksá: te:malowa *o** iksá: ihko:n pala:ni sah *o** yo:n ki:sa a:t sah chipa:wak, mm. Wa:n ne:n kowit ka:mpa mochi:wa yo:n ihkochin, *este** we:i no: oso a:mo semi we:ia. N' ihkochin. A:mo ne:n kowit. A: n' kowit a:mo se..., a: yeh a:mo wehwei, yeh a:mo wehwei. Yeh semi nitsilihtok ihkui:kui:ntsitsi:n kowtsi:n, mm, ihko:ko:ni sah, a:mo wehwei kowit mochi:wa. A:ah, katí:n wehwei yehwa tein tanokuilpahkowit. Yeh wehwei yeh. Wa:n yehwa ne:n, a:, tein tikihtowa pahti ne:n ihkochin, ¿Ke:niwki ne:n kowit ixo:chio ka:mpa aktok? Tein tikihtowa kowit a:mo semi toma:waya. A: yeh, yeh ata ne: mahyá: *cuando** poso:ni, mahyá: ne:n xo:me:xo:chit sah, iwki sah poso:ni wa:n *cuando** ehekaya, ke:mah papataka ya, yowi a ehekai:xko ya. Ke:mah, *cuando** mochi:wa ixo:chiotsi:n, a:mo wehwei, pisi:ltik, mm. Wa:n tanokuilpahkowit tein semi we:i, ¿No: ihkochowa? Ihkochowa pero yehwa nimitsilihtok a:mo n'mati ox pahtsi:n. Mm, nió:n n' e:wayo, nió:n ixiwyo nió:n teyi a:mo n'mati ox pahti, *porque** a:mo ke:man nikuitok paraké:s nitakaya:was, ke:meh tein neh nikui pahti yehwa yo:n nimitsilia ihko:ntsi:n kowtsi:n wa:n yehwa ya tein tanokuilpah, tein ihko:ko:ntsi:n sah moskaltia, *siempre** no: mochi:wa wa:n ke:meh n' okuilo oksé: tanokuilpah *igual** n' okuilo oksé: tanikuilpan, mm. Kuali 'te:chili:s tein tikihtowa telwe:i ne:n tanokuilpahkowit, ke:niwki ixiwyo, ixo:chio. Yeh ixo:chio mahyá:, mahyá: kahkanawak pero tepitsi:n wehwei. Tepitsi:n wehwei wa:n mahyá: kahkana:wak wa:n no: *igual** ke:meh xo:me:xo:chit pero *más** wehwei mochi:wa, *más** we:i *rueda**, mahyá: *más, más** pata:wak mochi:wa ixo:chio yeh. Mm, pero yeh a:mo ne:, ekintsi:n a:mo p..., a:mo kipia xo:chit, pané: kipia xo:chit *por mayo**. Mm, *por mayo** para yo:n pe:wa eheka pos pa:pata:ni, yowi a no: xiw..., xo:chitsi:n, mm. ¿Wa:n ixiwyo ke:niwki? Yeh no: we:weyak ihko:ko:n wa:n no: xahxakachtik, no: xahxakachtik xiwtsi:n pero pos wa:n n' ie:wayo mahyá: [ko]moken kowit mahyá: ne: kowit ne: ihikak pero mahyá: momo:che:liw n', n' ikehke:pan. Ehe, mahyá tahtapa:ni, ehe, iwki mochi:wa kowtsi:n. Wa:n i:n se: yeh a:mo, tein minitsilia ne: ihko:ko:ntsi:n kowtsi:n yeh a:mo, yeh tamela:wa poso:ni sah, tamela:wa ne:, tamela:wa moketsa kpowtsi:n, alaxtik sah. Ehe, a:mo, a:mo teh, a:mo teh ta:tapa:ni ie:wayotsi:n, mm. We:noh, pané: nochi a de i:n tanokuilpahxiwit, tite:chnohno:ts wa:n tanopil, e: tanokuilpahkowmeh, o:me taman, a:man xite:chili ne:n moto:ka:y. Mm. *Más**. María Ocotlán Fermín Cabrera. Ninemi Limontakxitan wa:n nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, mm.