A:man xite:chnohno:tsa de i:n xiwit tein mochi:wa mi:lah, i:n tikto:ka:itia tehwa:tsi:n mi:lahmo:so:t, ke:niwki, ka:ni ne:n mochi:wa, ke:niwki ixo:chio, toni kuali se: kikui. Mm, ne: mi:lahmo:so:t mochi:wa ne: ma:pisi:ltik tepitsi:n wa:n tepitsi:n ma:ahalaxtik wa:n yehwa se: kikui pahti. Wa:n ne: onkak mo:so:t no: mi:lah mochi:wa pero semi *ehesquinado**. Semi *ehesquinado** wa:n tohtomiyoh n' i..., ikowyo wa:n xiwit wa:n komohkó:n ihkó:n tikmaka se:, se: o..., tapialtsi:n de kalihtik [ko]mo t'maka to:tolin *o** t'maka pio a:mo kikua Wa:n *más** kikuah yehwa ne: ma:piltsi:n, yehwa kikuah. Ne: onkak e:yi taman, *porque** seki ma:..., yehwa tein para pahti wa:n seki yehwa tein a:mo kikua nió:n to:tolin, nió:n pio a:mo kikua wa:n ne: ta:mela:wa ye..., moketsa ka:mpa we:i, pero we:i kowit mochi:wa no:, wehkapan. Wehkapan mota:lia, wehweikowit, wa:n mochi:wa n' ikowyo *esquinado**, na:wka:n *esquinado** pero *más** kipia ne:, kipia nehjó:n, ke:ní:w nikihto:s, ahwia:k, *más** ahwia:k. Wa:n i:n seki yeh a:mo, yeh ahwia:k, tein mi:lah, mi:lahtsi:nko mochi:wa, semi ahwia:k wa:n para nakimatiskeh neh nikwa:lkuis nehjó:n xiwit, nikpia ka:mpa nitawi:tekka no se..., nota:totsi:n ompa no: onkak ne:n mo:so:t tein mi:lah wa:n onkak mo:so:t tein okseki, tein a:mo kikuah tapialmeh. Wa:n okseki tein *más** wehkapantik mochi:wa kipia na:wka:n ne:n i..., *iesquina** pero ma:tohtomiyoh. Ma:tohtomiyoh wa:n a:mo kikua:s nio:n, nió:n *porque caballo** xikinte:mili *o** tapial, teisá: ihkó:n tapial *o** ko..., we:noh okuiltsitsi:n para tikinalimenta:ro:s ika, a:mo kikuah. Ke:mah, i:pa, i:pa kikua..., i:pa sayoh mahyá: xiwtsi:n sah. pero no: semi yo:n ke:mah semi 'kokowa mi:lah, komo mochi:w mi:l, ihkó:n yetok mi:lah wa:n ompa yowi a mo:so:t de n' okseki, semi kikokowa, ta: a:mo kikowa ne:n yehwa mo:so:t de ne: ma:pisi:ltik. Yo:n a:mo semi 'kikowa, *igual** n' ehkaw, meka..., mekaehkaw tikilwiah. Yeh semi 'kokowa no: *porque** yeh kitsompachowa, mochi:wa miak niman. Mm, pero ehkaw, pero i:n mo:so:t e:yi taman Ke:mah, wa:n nankinekih mame:chne:xtili:s kati:ni wa:n yeh neh nikui pahtsi:n, mi:lahmo:so:t wa:n komo:so:t. Kuamo:so:t wa:n ne:n kue:tehochpa:wa:s wa:n ne:n itskuinpahwits, yehwa yo:n neh nikui wa:n yehwa ya yo:n, ata nika:n neme:chilwi:ko ya, ke nik..., nikui yo:n, nikua..., *hasta** nikwa:lkuia xiwit, yo:n ma:pisi:la:tsitsika:s, yehwa yo:n neh nikui, mm. Kuali 'te:chtapowi:s ne: ke:niwki ne: ixiwyo ne:n .... Ixo:chio ne: mi:lahmo:so:t. Ihista:k, ihista:k, no: ihista:k pero pisi:ltik. Wa:n seki no: ihista:k pero wehwei, mahyá: wehwei ixo:chio. Ke:mah, kualtsi:n poso:ni, no:, pané: no: poso:ni ke:meh *todos santo** pero wehwei ixo:chio, ata mahyá: *hasta** momediotsohtsonikapilo:neki *porque** wehwei ixo:chio. Ke:mah, kualtsi:n no: mochi:wa, yehwa ne: tein a:mo, a:mo, a:mo pahti, mm. Yo:n i:pa yehwa se:ma..., se: taman sah nikui pahti, ke:mah, ke komo:so:t wa:n yehwa ya mi:lahmo:so:t wa:n kue:tehxiwit wa:n yehwa itskuinpahwits. Pero itskuinpahwits a:mo ke:meh ekin ne: nikitak, i..., itskuinpahwits okseki, yeh ma:ihko:ko:n, de ma:we:weyak wa:n kipia i..., tepitsi:n *ehesquinado**, niki..., imahma:te:mpan. Wa:n nankinekih pos nikwa:lkui para name:chne:xtili:s *en vivo**, a:mo name:chne:xtili:s se:..., sayoh *porque** ke:mah, ehe. I:n tein tikihtowa mi:lahmo:so:t tikui pahti, ompa ke:ní:w ne:n, żKe:niwki ixo:chio wa:n katí:n me:tsti xo:chiowa? Pero yeh nochipa xo:chiowa, ke:meh i:n ekintsi:n n' onkas xo:chit yeh wa:n yo:n okseki yeh nimitsilia yeh sayoh ke:meh itech pané:, pané: octubre sah, pané: octubre sah xo:chiowa. *Porque** no: xo:chiowa wa:n no: semi kualtsi:n ixo:chio *porque** pané: *hasta*** mome:diotsohtsonikapilo:sneki no: *porque** pos wehwei ixo:chiotsi:n, kua:mahmalakachtik. Komo se: ki:xchihchi:wa wa:n no: ne: kihto:s a:koni, *cuando** ninoh..., nipiltik nikolo:chowa:wa wa:n no: nikchi:waya mahyá: yo:n xo:chitaa:ketsal wa:n no: niktsi:na:ketsaya kualtsi:n xo:chitsi:n, nikchi:wa miak wa:n no: nika:ketsaya. Ke:mah, wa:n i:n seki a:mo semi, semi telwehwehkapantias ihko:ko:n tein mi:lahmo:so:t wa:n yehwa se: kikui pahtsi:n. [Ko]mo tikmati ke timopahti:ti ika, mah, *a ver** ton, toni kokolis tikpia, mitsna:mikis, no, no: kwi:ka ok yeh *más** xiwit. Kwi:ka yehwa ya nimitsilia kowmo:so:t wa:n mi:lahmo:so:t wa:n komo:so:t wa:n kue:tehxiwit wa:n ne:n yehwa n' itskuinpahwits wa:n *ojalá** ke tikahsiskia yehwa ya ne:n, ne:n, ne:n n' kuitakowit, *este** ne:n tikahsiskia n' xiwtsi:n no:, xiwtsi:n, nike..., nikontoloh ito:ka:y i:n xiwtsi:n. Yehwa ya n' a:tsitsika:s ma:pisi:ltik. Ma:pisi:ltik a:tsitsika:s, nikwa:lkuia ata *plantita**, name:chne:xtili:ko, yehwa yo:n semi se:, kuali se: kimana, se: *bolita** ihkó:n wa:n tik..., ika timoi:to:nia *o** ika tima:ltia komo tima:lti yehyama:nka:tsi:n, kualtsi:n tikmatis, nochi *mocuerpo** nochi tiema:nias *o** komo ika timi:to:nih *igual** nochi tiema:nias, mometswa:n tamati:yaskeh. Ke:mah *porque** iksá: semi te:kokoh se: imetswa:n *o** iksá: semi mitskoko:s nochi moo:miyowa:n, moma:wa:n, mometswa:n *o bien** mitskokowa mopanko *o** bien mitskokowa molo:moh *o** mitskokowa *mocostilla**, nochi, komo yehwa yo:n ika tima:ltih wa:n ke:mah ximose:wi tepitsi:n, wa:n de timose:wia, *a ver** ta:ka:n mitskui ne: .... Timi:to:nia pos ompa ne: mitsna:mikis, mm, yo:n. Mi:lahmo:so:t tein pahti żKe:niwki ixo:chio? No: ista:k pero ma:pisi:ltsi:n. [Ko]mo ke ma:..., telkanaktsi:n xo:chitsi:n, ompa *más** tsikitsi:n, mm, *más** tsikitsitsi:n wa:n i:n seki nimitsilihtok wehwei, nochi tein i:n o:me taman mo:sot, wehwei, mm. Wa:n tein tikto:kaitia kowmo:so:t kuali tite:chtapowi:s ke:niwki i:n ixiwyo, ixo:chio, ka:ni mochi:wa wa:n ox no: wehwehkantia. Ne: kowtah, kowtah. Yeh kostik. Yeh kostik ixo:chio, kualtsi:n mosa:lowa, mosa:lowilia ixo:chiotsi:n *hasta ipunta** kostik, mm. Ke:mah, tiweliskiah name:chne:xtili:skia *cuando** poso:ntos yeh, yeh a:mo, a:mo i:n *tiempo** poso:ni, yeh poso:ni *por enero**. Ehe, enero yeh poso:ni. Kualtsi:n, kualtsi:n ne: mochi:wa, mosa:lowa, xo:chitsí:n wa:n kostik, yehwa no: pahtsi:n ne:n kowtahmo:so:t, ke:mah. Wehkapantik no: moskaltia kowtahmo:so:t. Ta: yeh kuomekatsi:n. Kuamekasti:n, onkak o:me taman, onkak nextik wa:n onkak ne:n ti:ltik, mm. Nochi pahti yo:n o:me. Nochi pahti yo:n o:me, *porque** onkak ta:kat wa:n onkak siwa:t. Mm, siwa:t yehwa n' ista:k wa:n ta:kat yehwa ne:n ti:ltik, *hasta** xio...., *hasta** iselotsi:n ti:ltik wa:n tein nimitsilia ista:k yeh, nextik *ipuntita**, nextik **hasta** ikowyo nextik, ima:i:ka:n nochi nextik, mm. Ento:s ihwa:k teh tikte:mowa i:n mo:so:t wa:n t'te:mowa komo:so:t, tikui nochi o:me taman. Nikui n' o:me taman, nikui n' o:me taman mo:so:t, kowmo:so:t, e:yi taman ika kowmo:so:t. [ko]mo o:me, nikui nextik wa:n nikui is..., ne:n ti:ltik wa:n nikui yehwa ya yo:n mi:lahmo:so:t, para nikchi:wa pahtsi:n, mm. Nochi a, teh pos i:pa ne:n nochi a ne:n tiki:xmati i:n na:wi taman ne:n mo:so:t. Ke:mah. We:noh, komo nochi a. Na:wi taman, na:wi taman wa:n ma:kui:l taman ika nochi a ika tein nimitsilia ne: ke a:mo kualtia para pahtsi:n, o:me wa:n seki para pahtsi:n nochi kualtia, mm. We:noh, a:man 'te:chili moto:ka:y. Pos nehjó:n niMaria Ocotlán Fermín Cabrera, ki..., nikpia ne: e:yi powal wa:n chiko:me xiwit niktokatok. Niktami:ti *hasta veinticinco de enero**.