A:man na:nah xite:chnohno:tsa de i:n xiwit teh t'to:ka:itia tusa:nkua:e:wat, ka:nacchi taman ne:n tiki:xmattok wa:n k ke:niwki ne:n ixiwyo, ke:niwki xochioh wA:n *este** toni se: kikui. Mm, *este** tu:sankua:e:wat i:pa se:sah para *remedio** para tapahtia, para tapahtia pos i:pa se:sah wa:n ne: pahti para se: siwa:t. Se: siwa:t komo kipia se: kone:t wa:n *a veces** a:mo akah a:koni te:chkuida:rowa entó:s tehwa:n timoahokuih tikchi:watih tichi:walis. Ta:ka:n tiketsah tokahfe:ntsi:n, ta:ka:n tikehtsah se: tonexko:ntsi:n, tonextamaltsi:n ma:ski ke:ski. Entó:s wa:n tein *delicado se: siwa:t, entó:s ne: niman ika motanowia, niman se: kimati ke motanowia, *porque** chika:walis sepa kipanowia, *por eso** se: kimati ke motanowia wa:n komo tikmakak yehwa ne: xiwit ika ne:n nekaxa:ni:l. Tikmana wa:n iwa:n t'maka, entó:s ne: kikoto:nilia ika.... We:noh kika:wa tepitsi:n yo:n a:t tein mohtia sepa wa:n ke:mah ne: komo tikita ke kina:miki a entó:s ne: teh sayoh tiktili:ntia nehjó:n siwa:t, tiktili:ntia *aparte** de n' i..., itech ne: i..., inakayo, itahkoya:yo ya. Wa:n *aparte** mah molpi paniá:n ke:meskia mo..., mokue:itia ya, de mokue:itia pos ki..., ompa ya ne: ki..., momatia ke kina:mikis a *porque** kika:waya n' a:t wa:n sepa komo siempre** sepa takua kuali, entó:s se: kimatilia ke ki..., kina:miki. Ke:mah, a:mo ekin se: ika n'pahtia, nikpahtia miak ika .... pero wa:n n'ta:lilia tepitsi:n ne: refi:noh para mah kikawa:nti itech ipox wa:n entó:s yeh ika pahti, pahti a. Mm, kiphatia nehjó:n x..., ne:n tu:sankua:e:wat se: taman, pero i:pa se: taman sah wa:n ne:n komo, komohkó:n ne:n *más, más** we:itisneki entó:s tikte:mowah ne:n tikiliah tsotsio..., tsonsasanalwat, tsonsasanalwat, tikwiwitah ne: se: *plantita o** o:me, eyi wa:n tiktekiliah ninalwayo. Wa:n inalwayo t'maniliah. Ika yo:n tsonsasa wa:n yehwa ya ne: xiwtsi:n mosenyo:lchika:wa ya, tikmakah ya koma:mo kika:wa, komo *más** kisegui:rowa. Entó:s ika yo:n tsonsasa wa:n tu:sankua:e:wat wa:n nekaxa:ni:l wa:n tepitsi:n refi:ni:toh, entó:s tikmakah ke:ra ohpa. Komo tikitah, tiktahtaniah ox kika:wa ya, kihto:s "Ke:mah, ne:chka:wa ya tyepisti:n ya, a:xka:n kuali nimoka:wa ya" "A: we:noh komo kuali timoka:wa ya pero mejor** ma:ski ximaya:nto ya wa:n a:mo x'chi:wa ok, a:mo x'chi:wa ok *mococina**, mochi:walis a:mo x'chi:wa ok, *porque** pos tikitak a ke:ní:w mitspasa:rowa" Kihto:s "we:noh" Pos weli yehwa ya kichi:wa ne:n a:ksá:,*ivecino**, kitahtania *favor** para mah ki..., mah kiservi:ro ika ne: n' i..., ikahbe:ntsi:n, inexko:ntsi:n, mm. Tikihtowa ne: tu:sankua:e:wat se: taman sah pahti, ¿Ke:ní:w se: ki:xmati ne:n tein pahti? Se: taman sah, eh. *Porque** ma:kahkana:wak wa:n i..., ka:mpa se: kiposteki a:mo nehjó:n, mahyá: ki:sa mahyá: *hilito** ihtik, yehwa ika se: ki:xmati wa:n i:pa se: ki:xmatis pero *más** ke:ní:w, ke:yeh *porque** ne: no: taman, no: taman xiwtsi:n. Yehwa ne: wa:n okseki:n ne:n tu:sankua:e:wat yeh i..., mah tikihto:ka:n ihiskina:doh wa:n ne: a:mo, a:mo *esquinado**, senki:s mimiltik. Mimiltik ikowyotsi:n wa:n a:mo kipia *ipunta** xiwtsi:n, malakachtik sah wa:n okseki yeh kipia *ipunti:tah**, ka:mpa tamiipu:ntahtamiti a pos iwki kipia ne:n iekatsol xiwit, ke:mah. Yeh ika tikmatih kati:yeh pahti, [un dia] pe:wak ihkó:n nimomachtiah nehwa sah, niknemilia pos tonika nik..., wa:n nik..., tikita ya wehka:w na:mahmeh sayoh ke:meh ne: pili soh tikaktok, kaktok toni ne: xiwpahtsi:n wa:n tak se: kita:lia kuida:doh kati:yeh pahtsi:n. Entó:s yeh ika a:xka:n i:n yehwa ika nikimpahtia siwa:meh wa:n no: niman ne:chtahtani:tih, "xa: t'mati toni pahti para ihkui:n, yehwa i:n, ihkui:n mochi:wa", "kemah n'matis" "Ne:chchihchi:wili wa:n xine:chmanili wa:n nikuiki:w *o** 'ne:chka:wili:ti". Nikili:s "bueno", neh nochi kuali sah. Mm, entó:s ika yo:n tikimpahtiah na:nahmeh tein tikmatih wa:n seki, aksa:meh a:mo kimatih. Ke:yeh a:mo kimatih *porque** a:mo kinilwiah wa:n de se:..., we:noh wa:n a:mo se: kita:lia *cuidado, cuando** yo:n pe:wa tahtowah na:nahmeh ma:ski a:mo niki:xistos pero nikaktok, i:n koyoktik ke:ní:w, ton ne:pa kihtohtokeh. Ke:mah, ke:meh se: no..., noa:witsi:n katka *partera** no:, no: yehwa ika kimpahtia:ya no, no: nikakia toni kinimaka, ata onkak seki xiwit semi xahxawatik, mahyá: ma..., ma:talih, ista:k, xa: tiki:xmattos ne:wi:n ka:sá: ika, nika:wi:n semi mochi:wa, kahkabe:ntah. Kiliah ista:kma:talin, yo:n no: semi pahti, para no, pero yehwa ne: tein nikihtowa, kimanah, kima:xakualowah, a:mo kimanah, kima:xakualowah wa:n kima:pa:tskah ika se: tilmahtsi:n para ki:sa n' a:tsí:n chipa:wak a, a:mo kipia tewti, ke:meskia a:mo kipia i..., itahsolotsi:n wa:n ke:mah kimakah ya kokoxkeh. Komo kina:miki pos motsakuilihtiw a yo:n a:t, ke:mah *porque** tehwa:n semi no:, no: 'tamameh tisiwa:meh, a:mo ke:meh, ke:meh se: okichpiltsi:n moskaltia, ke:meh tane:si ihkó:n tayowa, pero tehwa:n a:mo, ihko *toedad** pos teisá: kokolis te:chahsi wa:n *cuando** te:chahsi kokolis a:mo *igual** ke:meh se: okichpiltsi:n, se: okichpiltsi:n tane:si okichpiltsi:n, tayowa okichpilkone:t, nochipa chipa:wak, ke:yeh *porque** pos Dios kitio:chi:w ihkó:n, mm. Wa:n i:n tein pahti wa:n tein a:mo pahti, nochi iwki sah ixo:chio *o** ta:taman no: ixo:chio. No: ta:taman ixo:chio, ta:taman *porque** ne:, ne: xo:chio:wati *ipunta** ya, *ipunta** xo:chiowati wa:n momaxalo..., ke:meskia ki..., momahmaxalowa ka:mpa xo:chiowati, no: kita:lia *ramitas**, ima:xalo..., komoke nochi, nochi kipia xo:chitsi:n wa:n ne: seki no: *igual**, no: kipia, pero a:mo *igual** ke:meh okseki, no: taman kipia ixo:chiotsi:n, pero kipia, kipia xo:chitsi:n, *cuando** onkak de poso:nis, no: poso:ni. Wa:n no:*igual** okseki. Ne: mah *más** yowi, mah *más** yowi, ne: poso:niti:w pero a:mo mahkoketsas ixo:chio, sa[no]ke moketsas *derechito** wa:n *cuando** poso:ni a, ke:mah motsonikapilowa ya. *Porque** eti:ya ika yo:n *isemillita**, mm, yeh ika motsonikapilowa tepitsi:n, mm. Wa:n tein a:mo pahti yeh, ke:niwki ixo:chio. Ke:meh ista:k, no: ista:k, ke:mah, ihista:k no:, pero pos neli a:mo, a:mo re..., a:mo kichi:wa pahti, a:mo xiwpah, tamela:wa xiwtsi:n sah, mm. Pero i:pa o:me taman se..., o:me taman onkaya de ne: xiwit pero pos i:pa se: taman, se:sah pahti, se:sah tapahtia, mm. Tsontso..., tsonsasa mono..., we:noh tsosasa pos yeh ata teyowa wa:n ka:mpa te:kui, komo se: itsoma:pan moolo:chpilowa nimah, a:mo mopilowa sehse, sehse:, olo:ch mopilowa, mm. Wa:n ne: tu:sankua:e:wat tein pahti, no:, no: te:kuihkui iteyo oso a:mo te:kuihkui. No: te:kuihkui iteyo. Te:kuihkui iteyo wa:n mopihpilowa itech se: itilmahtsi:n *cuando** chika:waya ya, mm. *Hasta** ne: ka:mpa nimoskaltia neh, nikimpia to:tolkone:meh, yo:n to:tolkone:meh komo yahkeh nemitoh wa:n yehwa ne:, ne: xiwtsi:n chika:waya iteyotsi:n mopihpilowa i:ni:xko nochi, *hasta** ininkua:ko, mm. Wa:n seki a:mo semi sasaltik iteyo, mm. Yeh a:mo tepitsi:n sah, a:mo semi te:kuihkui wa:n ne: seki semi te:kuihkui. Ke:mah, tein, tein ne: pahti semi te:kuihkui iteyotso:n, ki..., kip..., mah pio:kone:t, mah to:tolkone:t, komo nemiti ne: kowtah wa:n yehwa onkak, yehwa semi kikuihkui. Itech itsontekontsi:n, ke:meh motate:molia to:toltsi:n pos ne: ompa mopihpilohtiw, mopihpilohtiw ka:mpa kipanowia, mm. Wa:n a:man xite:chili ne:n moto:ka:y. Pos niMaría Ocotlán Fermín Cabrera. Nikpia e:yi powal wa:n sie..., chiko:me xiwit wa:n ne: ninemi Xa:ltipan. Nik..., ni..., Limontakxitan.