Teh, teh ta:..., ta:katsí:n ne: tiki:xmati eskowit tein ista:k. A:, tein ista:k. Ista:k. Ke:mah, neh niki:xmati tein ista:k wa:n tein chi:chi:ltik eskowit. Chi:chiltik. Nehjó:n nimitsili:ti ne:n .... Tein ista:k yehwa ki..., kikuiah ne:n yo:n chiktehtsitsi:n. Wa:n yo:n, ox no: tikmattok yo:n, ka:sá: ika, ka:sá: ika tikita kahbe:ntah oso kowtah, yetok se: eskowit ista:k, nextik. Mm. Acha yo:n no: we:i. Ma:nextik. Mm, wa:n oksé: yetok ihkui:n se: cha..., se: chi:chi:leskowit Mm. Nehjó:n a:mo mochi:wa, mochi:wa sayoh ixo:chio, ixo:chio ompa ne: motate:moli:ti ne:n chiktehtsi:n pero pos a:mo kahxilia ne:n .... Sayoh yehwa sah, xo:chit sah. A:mo teh kahxilia, a:mo teh onkak ok. A:mo teyi. Nehjó:n kahxilia yo:n de n' ista:k ne:n eskowit, *porque** eskowit de n' ista:k kipia iteyotsitsi:n ahko. Mm, ta..., mah tapa:ni, ke:meh ne:n, ke:meh ne:n .... Wa:n ihkó:n pihpi:ktok wa:n sa ta..., tsahtsa:ya:ni ihko:ni wa:n xi:ni iteyotsi:n. Ke:meh ne:n, ke:meh ne: tehtsonkilit iteyo, tahtapa:ni, ihkó:n no: yo:n tapa:ni wa:n ke:mah mopehpenia ya chiktehtsi:n. A: tehtsonkil..., aha. Ke:mah kik..., ololowa ya. Mopehpenia wa:n ka:mpa oksé: *más** tate:mo:s pero komo i:pa takuah n' oksé kahsi ok. Entó:s ne: oksé: sayoh mokehke:kepaki, pero mokehke:kepa, nochi kite:mowa wa:n a:mo teh moahxilia, yowi ka:mpa ne:n chi:chi:ltik a, kite:moli:ti no:, pero no: pos ompa komo .... Neli a:mo teyowa. A:mo teyowa wa:n komo neli se: kite:mowa wa:n *a veces** teisá: kokolis mitsahsi, mitsahsi se: kokolis, te:mpala:n, entós: tikuiti nehjó:n iewayotsi:n wa:n tik..., *o bien** mits..., mah mitsmanili:ka:n. Mitsmaniliah wa:n ke:mah tikma:..., de yo:n tein mitsmanilia, entó:s nehjó:n timo..., ika timote:mpa:ka ya. *O bien** ne: ka:mpa ne: mitskokowa sa tikpia se: kokot te:maloh entó:s ompa tikpa:ka, sake:ra ohpa n' to:nal ika xapohtsi:n, tikpa:ka wa:n ke:mah tik..., ti..., ihkó:n tika:wa ya. Tikita i:xwa:ki a, a:mo ki:sa ok ne:n te:mal *o** a:mo ki:sa nehjó:n a:t ista:k, entó:s ne: kuali, kuali moka:wa ya, mitspahtia ya, tipahti a teh. A: kua..., kuali yo:n pahti, pos no: tikmattok, no: tik..., pos nehjó:n. Yo:n semi kuali, semi kuali para ne:n kokot wa:n semi kuali para n' te:mpala:n. Wa:n semi kuali para nehjó:n ne:.... A:mo nikihtowa ke teisá: para, para ika tima:lti:s sake:ra, yo:n a:mo, i:pa temela:wa te:mpala:n sah wa:n kokot wa:n yehwa yo:n i..., se kiteki tepitsi:n, mahyá: se: kitsonteki wa:n komo ki:sak yo:n pané: esti, entó:s tikui aika se:, se: tilmahtsi:n wa:n timokam..., timokanchipa:wa ika, ika timokanchipa:wa wa:n komo tikmachilih eheke:wi a, ehehke:wi, ehehke:wi, eh..., ki:sa ya n' palakti. Entó:s ne: sepa tikteki, koma:mo teh kipia ok sepa tikteki seko wa:n ke:mah sepa *igual** tikchi:wa, ke:mah moka:wa mote:noh, yeh ke:mah selik, selik, e:wat, ke:meskia ne: pixki nochi. Pixki mokanihtik wa:n mah timoka:wa nió:n no: wel titakua:s, ke:yeh *porque** pos ehehke:wi. *Casi ke:meskia te:kokoh. Ehe, te:kokoh ya, para titakua:ti a:mo ta..., a:mo wel titakua ok, a:mo wel se.... nió:n wel tichihchas ok, nió:n no: wel semi titakua ok kuali, selik moka:wa mote:noh. Ye:k se: ko..., nió:n no:, nió:n no: wel se: chihcha, ke:meskia selik se:..., moka:wa. Wa:n de selik moka:wa mote:noh, entó:s ka:ni ok wel titakua:ti, tikchiati *hasta** mo:stika, sake:ra titai:s kie:ra se:, se: teisa:tsi:n mah mitsmanilia:ka:n, tein mitsyo:lchika:was, ta:ka:n sake:ra tsiktsi:n ato:ltsi:n *o** tsiktsi:n arrostsi:n mitsmolo:ntiliah wa:n tik..., yehwa titayi. *Has..., **, ka:si wa:ki. Para ke:mah, ma:ski me..., mientras ke monenepi:ltsi:n no:, no: yo:li:k mochika:waltia. Wa:ki a, wa:ki a de yo:n pitsotik, wa:ki a, ki:sa. Wa:ki se: ite:noh. Ki:sa pitsotik wa:n moka:wa ya mote:noh. Pos e:wat sah, a:, pos ke:mah yehwa yo:n nikmatia, neh no: nikmattok de yo:n te:mpala:n pero pos yo:n se: kikui, se: tilmah se: kikui ke:meh i:n tikihtohtoya mote:nohxilia. Mo..., e:wat ya sah, mahyá: panpixki nochi, mm. Mm, ke:mah ta: seki a:mo tikmatih. pero pos neh no:, ne: ke:man nota:tahwa:n ne:chne:xtilihkeh pos ompa ne:, nehjó:n chiktehtsitsi:n semi kikuiah n' iteyo. Pero *por eso** nika:n te:ch..., Mm. Yo:n kualtsi:n moohtiahih ihko:n inoh, inoh, ka:mpa, ka:mpa se: kita nemih, se: kita pata:nte:wa, ompa ne:stok mihkuita oso kixi:niah inihwiyo. Mm. Entó:s ompaya nikehketsaya *trampa**, tamali:n niketsaya wa:n entó:s nika:n nikehketsa, ne:chne:xtilih nopá:n "ihkui:n tiketsas" kihtowa kowtsitsi:n". Nika:n n'tahtatsakuia:ya Mm, mm. Wa:n nika:n i:n iohtsi:n ne:n chiktehtsi:n, entó:s ompa yowi ihkó:n, tikitas papataka ya Moka:wa, mokechpilohtiki:sa, mm. Papataka ya ne:n, entó:s ne: kichi:wayah ne:n tapalo:l. Kita:lilia:yah ne:n a:ko:ltapalo:l, de tikuiah yo:n a:ko:ltatix. Mm. Ihkó:n kichihchi:way ne: no:má:n, onkak ne: xokoyo:li:n ne: a:na:lpa, pos konkuiah seki xokoyo:lin wa:n ki.... Mm. Kita:lilia:ya ke:meskia yo:n tomat kita:lili:ti a pero kue:liltia:ya semi yehwa yo:n xokoyo:lin. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n, ke:masá: yo:n chi:lwa:k kita:lilia:ya, kue:chowa:ya wa:n yehwa sah ne:n Yo:n semi we:lik ne:n chiktehtsi:n wa:n yo:n mokui no: yo:n kuita..., kuitatohtok no: mokuia itech nehjó:n nochi wa:n de ne: seki, se: kehketsa ihkó:n, no: mokuia. Ke:mah we:lkeh, neli no: n' okuiltsitsi:n, we:lkeh n' okuiltsitsi:n wa:n .... Ke:mah. Ke:mah, mokuih. Pero yo:n achi toma:wak ne:n tamali:n. Ke:mah, yo:n ke:mah, yo:n toma:wak wa:n kuali x'tsi:nketsa kuowit, tsi:ntili:nti kuowit. Yo:n achi toma:wak *porque** yo:n de..., mm. Pero ta.... mm. Ta: no: nik..., niwelia, soh ke neh pos neli a:mo teh nikilia nika:n ta:ta.... Ke:meh a:mo yehwa ne:chtahtaniah, a:mo nikinilwia. Pero yo:n nikchi:waya de yo:n eskowit ika, ka:mpa onkak, ka:mpa onkak eskowit nikchi:waya se: *corral. Se: korra:l ihkui:kui:ni kowtsitsi:n para *con eso**, corral nikchi:wa ihkó:n, *rueda** A:mo ke:meskia wito:n, nehjó:n ihkui:n yo..., yowaltik sah, yowaltik. Mm, *rueda, rueda, ruada, corral** Ne: entó:s yo:n *corral**, ke:mah ne: nikualtilia ya, niktahta:lia, no: nika:wilia ka:mpa no: ite:h..., ikahkalte:noh wa:n tatahko n'ta:lia takualo:t. Tatahko n'ta:lia n' takualo:t wa:n ke:mah nikta:lilia ya ne:n xiwtsi:n para ompa takua:ki a. Nika:n ne: kalte:noh wa:n nika:n kalte:noh, na:wka:n, ka:nika ya kalak. Aha, wa:n, wa:n ton tikta:lia:ya nika:n, nika:n tahtanakastan, żToni teh tikta:lilia:ya? Nikta:lia xiwtsitsi:n para .... Xiwtsitsi:n. A:, xiwtsitsi:n. Para kalakis a nika:n i:n, nika:n i:n kimowili:s a xiwtsi:n, nika:n no: kimowili:s, nika:n, pero nika:n a:mo n'ta:lia xiwtsi:n, nika:n n'ta..., nika:n n'ta:lia xiwtsi:n pero *ruedita** para ompa takua:ki a, ompa n'ta:lilia n' takualo:t. A: tikta:lilia:ya xiwtsitsi:n para a:mo panowa:ya. Para a:mo panowa takuitapan sah. Para a:mo panowa:ya ka.... Nika:n pan..., nika:n ne: kalte:noh, pero nika:n kalte:noh n'ta:lia se: wa:n se: nika:n. Para a:mo panowa ompa, mm, para a:mo kimowilia:ya. Para a:mo, para a:mo kimowilia:ya ne:n .... mm A: Pero nika:n i:n pos ka:mpa, ka:mpa kalakis a wa:n ompa ne: moka:wati:wih ya. Pos ompa n'ta:lia kalte:noh, nikta:lia ya se: kowtsi:n ihkó:n, nikta:lia yo:n kowtsi:n wa:n ompa nik..., niktsi:nketsa ya se:, o:me kowtsi:n, ninipaka para ke:mah ni..., niketsaihkó:n wa:n nikinkua:na:miktia ya. A:, o:me tikua:na:miktia ihkó:n, e:ewitiká:. O:me nikua:na:miktia ihkó:n wa:n ehe:witi. Wa:n a:mo nikua ne: pi:tah, sa[no]ke nikuia ne: *caballo** ikuitapi:l, nikchi:wa se: bo..., bosa:ltsi:n ihkó:n, nikta:lia wa:n ihkó:n n'ta:lia nika:n, ihkó:n. Para *con eso** komo, komo nipa yowi n' okuiltsi:n pos nika:n mokechipihtiki:sa. Mokechilpia ya, ka:ni ok ya:ti. *Casi** ompa miki a, *casi** papataka ya. Ehe, ompa miki a, ehe. Wa:n ne: kowit a:mo, a:mo kwiwitaya ne:n tson..., tsonkowit. Wa:n komo nika:n i:n, a:mo kwiwita *porque** tili:ntok. Ke:mah, tsonkowit a:mo kwiwita. *Porque** tsonkowit ihkui:ntsitsi:n, a:mo we:weyak. A:, yeh a:mo we:weyak, yeh a:mo we:weyak se: kichi:wa *porque** para a:mo ne:, a:mo nehjó:n wehka takui. Tsiktsitsi:n sah. Yehwa yo:n ika se: kin..., mm. E:soh, yehwa, yehwa yo:n. Pos yehwa ika nikta:lia:ya chiktehtsitsi:n, ika yo:n pahpata ike:se:wayo, aha, kichi:waya ne: no:pá:n, ki..., kiki:xtia:ya ihkó:n Ihkó:n kiti:tila:naya, kiti:tila:naya *hasta** moka:waya pané: yo:n tamali:n ya, *hilitos**, ke:mah ihkui:n kichi:waya kimali:naya, kimali:naya kualtsi:n, moka:waya ke:meh i:n, pero i:xmiak kikuia. Ehe, i:xmiak, para *con eso** kichihchi:wa *corral**, ke:meskia ne:n kua:tololo:t a:mo ne:, a:mo koto:ni Entó:s, aha. A:mo koto:ni, moka:wa n' okuiltsi:n. Kua:tololo:t nehjó:n achi, achi ihkui:n moka:waya wa:n moka:waya ihkó:n. Mm. entó:s ke:meskia yo:n kua:tololo:t nika:n moka:waya ya. E:soh. Moka:waya wa:n no: sayoh nika:n tapo:toya ka:mpa ne:n n' i:xtololo ya, ke:meh yo:n kiliah ti..., i:xtololo. Ne:, ehe, ehe, ke:mah. Entó:s ompa panowa:ya ne:n *hilo** Entó:s a:mo motili:ntia:ya, moxola:waya ihkui:n, *casi** nika:n ya i:n moxola:waya ya E:soh, mo.... wa:n ke:mah mokuia ya ne:n chiktehtsi:n, ompa papatakatok, pos ompa miki a, ihkó:n. Ompa papatakatok a, mm. Ke:mah, ihkó:n ne: .... Wa:n Ihkó:n ti:xpano:keh iniwa:n ne: ta:tahmeh tein ne: .... We:noh neh, neh nikitaya sayoh por nik..., nikahsiti *corral** wa:n kuali n'nehnemilih. Pos.... Kuali nikitak ke:ní:w chi:wtok wa:n ke:ní:w yetok wa:n ika toni kipia. Entó:s ne: niknemilih no: n'chi:wati, no: n'chi:wak. Pos .... Wa:n *después** Nikahsito kuesalkowit. A:, i:xkichi, nikololoh kuesalkowit wa:n nikololta:lih. Nikinkui[i]k , ika kuesalkowtet no: kualtsi:n nikinkuia neh, mm. A:, kuesalkowtet, yo:n kohkostik iteyo. Wa:n yo:n yehwa ya n' kuesalkowtet wa:n yehwa ya ne:n, ne:n n'k..., iteyo ne:n eskowit wa:n iteyo tehtsonkilit. Yeh yo:n kualtsi:n ika se: kintamaka. [Ko]mo, komo tikta:lih kualtsi:n wa:n neli yetok de dios ke moka:waskeh, moka:wah, komo kinemilih moka:wa ne:pa, moka:wa nika:n. Moka:wa nika:n, nika:n a:mo teyi, a:mo *porque** se: kitili:ntia. Wa..., wa:n yo:n a:mo kwehwelowa ne:n ke:meh teh tikehketsaya ne:n ...., Moto:kaskia se: ihko:ntsi:n, *a ver** mah kwiwita chiktehtsi:n. Mm. Pos nehwa nehjó:n se: tokni:w ompa ne:wi:n Kihtowa "wa:n, wa:n ke:yeh i:n" kihtowa "i:n kikua ne: chikteh" nikilia "ke:mah" wa:n kihtowa "ke:yeh". Kihtowa "Ka:n onkak" kihtowa "i:n semilla" nikilia "pos ta: i:n ahko onkak" nikilia. Pe:wak kiahkoita s..., takah kualtsi:n ne:n sa:sa:liwtok, sa:sa:liwtok, ihkui:n de we:weyak. Mm. Inkui:n de sa:sa:liwtiw, ihkui:n, ihkui:n..., ihkui:ntsitsi:n. Mm. Entó:s pe:wa ti..., kitapa:na se:, "A:, pos takah yehwa i:n kikuah ne:n .... Tsikilitsitsi:n iteyo, ke:mah, nehnextik, mm. Mm, pisi:ltsi:n wa:n me..., mahyá: mehme:kohtik. Mahyá: mehme:kohtik iteyotsi:n, mm. Pero kualtsitsi:n iteyo. Pisi:ltik, pisi:ltik, ke:mah, a:mo xitahtani *lentejaet**. Entó:s yehwa yo:n .... Mm, yehw ne:n .... Ihkó:n iteyotsitsi:n ata. Ompa wetstok a ne: ka:..., wa:n kite:mohtiw *palomita** pos yeh kikua. wa:n sepa ne:chilia pos i:n se: eskowit, i:n chi:chi:ltik. I:n a:mo, a:, i:n sayoh xo:chiowa. Se: eskowit nikits..., nikmati no:sayoh xo:chiowa. Mm, niman sah, soh xo:chiowa, ka:n kipia ite..., *isemillita**. Sayoh xo:chiowa, a:mo, a:mo, yo:n a:mo, yo:n .... Niman yo:s se: ke:sxohxola:wa, ihkó:n se: ke:stehteki. Ehe. Se: *kiraya:rowa** ompa ki:sa ya ne:n estsi:n, ihkó:n temo:tiw, temo:tiw, *hasta** ompa ya mopepechowa ya. Ke:mah, ompa, om.... Ompa mopepechowa. Ompa mopepechowa ya wa:n komo se: kineki pos yehwa i:n se: kikui para ne:n to..., to..., to..., to..., we:noh. Ke:meh i:n teisá: se: kineki se: mota:lili:s se: ite:noh pos no: te:na:miki Mm, no: te:na:miki. No: kuali pahti. No: pahti. Ke:mah, no: pahti wa:n semi ne: te:namiki, komo dios kichi:wa ke: semi te:na:mikis pos nelo ne: kichi:wa pahtsi:n. No: pahti. I:n no: semi kuali pahti *porque** i:n pos nehjó:n wa:n a:mo nochi ki:xmatih i:ni. A:mo *porque** se: siwa:t ompa ne:, xa: tiki:xmattos ne: Rafael Hernández *iseńora**. I:n, i:n .... Ke:mah. Kike:nkah nochi. Wa:n *solo** yehwa ika yo:n ika ma:ltih. A:. yehwa. Yehwa ika ma:ltih. No:, no: kuali eskowit, mm. Eskowit iewayo, pero miak. Wa:n ika ma:ltih, *parejo**. Pero kikuiah kokomeh, wehwei kokomeh ma..., ma..., ke:meskia, ke:ní:w nikihto:s ne: *mexicano**, motamo:ta wehwei, *kimancha:rowa**, wehwei pero. Wa:n *cuando** pe:wa, ka:mpa ahwayowa ihkó:n, kwahwa:na, pe:wa mahyá: a:solo:ni. Wa:n ika ma:lti. Wa:n yo:n ika ka:nika kikuiah ne:n, ne:n kokomeh yo:n sa:wa..., sa:watsitsi:n, *o** sa:watitsi:n *o** ke:ní:w, Pos *parejo, parejo, parejo**. żKa:nika kikuiah? *Parejo** ima:ko *o** ne: i:xko. *Parejo, dios kiitstikah, ke *parejo**, ta: i:xko, nochi ke:meh yetok, ikua:ko, imetsko, i..., ke:meh yetok *pobre**, dios ikone:w. żWa:n ke:niwki katka yo:n .... Wa:n yehwa ne:, nikilih yehwa i:n ika xima:lti, *hasta** yo:n, yo:n xiwit, ata kiliah a:xkuitaxiwit. Nikwi:kak se: bo:lah ihkó:n, wa:n nikilia "i:n x'pankalaki" nikilia "itech mo..., mopah *a ver** ton dios kihtowa" mm. Nikmakak yo:n a:xkuitaxiwit wa:n no: kipanta:lih iwa:n yehwa ya n' eskowit. Eskowit. Eskowit, *porque** semi kuali no: para sa:wapah. N' a:xkuitaxiwit, mm. A:, no: kuali semi. Yehwa yo:n, entó:s. Wa:n nehjó:s sa:wameh no: semi te:kokoh. Pero ke:ní:w ka:n te:koko:s *hasta** eheski:sa *pobre seńora** kwahwa:na. Ahwayowa ke:meskia tehtsonkiloh kihtowa. Mm, pos se: mowahwa..., se: ahwayowa, se: ahwayowa, se: mowahwa:na. Ehe, wa:n yehwa yo:n neh nikitak neli kipahtih. Pos neh no: nikmattok no: kuali semi ne:n kowach. Semi kuali. Kowach no:. A:, kowach ke:mah, kowach ke:mah. Yo:n kuali semi. Ke:mah *porque** ne: ke:man *hasta** kokolaka ya nookichpil tein, tein ne: nimitsilia carrete:rahte:noh etok, ki..., moka:w pitsaktsi:n i:xko, i:pa me:dioflaquito, kona:mik, nikilia "pos toni mitsmaka" "neh" kihtowa "ne:chwi:katok te:mpala:n ya". Tim..., titoli:na" nikilia "*o** ke:yeh". "A:mo" kihtowa "neh a:mo nitoli:na semi" kihtowa "*si no que unicamente**" kihtowa "ne:chkokowa" kihtowa "note:noh" motamo:tkeh ikanihtik, "a:man yehwa i:n x'chi:wa", "toni pero ...." "Primero** "x'chi:wa nikilia "eskowit, koma:mo mitsna:miki eskowit, tiow para ne:n kowachkowit, mm." Kihtowa "*bueno**". Kichi:wak wa:n koma:mo nikilia "xiktso:tsonkuahkua" nikilia xa:lxoko..., xa:lxokoxiwit, tso:tsonkuahkua" nikilia "wa:n ke:meh teh titaneh" nikilia "xiktamo:ta ya" nikilia "pachti wa:n mi:x...,yehwa ya" nikilia tein xiwit tikpa..., ke:meskia t'tsonkuahkua, mah moka:wa n' a:t wa:n x'ma:ma:nelo ya" nikilia "ika monenepi:l. Wa:n tikitas" nikilia. Ehe, pachti mah ki:sa wa:n n' a:t mah moka:wa wa:n mah, mah ka:wiltihto yo:n a:t itech ite:noh. A:, mah ki:xti a tein kitsohtsonkuahkuah, mah, mah kitam..., mah kitam..., mah kika:wa ya n' a:tsí:n itech ite:noh, a:, ke:mah. Ehe, entó:s a:mo n'mato semi toni kipahtih, pero pahtik. Ika yo:n e:yi taman pahtik. Xa:lxokoxiwit semi pahti, *hijo de la mala** ke pahti, *más, más** ke koyo.... Pos yehwa yo:n kuali nehjó:n pahti, yo:n kowach, a:. Wa:n yo:n se: kikui, se: kim..., se: kichi:wa se: ihkó:n, se: kolo:chowa *o** ke:ní:w se: kichi:wa n' xiwit. Ne:n xa..., Se: kima:xakualowa. A:mo kitsonkuahkuah, yeh kitsonkuahkuah ke:meh. A: kitsonkuah..., wa:n se: kima:xakualowa a:mo kualtia Pos tak kualtia no:, pero de a:mo se: kipia ne: takue:cholo:ni. tak *fuerza**, mm. Yehwa yo:n.ikp Ke:mah, yehwa yo:ni nikpahtihka no: neh. Wa:n pos neh nikmattok yehwa yo:n kochach n' i..., icho:kilotsi:n, yo:n semi kuali. Mm, kowach. Kuali no:, semi kuali. *Porque** kowach o:me taman onkak. Ke:mah, o:me taman, o:me taman. O:me taman. O:me taman, yehwa ya yo:n kowach de yo:n kikuih *aceite**. A:a. Ke:mah yo:n kikuih para .... Ehe, kikuiah, kikuiah, a:man a:mo tikchi:wah *porque** titatsiwinih. Pero ne: wehka:w neh nota:tahwa:n, moskaltihkeh, ne:chiskaltihkeh, kichi:wayah ihko:kó:n *vasos**, ihkó:n tantok de n' a:t, ihkó:n tantok de a:t wa:n ihk..., achi yo:n tantok de n' *aceite**. Mm, kite:kiliah ya para ne:. Kite:kiliah, kita:liliah *mecha**. Kita:liliah *mecha** Kiketsah chiko:me komo *cuando** pilimeh, *vigilia** kiketsah ma:kui:l ve:i..., ne: kihtowah sempowal wa:n ma:kui:l *vaso**. Sempowal wa:n ma:kui:l *vaso** kiketsah, *cuando** pilimeh wa:n *cuando** wehwei:n. Sempowal wa:n ma:kui:l *vaso**. sempowal wa:n chiko:me *vaso** kiketsayah, kachi miak. Kachi, kachi miak Kachi miak. *Porque** wehwei a. *Casi** nochi kipo:wtiowih yo:n. A:, se: almó:n. Pos se:, se: almó:n miak, miak tak se: tahkoalmó:n. Tahkoalmo:n Wa:n yo:n ke:ní:w kichi:wayah, kitewa:tsayah *o** ke..., kipixkayah. A:, *mismo** yeh mochi:wa ya ke:meskia .... Wa:n teh tikmatoya ke:meh ka:nachi to:nal para kualtiaya yo:n, kichi:wa ya yo:n. Ke:meh ka:nachi to:nal para, para se: kikuia ya. *Casi** ompa se: kima:nelowa:ya nika:n, nika:n yetok ne:n piltsompech wa:n ompa se: kima:nelowa ya. Wa:n yo:n, wa:n yo:n ke:meskia cha:wak no:, cha:wak. A:, ke:meskia tsih..., tsihtsikui:ni se: i..., se: i:xko wa:n se: ima:i. Yo:n ke:meskia no: takaktok yo:n .... Ke:mah. Wa:n katí:n, katí:n me:tsti yo:n, katí:n to:nal yo:n kichihchi:wah., *cerca** Ta: *mero** ne:n *todo santo** yetok a ne:. A:, ihkó:n ahachichi kita..., kita:liah *ce:cerca** Aha: wa:n pos .... Ke:meh ekintsi:n a:mo kichi:wah ok pero pos ekintsi:n ki..., nehjó:n .... No, no: no: etok kowit, yo:n kiliah, yo:n kiliah yo:n kopalkowit Kopalkowit kitahtapa:nayah wa:n ki:xtia:yah. Wa:n iteyo no: ihkui:ntsitsi:n, iteyo kopalkowit. Semi ahwia:k. Mm. Wa:n yo:n no: kite:milia:yah para ne:, kite:milia:yah. Wa:n a:mo se:wia ne:n tekol, a:mo se:wia. Ke:meskia popo:kaya ihko:n ya. Ke:mah. Pos nehjí:n eskowit nochi, nochi kualt[ia], ke:meh i:n se: kitehteki tsikitsitsi:n wa:n se: kitahtapa:na, Yo:n kualtsi:n wa:kik Yo:n ika tik..., te:chchi:wiliah ne:n tekol. Tekol, kipanketsah ne:n koma:l Wa:n ompa kita:liah ya ne:, kualtsi:n taxo:ta Xo:ta, xo:ta ihkó:n, xo.... Ke:mah, ne:nke:n ki..., ne:nke:n oksi ne:n taxkaltsi:n. Sayoh mah kualtsi:n kita:li:ka:n ne:n taxkaltsi:n Iwa:n tixti, *casi** tixti mah, mah kualtsi:n takue:chol. Entó:s no: kualtsi:n ki:sa ne:n taxkaltsi:n. * *Porque** yo:n ke:masá: .... Mm. Wa:n neh nikitak seki kikue:chowa:yah nextamaltsi:n, wehwei. Wehwei mochi:waya. Pa:pata:wak wa:n wehwei ihko:kó:n. Kichi:wayah wehwei. Wa:n ekintsi:n alaxtik, alaxtik. Mm. A:, mah yowi *derecho** ihkó:n. Pos yeh..., yehwa yo:n seki, seki posteki de ke ika *ganas** ihkó:n kimahmagatiowih, posteki. Posteki ite:mpan, de nika:n i:n .... Pos yo:n kowtsi:n semi teltekoloh no: wa:n sayoh no: moneki no: mah kuali wa:kik Yo:n kualtsi:n wa:kik de se: kitahtapa:na, seki kualtsi:n tapa:ni wa:n seki a:mo no: kineki tapa:nis, i:x..., pos yo:n seki chi:chi:ltik onkak, yo:n semi telpipi:nik, pané: ye:kihichtik. Ihkó:n yahtok ichtik. Wa:n yo:n ista:k kualtsi:n se: kimá: ihkó:n ika n' *acha**. Kualtsi:n ki:sa ihkó:n tahtapa:ni, se..., tapa:ni, ihkui:kui:n se: ki:xtia. Kualtsi:n tahtapa:ni wa:n yo:n chi:chi:ltik semi kipia ihkó:n ii:x. N' i:x ihkó:n, ihkó:n yahtok. Wa:n yeh yo:n semi se: moowihtia ya. Se: siowi, se: moowihtia ya wa:n se: siowi. Pos ihkó:n neh seki niktapa:naya wehwei, ihko:ni. Pero yo:n nikma:tia:ya ike:span, ike:span, ikespan de n' eskowit Ne:chiliah seki:n "Ton tikpa:ntok, katí:n kowit" "Pos i:n niktapa:ntok eskowit. A: pero ta: yo:n chi:chi:leskowit. Yo:n a:mo tapa:ni. Ta: yahtok ihkó:n semi ichyoh. Se: .... Niki:xti se: ihkó:n se:, se: *pedacito** Wa:n kita, "A: pos i:n ye:knochi i:xyeh Nochi ya:yahtok i:i:x, i:i:x, pos tapa:ntiw pero nochi ike:span se: kima:tiw, se: kima:tiw. Pero tatahkoya:n se: kimá:, a:mo, a:mo tapa:ni, ahkotsikui:ni ne:n *acha**. Ahkotsikui:ni. Ke:masá: kitapa:nasnekiah Ne: kali..., ihko:ni, de n' tsikitsitsi:n Pero a:mo tapa:nim, ta: kitsakuilia sah ne:n .... Ne:n tsikitsi:n lapotsi:n. Tsikitsi:n lapotsi:n ika kitapa:nayah, a:mo, a:mo welia. Mm, moto:ka, ahkotsikui:ni sah. Sioh para te:tekis Pero nehjó:n, pos yehwa i:n .... No kualtia *iramas**, n' *iramas** ne:n eskowit. Mm, n' *iramas** Pero *simpre** ki.... *Siempre** kachi se: wehka:wa. Se: wehka:wa pero yo:n, yo:n ima:tako:yo semi kualtsi:n tata. Kualtsi:n tata nim.... N' ima:tako:yo semi kualtsi:n tata wa:n .... Yo:n no: semi, semi yehwa no: miak kwelitah, ka:sá: ika ka:wtiowih *Porque yo:n kuali ika se:, se: kiteki para teisá: se: kikui no: Yo:n tatsakuil. No: weli, ke:mah *porque** takua:wak. A:mo tapa:ni ta: ih..., ihilpitok. Ihilpitok. *Casi** ke:meskia yo:n .... Ke:mah moki:tskihtok ihkó:n, moki:tskihtok. Entó:s a:mo weli. Pero nehjó:n okseki kualtsi:n sah se: kimá: ihkó:n Ne:nke:n tapa:ni de n' ista:k. Pos no: .... No: kualtia pero ikehke:span se: kima:tiw, nika:n se: kita:lia, nika:n se: kima:tiw, se: kima:tiw ohkó:n pos ehehke:wi. Ehke:wi a. Pero yeh sayoh ihkui:ntsitsi:n ki:sa, a:mo wehwei. Mm, wa:n .... A:mo te:takamati, ta: seki se: kiowihita pero .... Peor yo:n tein, yo:n tein chihchihkoltik *más peor** ne:n .... *Más** kachi ne:n se: ki..., semi mowehka:wa. *Hasta, hasta se:, *hasta** se: kitatsiwilia. Niman se: kihtowa a:mo niktapa:nas ok i:n kowit, ta: ye:ktakua:wak. Kihtowa pos ne: na:nah "A: ta: x'tapa:na *porque** i:n ...." Yehwa ok i:n kowit, yehwa ok kowit *porque** Nehjó:n komo .... Mm. Pos yehwa teyeka:ntok ne:n kowtsi:n se: ki..., Kichichinowa ta: pos seki no: chichinowi sah. Chichinawi sah kowtsi:n, sayoh seki de n', pos seki de n' kuali wa:kik kualtsi:n tata pero yo:n aha:paltik chichinawi sah. Ke:mah pos i:n, i:n kowtsi:n pos *casi** i:n onkak *casi** o:me taman para de n' .... I:n semi kuali ne: ekitsi:n tik..., timolihkeh de n' para topah. Para se: ipah kuali ne:n eskowit. Kina:mikis pero .... Mm. De kowtah wa:n de n' tehwa:n nika:n ti..., Ne: tinemis de tehwa:n to..., topah. Ke:mah, pos yehwa nehjó:n, entó:s żKe:ní:w, ke:ní:w timono:tsa teh? A:, de, de Xaltipan. Wa:n i:pa ompa tinemik A:mo okseko. A:mo tiahki para ne:. A: we:noh. A:. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Pero *después** de niahki para ne:, ne: ke:man ya no:. Nietok nika:n Xopanaco. Mono:tsa San Mi..., Xopanaco, San Miguel Tzinacapan *porque** ompa ne: mokui a. Nehwa nikpia ne:n, nikpia ne:n e:yi powal ika e:yi xiwit. Mm, ke:mah, yehwa yo:n wa:n teh *igual** tasohka:matik nika:n timonohno:tskeh wa:n .... Ke:mah.