A: nika:n nimitsnohno:tsati na:nah, ne:..., ne:pa nikahsik i:n okuilin de n', de n' te:to:kani, nehjí:n te:to:kani no:, no: taman. Mm. I:n te:to:kani yo:n seki we:we..., we:weyak, ihkó:n kipia nehjó:n pané: n' i..., tikiliah ne: n' i..., *ipuntas** de yo:n ... Ite:ntson. Ite:ntson, ke:mah ite:ntson pero we:weyak ihkó:n. Mm, mm. Ihko:ni. Ke:meskia yo:n i..., tehwa:n tikiliah *icuernitos**. E:soh, ite:ntson, e:soh. Pero a:mo ta: itentson ihkó:n pero we:..., ke:meh yo:n xili. Yehwa neh niki:xmattok nehjó:n, yo:n wehwei yo:n. Ke:masá: tohtopo:ni ka:mpa mota:li:ti. Mm, no: se: taman. Wa:n i:n, i:n no: yehwa pero no: oksé: taman, no: te:to:kani. I:n itech n' ohti yowi ka:mpa yetok tekochtik ne:, ompa mota:li:ti wa:n pe:wa ihkó:n pané:, pané: ihkó:n ko:oli:nia ikuitapi:l, kooli:nia ikuitapi:l wa:n ... Ka:kakisti. Mm, kakisti, entó:s yehwa i:n tikiliah te:to:kani. Wa:n yo:n oksé: yo:n tikihtowa ka:mpa itech i:n kaltsi:ntan ke:masá: kakisti, yo:n motehtelowa ne:. Mm. Yo:n tikiliah te:to:kani no:. Mm O:me taman, entó:s ne:n yehwa i:n kihtowah i:n kihtowah te:te:tsa:wia. Iwki acha kit. Mm. Tak neli pero. Pos yo:n kiliah te:te:tsa:wia, tehwa:n tikihtowah yo:n *cuando** teisá: te:chahsiti a *o** ... Mm. Ke:masá: tiwetstokeh itech ne:n, itech ne:n totapech. Mm. A:mo wel time:wah ok. Pos yehwa ya yo:n okuilin ne:n kihtowah ke nentinemi a. Mm. Nentinemi a *porque** yeh ki..., kimattok a ke ... Pos a:mo tipahtitih ok. Ke:mah. Ke:mah yeh, te:nawatia ya. A:mo tipahtitih, monekiti a ne:n to..., tikiliah ne:n tokowkahjó:n, ke:mah, tikiliah *caja**, tokowkahjó:n. Mm. Entó:s yo:n monekiti a *porque** nehjó:n ne: tik..., tikinitah ne:n okuiltsi:n pos a:mo t'matih, pero yehwa tamattok. Yehwa *más** kimati. Mm, yehwa ne: kimattok ke a:mo tipahtitih, monekiti a yo:ni. Mm. Ke:meskia *con antes** yo:n tanawati:ti, tatehtelowa. Ke:mah. *O** tikitas itech ne:n ohti, *porque** i:n no: taman, i:n itech n' ohti nikitak wa:n no: oksé: kachi wehwei:n, yo:n ke:meh tikihtowa. Mm. Ne:nemih itech ihkó:n *cuando** se: ... *O sea** neh nikmattok *de que cuando** teisá: te:ahsiti a, ihkó:n pos, ne:nemi a yo:n okuiltsi:n *porque**, yo:n tak no:, tikihtowah ke a:mo tamatih n' okuiltsi:n pero no:, no: tamattokeh. *Más** tamattokeh yehwa:n. Ke:mah, yehwa yo:n neh nikmattok, *a ver** teh, kuali tine:chili:s ke:ní:w teh nehjó:n tikmattok, ox no: ihkó:n oso xa: no: taman No iwki, *cerca** iwki a ta: pos ke:meh ne: no:má:n ne:chilia:ya kit, "ta:tatehtewihtok a kit chapolin, ka:kaleski:nah kit *porque** xa: teisá: kihtowa te:chpasa:ro:s" kihtowa, "ke:meh ne: ya" kihtowa "kitsakuah" kihtowa "se: *caja**. Kitehtewiah" kihtowa "ika *martillo**, ke:meh ne:" kihtowa "kichi:wtok". Wa:n neh a:mo, a:mo n'chi:waya kue:ntah takah neli, takah neli, wa:n *después** ne: pe:wak nowe:ina:n, mikik, a:mo wehka to:nal. Pos ... *Porque** chi:wi ne: teisá:, okuilin te:nawati:ki. Pos yehwa yo:n na:nah ti..., nika:n timonohno:tstokeh timotapowihtoekeh, ke:ní:w xa: pos tein tikmattokeh pos yehwa yo:n tikihtowah wa:n *a veces** yo:n tikihtowah *cuando** yo:n teisá: kita:liah ya n' i..., paniá:n para motakua ya. Neli. Mm. Pos neh *cuando** nikitak ne:n A:mo kitehtewia:yah ika tepos, kitehtewia:yah ika se: tet. Mm. Se: tet ihkó:n ololtik wa:n ika kitehtewia:yah ne:n, para mah pankalaki a ne:, para mah mo..., motsakua ya. E:soh. Wa:n koma:mo kua..., kina:miktia:yah ihkó:n, a:it ke:ní:w kichi:wayah ne:n kowtsi:n ka:mpa te:e:wayah, ompa kalakia:yah wa:n kitili:ntia:yah ihkó:n, [wa:n ke:meh ne:] kitehtewia:yah. Mm. Entó:s ne:n yehwa yo:n okuiltsi:n pos nehjó:n o:me taman. Teh a:cha: tiki:xmattok no: o:me taman *o** se: taman. O:me taman takah. O:me taman. O:me taman takah neli. Yehwa i:n ekintsi:n nika:n tikihtohtokeh tein tiki:xmatih. Ta: tak se: pero ... Tein a:mo tiki:xmatiskeh mah tiki:xmatika:n i:n okuiltsi:n, ke:mah. Ke:mah acha, mah se: ki:xmati a, ta: ka:n se: ki:xmati pero. Ke:mah. *Porque** tak yo:n chi:wtok, se: ne:n tatehtewi:ti kalihtik wa:n se: ne:n te:to:kati a. Ke:mah. Iwki yo:n chi:wtok, o:me n' okuilin. Yehwa i:n te:to:kani. Yehwa ya yo:n te:to:kani. Nehjí:n te:to:kani nehjó:n onkak seki chi:chi:ltik. Mm. Wa:n iahtapal ne:n ihkó:n pata:ntok no: n' iahtapal. No: pata:ni tak. Ke:mah wa:n chi:chi:ltik seki onkakeh, wa:n no: onakakeh yo:n achi, yo:n tikikiliah pané: po:ktikeh. Po:ktikeh seki, ke:mah. Yehwa ne: tikihtowa ta..., tatehtewia. Tatehtewia, pero i:n a:mo, i:n, i:n yo:n nentinemi ne:, ne: kow..., kowtah itech n' ohti. Mm. Sepa sah ihkó:n tsikui:ni, itech tekoch, tekoch ihkó:n tsikui:ni wa:n sepa seko mota:li:ti, ihkó:n kichi:wtok, ihkó:n kichi:wtok, kiliah te:to:ka. Wa:n no: seki:meh ne:pa [xiwit], yo:n seki kohkostikeh, yo:n pata:nih ne:pa wa:n mota:li:tih ne:pa, ke:masá: yowi tokatsi:n, nika:n yowi wa:n ki:tskia wa:n ompa ihkó:n kichi:wtok. Ompa ki:tskihtok. Ompa ya kikuia. *Por eso** tikiliah te:to:kani. Yehwa ya ki..., Yo:n, yo:n nehjó:n kostik. Mm. Kostik pero semi ah..., ahtapaleh, ihkui:kui:n ima:wa:n. We:weyak ima:wa:n. Yo:n a:mo *más** kipia ne:n i... iahtapal tak, tsikitsitsi:n. *Más** kipia ima:wa:n. Mm. Ke:meh ima:wa:n ihko:ni. We:weyakeh. We:weyakeh ihko:ni ima:wa:n, achi pihpitsa:ktikeh ihkó:n wa:n ihkó:n niki:tskia ne:n tokat. Mm. Mm. Ne:n tokat ki:tskia ihkó:n wa:n *después** tak ompa ihkó:n kichi:wtok, tak *hasta** ompa kimiktia ya wa:n ompa kito:ka ya. Ompa ya. Ompa kito:ka ya. Mm. Wa:n *des...,** wa:n, wa:n neh nikita ke:masá: ompa yetok se: ihkó:n se: koyoktsi:n, tekochtsi:n, ompa ki:sa ya. Ompa ki:sa, tak ompa ne: mo..., icha:n, xa:, xa: ompa kito:ka. Cha: ompa kito:kka, mm. Ke:mah yehwa yo:n neh nikita ne:n pos nehjó:n miak taman i:n ta:tamameh i:n n' okuiltsitsi:n sayoh ke a:mo nochi tiki:xmatih| A:mo nochi se: ki:xmati, mm. A:mo nochi tiki:xmatih de *cada**, ka:mpa ti..., tinemih. Neli weh, de a:mo se: kichi:wa kue:ntah. Pos nemih n' okuiltsitsi:n. Pero pos ekintsi:n ... De a:mo se: kichi:wa kue:ntah yehwa yo:ni, a:mo se: kimati. Ne:n tokni:wa:n kinekih nochi mah tikimakaka:n kue:ntah wa:n yehwa:n no:, no: nochi kinekih kimatiskeh. Ke:mah cha. Katí:n okuiltsi:n de n' se: kikua, katí:n okuiltsi:n tein a:mo kua..., a:mo we:li:k, kati:n tein *malo**, Mm. yo:n de te:ma:ki:ts..., te:ki:tskia *o** te:ma:..., te:ma:kua *o** te:..., se: imetsko. E:soh. Mm. Wa:n kati:n ne: para ne:n pahti. Mm. Seki n' okuiltsitsi:n p..., kualtia para ne:n timopahtiah. Ke:mah acha, seki o..., seki onkak pahti ke:meh yo:n de ... Ke:mah. Yo:n miak taman ... Ke:meh i:n ma:pah, moke mahyá: karse:rohpahti . Ke:mah. Mm. Yo:n nochi nehjó:n ... Sayoh ke tehwa:n a:mo tikmatih. Ka:n se: kimati. Pero ihkó:n tota:htawa:n seki te:chiliah, seki kuali yo:n okuiltsitsi:n para pahti, ihkó:n timopahtia. Mm. Yehwa yo:n seki kihtowah, ata yo:n chokoy kinkua, ne: se:sepa ne:n ne: yo:n nota:totsi:n nemia ok, ki..., yowi mi:lah wa:n kikuah chokoy, kikuiti kit chiko:me xiwit, xiko:me taman xiwit wa:n kima:xakualowa wa:n ke:mah kimiktia chokoy wa:n *primero** kita:lilia ikuit. Ompa ke:mah kima:xakualowa ya yo:n xiwit, chiko:me xiwit, ompa ke:mah kipetilia ya, kit se:wi niman kit. Mm. Niman pahti kit. Ke:mah, yehwa yo:n nikintapowihtoya ke yo:n kualtia se: kipa:ta wa:n se: kita:lia, yo:n ikuit ne:n xoxoktik. Ke:mah. Ke:mah, se: kita:lilia ikuit, ke:mah. Xoxoktik ikuit. Mm. Wa:n yehwa ne:nke:n tepitsi:n kitamati:lia. Ke:mah soh. Pos yehwa yo:n ne:n, pos yehwa yo:n ne:n te:..., te:kokoh. Mm. Te:kokoh te:kua. Eh, te:kokoh. Mm. Wa:n ke:masá: se: kita, ke:masá: se: kimatis i:pa se: moahxi:ltih ya. I:pa. Nemito oso ne:wi:n, ne: se: kitstok ta: ke:masá: se: moahxi:ltia wa:n yehwa yo:n ihwitsitsi:n kipia paniá:n. Yehwa ya ne: se: kimachilia ya. Yehwa yo:n ihkó:n mokehketsa. Mm. Mokehketsa ompa, ompa ki:sa pané: yo:n cha:wak. Neli weh iwki kichi:wa. N' cha:wak, entó:s ompa ki:sa, yehwa yo:n te:..., te:ma:kui a. Se: moma:ohxi:ltia de a:mo se: kita se:sepa, mm. Te:ma:kui a, *hasta** xi:ni n' ihwiyo wa:n ye:k, ye:kte:kokoh. Te:kokoh ya. Te:kokoh Mm Ke:mah, yehwa sah tak. . Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Mm. Nika:n Tozán, Jonotla wa:n *después** niwa:lah nika:n Xopanaco, ne: San Miguel Tzinacapan, nikpia ne: *sesenta y tres ańos**. Wa:n neh nimono:tsa niMaría Nicolasa Huerta Ocotlán. De Yohualichan, *se..., sesenta y cua..., sesenta y cuatro ańos**. Aha. A:.