Nika:n name:chtapowi:ti tepitsi:n ne:n sa se: o:me e:yi tahto:lmeh de ne:n chikili:ch Nehji:n ne: *cuando** ne: kowtah se: ki..., se: nemiti wa:n se: kaki ke:ní:w kichi:wtok pos cho:ka, cho:kak, cho:ka yo:n, ke:masá tikihtowah *cuando** yo:n aksá: nehjó:n, de se:meh tokni:wa:n topi:pilwa:n mokokowah pos ke:meh yo:n, yo:n tayo:koya yo:n okuiltsi:n. Yo:n tehwa:n a:mo tikmatih, a:mo tikmatih pos *cada** se: okuiltsi:n ihkó:n de ke:meh yo:n yehwa ne: okuiltsi:n tikiliah chikili:ch pos yo:n no: tak, no: tak, no: kimati. Kimati ke:ní:w nehjo:n tietokeh itech se: ihkó:n, titakokoltiah, ke:ní:w tikchi:waskeh mokokowa ne: tokone:w oso se: tokni:w pos nehjó:n tiknemilihtokeh ka:n tikuiti:wih ne:n yo:lchika:wka ne:n, nepale:wi:l para tichi:waskeh nehji:n i:xpeta:nis i:n tokni:w oso i:n tokone:w. *Por eso** tikiliah i:n tahto:lmeh nika:n ti..., tiknemiliah wa:n ihkó:n timotapowiah ti...ah kue:ntah ke:ní:w tietokeh, yo:n okuiltsi:n, yo:n a:mo *malo**, yo:n a:mo nikihto:s teisá: te:..., te:kua:ti *o** teisá: te:chi:wili:ti yo:n okuiltsi:n ke:meh eskia yo:n teisá: ihkó:n mitsnawatia ya. Cho:katok, ne:wi:n ike:span ne: kowit *o** tikitas ne:wi:n pata:ni, ne:wi:n cho:katok. Nehwa nikitak se: *vez** nika:n ka:mpa, ka:mpa ninemi nika:n Tozán, yetoya itech se: *mata** ihkui:n kowtsi:n ompa tikiliah yo:n kua:nakatsitsi:n, ompa yetok, yo:n seki mono:tsa xo:chit chihchi:chi:ltik, yo:n no:, no: kuali se: ka:ketsa, ento:s ompa mota:liah, ompa mota:liah, yo:n cho:katokeh yo:n okuiltsitsi:n . Cho:kah *porque** pos nehjó:n tayo:ko..., ke:meskia yo:n tayo:koyah, ke:meh tehwa:n *cuando** teisá: ihkó:n tikmachiliah itech, itech tokalihtik tietokeh komohkó:n tikni:meh ti..., teisá: te:chtekipachohtok pos no: titayo:koyah, *igual** se: okuiltsi:n ihkó:n sayoh ke tehwa:n a:mo tikmatih *lo mismo** yeh momaka kue:ntah de ke:ní:w yetok se: okuiltsi:n yo:n chikilich *siempre** tikakih ne:wi:n kowtah cho:katinemi oso wi:tsa kaltsi:ntan cho:katinemi kihtowa ne:n tota:tahwa:n, "żKe:yeh cho:ka ne: okuiltsi:n?" Pos kihtowah se:ki:n "pos ne: cho:ka *porque** pos tik..., kitstok, ne: momakatok *kue:ntah ne: tokone:w mokokowa *o** te:..., no: no:pá:n mokokowa, to:má:n, ne: ke:meskia tayo:kolcho:katok cho..., cho:katok ke:meskia yo:n tehwa:n ke:masá: pos no: tiknemiliah tein tik..., a:mo tiyo:lchika:wkeh mokokowa se: to..., tokni:w komohkó:n se:, ka:mpa tietokeh ti..., *tivecinos** tikiliah, mokokowa pos no: *igual** tehwa:n tiknemilihtokeh, ne: tokni:w, ne: *tovecino, a ver** ke:ní:w tane:sis *porque** tikitah pané:, pané: *mal** ki..., kichia ne:n kokolis. Kihtowah seki:n a:mo ximoli ta: nehjó:n tikte:pahti:ltia, a:it kihtowa *porque** pos ne: okuiltsi:n tsahtsiko ya. Tayo:koltsahtsiko ya *porque** pos kimachilihtok de ke nehjó:n a:it ox pahtis ne: *tovecino** oso ne: tokni:w, *porque** pos ne:, ne: okuiltsi:n ne: kimati, a:, kihtowa, pos we:noh ne: te:ilwi:s ke:mah, kimati ne:, *porque** ne:, ne: *más** tamattok ke tehwa:n. Ento:s ompa nehjó:n ke:masá: se: *hasta** se: kita ihkó:n ta:tayewalohtok, te:ch..., cho:ka, ne:n..., nentinemi nentinemi, nentinemi ihkó:n pos, *después** yowi ihkó:n cho:katiw, cho:katiw wa:n pos seki tikihtowah tiktawe:litah ne: okuiltsi:n, a: pos ne: chikili:ch xa:, a:it ke:yeh, kuali se: kimikti:skia. Pero yo:n chikili:ch a:mo wel se: kimiktia *porque** yo:n a:mo, a:mo teh te:chi:wilia, a:mo te:kua, yo:n nentinemi sah ihkó:n, ihko:ni sah, ento:s yehwa yo:n nemiliah ke *cuando** ihkó:n teisá: te:chahsiti a, iksá: te:chkui teisá: ihkó:n pos no: tiknemilihtokeh ka:ni tikuiti:wih nepale:wi:l para timoyo:lchika:waskeh. Timoyo:lchika:waskeh para nehjó:n ti..., *después** tikitah nehjó:n ihko:ni se: *cualquier** aksá: ihkó:n, tikitah tepitsi:n kina:miki a pahti, no: pos timoliah, a: pos ne: *tovecinos o ne: topariente**, tokni:w pahtiti a, ta: kikuah o:me e:yi taxkaltsi:n ya, ento:s *más** tikmakatih, xa: *a lo me...,**, xa: tik..., xa: tikmiktili:tih se: piotsi:n. Ne: na:nahtsi:n ne: pos kihto:s nikmiktili:ti ne: piotsi:n *porque** no: kuali a ke kikua o:me e:yi taxkaltsi:n. Ento:s no: ke:meskia yo:n timoyo:lchika:wah ya, ompa ke:mah tamati:ya ya no: ne:n okuiltsi:n pos no: kita de ke nehjó:n pahti a ne:n kokoxkeh pos a:mo, a:mo no:, ke:meskia yo:n a:mo teh kihtowa ok *[por]que** yo:n ke:meskia nehjó:n no: tanohno:tsa yo:n, yo:n ch..., chikili:ch kitiliah, ke:meskia yo:n nentinemi pero yeh tamattok, tamattok *hasta** yo:n chi:chti no: tsahtsitiki:sa pos yo:n no: te:ilia, te:nawatia ya. *Mokuida:ro o** aksá: mitskoko:s *o** te:koko:s oso tikokolispe:was se:meh teisá: *kimpasa:ro:ti mopi:pilwa:n *o** tehwa. Ento:s yo:n no: te:maka kue:ntah ihkó:n de que, sayoh ke tehwa:n a:mo t'matih, a: pos ne: okuiltsi:n ne: no: pos tsahtsitinemi sayoh *porque** kineki, ne: a:mo kimati. Tehwa:n timoliah, a: pos yo:n chi:chti i:pa tsahtsitinemi sah. Yo:n panowa i:pa ke:masá: tane:ska:na:wak, nehjó:n tane:ska:na:wak a panowa no:, ke:masá: *más, más** yowaktsi:n ok panowa, yo:n panowa sikie:ra e:yi *viaje**. E:yi *viaje** yowal nehjó:n okuiltsi:n, yo:n okuiltsi:n no: kualtsi:n, yo:n no:, pos yeh a:mo we:lik. Pero pos nehjó:n no: te:..., no: te:nawatia, sayoh ke nehjó:n mah, mah se: kimati wa:n mah se: kineltoka, ke tionkakeh niman tikihtowah a: pos ne: takaya:wa, ne: a:mo kimati pero ta:mo, ta: mah se: ki..., se: momaka kue:ntah wa:n mah se: motapowi ke:ní:w se:, se: *mokuida:ro:s**, e:mah, yehwa sah, ke:mah, mm. Nehwa nimo..., nehwa nimono:tsa nehjo:n Anastacio Nicolás Damíán. Ninemik nika:n Tozán Jonotla pero nietok a Xopanako San Miguel Tzinacapan. *Sesenta y tres ańos** nikpia.