A:man ta:tah xite:chnohno:tsa i:n chokoymeh, ka:nachi tamameh onkakeh, ka:ni nemih, ke:niwkeh wa:n *este** pos ke:ní:w ne:n ox te:kuah, a:mo te:kuah wa:n ke:yeh iwki mono:tsah. A:, nehjí:n chokoymeh nehjó:n no: niah, niahka nika:n i:n Tozán, kiliah Tozán, ompa mono:tsa se:, se: panowa itech n' a:t wa:n, wa:n ne:paka nikinahsik. Ompa nemi i:n se: kiliah ne:n, se: chokoy chahkuiltik, nehjó:n yetoya itech se: pahpata wa:n, wa:n se: nikitak yetoya itech yo:n ehkaw. wa:n itech kahfe:n yetoya, entó:s nehjó:n ompa nikuik wa:n tepitsi:n ne:chma:ahxi:ltih nika:n i:n noma:y nochi inakayo wa:n ne:ch..., wa:n yeh no: ika *hasta** nika:n no..., nose:katan, nika:n ka:mpa se:, etok se: ise:katan, pos ompa ne:ch..., ne:chkokowa:ya wa:n entó:s niki:tskih, de n' niki:tskih wa:n nikpankalakih itech ne:n tapalkat pero pos yo:lik no: *porque** nikuik se: xiwtsi:n wa:n ika nikpankalakih pero *todavia** ke:meh ma:ski ihkó:n nikpi:kik pero pos *siempre** mopiloh nika:n itech noma:y, *después** ne:chkokowa:ya. Ento:s ompa nika:mpa sepa niwi:tsa, ompa nikahsiko se: chokoy de n' ista:k. Ompa yetoya nika:mpa nehjó:n itech se: ma:talin ompa pepechiwtoya, pero nika:n nochi kuahka yo:n o:mekilit, kiliah o:mekilit, ompa nochi kuahtoya, takah ompa nochi ne:stok, takuahtoya, nikita ompa yetok yo:n chokoy ista:k. Entó:s ompa yetoya, ompa ke:mah nikuik no: wa:n nik..., nikta:lih itech ne:, ompa ke:mah nikmowilih ya. Nikmowilih pero achto ne:n ne:chma:tipi:nih de nika:n wa:n ne:chkokoh, ento:s nikuik se: komekatsi:n wa:n ika komekatsi:n nikuik wa:n nikuik se: kowtako:tsi:n wa:n nikpankalakih. Nikpankalakih pero semi tahmatia ne:n taihtik ke:meh tak kikokoh ne:n, ne:n a:tsi:n de n' kipia ya. Pos nehjó:n ihkó:n nikitak, ihkó:n pané: miktiahki wa:n ento:s ompa nik..., ompa nikita nochi ne:stok ne:n n' itakual nochi de yo:n xiwtsitsi:n, pos takah ompa yetoya i:n tatahkoya:n nehji:n okuiltsi:n itech m..., ma:talin wa:n itech okseki xiwtsitsi:n wa:n pahpata no: ompa xokot nochi ne:stok kima:kuahtoya, ma:kohkoyoktik. Wa:n pos ompa nochi niks..., nikuik, ne:paka sepa niow, nikita etok se: ta:lchokoy, ihkó:n nitaksak ihkó:n wa:n o:yok ne:n ta:ltsi:n wa:n seko nimoketsato itsi:ntan se:, se: pahpata wa:n nitaksak, wa:n nikita ompa yetok ne:n kostik, ne: kostik chokoy tikiliah ne:n ompa yetok wa:n nimolia ke:ní:w nikuis nimolia pos ta: ne: se: ne:ch..., ne:chma:pepeyots wa:n ne:chye:kkokoh ya. Pos ompa nimolia a:it ke:ní:w niknemilia no:, ihkui:n nimota:lih wa:n ke:ní:w nikuis *porque** nehjí:n, i:n okuiltsi:n *más** timattokeh, *más** te:kokoh. Te:kokoh *hasta** te:kui:ltia toto:nik, tehwa:n tikmattokeh *porque** pos nehjó:n se: *vez** se: nokni:w nehjó:n kima:tipi:nih, *casi** ki..., kikuik ne:hjó:n ompa mopepechoh wa:n kik..., ika miktoya ya, ta i:n semi te..., te:kokoh wa:n entó:s nikuik ika se:, ika se: xiwtsi:n, ke:meskia tahsol, nikuik, ihkó:n nikuik ne:n itech n' ta:ltsi:n, n'na:lta:lih ke:meskia se: tapech wa:n ke:mah yo:liktsi:n nikta:lih ne:n *fra..., fra...,** ne:n tapalkat wa:n ompa nikpankalakih. Ompa n'pankalakih wa:n ke:mah niman nikte:ntsaktiwets, nikte:ntsaktiwets wa:n nimolia ta:mo ki:sati, ta: ne: wa:n sepa para se: kipankalaki:s ye:k se: kimowilia. Se: kimowilia *porque** ne:n, ne:, ne: *más, más** te:kokoh. *Más** te:kokoh ne: chokoy de n' oksé:ki:n ta: pos nehjí:n tehwa:n tikiliah ne:n chokoymeh pos no: miak ta:taman, onkak de yo:n kostikeh wa:n onkak yo:n tein po:ktikeh wa:n onkak de n' ti:ltikeh ke:mah ompa, ti:ltikeh onkakeh, ampo:wi:n a:cha: nik..., a:cha: nikahsik no: nikwa:lkuik. Yetoskeh ke:meh ka:n o:me taman de ti:ltikeh, yo:n, pos yo:n *para que** name:chili:s yetoyah itech ne:n, itech xokot. Itech xokot yetoyah, ompa no: nik..., pe:wa nemito, nikita ne:n ompa ne: nochi yetok ne:n se:, nochi tama:kual ne: xokot, kohkoyoktik, nikita ompa no: pepechiwtok, pero a:mo no: nikuik niman sayoh nikitak neh, *mejor** semi nikinkalakih itech ne: nomorralitoh okseki e:yi:n wa:n pos nimolia nehjó:n semi nik..., nikinye:kta:li:ti *porque, no sea que** nikintamo:tti *porque** wa:n semi owihka:n ne: ka:mpa nik..., nikinkuito ya, nimolia, ya:kin nikinahsik pos nehjó:n, pos nimolia nikinye:kta:li:ti a. Pos entó:s ompa ne: nik..., sepa n'nemilia ke:ní:w nikchi:was ne: ti:ltik ne:, ne: semi no: te:..., nimolia semi te:kokoh, ompa ne:n nikita ne: yetok wa:n nik..., neh nimolia ke:ní:w n'chi:was pero entó:s ompa ne: nikuik no: sepa se:, se: xiwit nikchi:wak ke:meskia yo:n, yo:n tikiliah ne:n iswat yo:n ko:nkilit, nikuik wa:n ihkui:n nikchi:wak wa:n ke:mah ika yo:n nikuik wa:n, sepa nikuik wa:n yo:lik nik..., ta:lih nika:n ne:n tapalkat wa:n yo:li:k nikuik se:, sepa se: kowtako:tsi:n wa:n ika nikuik wa:n nikpankalakih ihkó:n ika ne: xiwit, pos niktekik wa:n ihkó:n, ihkó:n nikwa:lkuik itech ne: xokot yetoyah, ihkó:n nikwa:lkuik. Pos yehwa nika:n i:n nochi kuahka ya yo:n kahfe:nxiwit, nochi kuahka ya yo:n kiliah tankua:kui:kuil. Yo:n no: kikua tankua:kui:kuil, n' ehkakw nochi kuahtoya. Entó:s nehjó:n yo:n semi no:, no: kwelitah wa:n yo:n komekaxiwit, yo:n nochi, nochi kikuah, nochi yo:n ma:yowalehkaw , yo:n nochi ki..., ki..., kikohkoyo:niah pero pos ompa nimomakak kue:ntah de que yo:n semi te:..., semi no: nehjó:n ka:mpa nemih pos no: semi se: kimati a, ompa, ompa yetokeh i:n okuiltsitsi:n pero pos i:n semi se: te:mach, i:n komo etok itampa se: kopalak ihkó:n *cuando** se: kuiti:w se: ikowtsi:n pos semi, mah se: mo..., mah se: kipia nehjó:n semi nehmach de, mah se: mokuida:ro kihto:s *porque** nehjó:n ompa yetok nehjó:n okuilin, i:n ta:lchokoy ihkó:n yetok ihkó:n tatampa wa:n ne:si ke:masá: nehjó:n temowa itech i:n xiwit wa:n yowi paniá:n i:n kowit, ihkó:n yeh ne: kui:kuil, chokoy tikiliah. No: *igual** oksé: no: ke:mansá: se: kita tehko ne:wí:n ike:span de n' kowit, no: se: kitah tehko ihkó:n tehko, tehko, tehko *hasta** ne: tehkoti a pero yo:n pos no: *a veces** ke:mansá: no: ta:lpan ne:nemih pero yo:n a:mo mokalakiah n' ta..., itech n' ta:l, yo:n a:mo, ta: yetokeh n' itech n' ta:l yehwa i:n tikiliah ta:lchokoymeh. Ompa yetokeh *porque** nehjó:n ompa tak nin..., nin..., nincha:n ne:n tikiliah ne:n nin..., tehwa:n tikiliah yo:n ne:n ompa kipiah ne:n ke:meskia ompa ne: moskaltiah ya wa:n *por eso** ompa ne: yetokeh, e:mah. Ta:lto..., ta:lchokoymeh tikihtowa e:yi tamameh ne:n onkakeh, kostik, Se: tikihtowa po:ktik wa:n ti:ltik, nochin, i:n nochi:n ta:lpan nemih. Mm, wa:n ti:ltik, ehe, wa:n chi:chi:chi:ltik no: onkakeh Mm, chokola:tik. I:n nochi ta:lpan nemih? No..., nochi, nochi ta:lpan, nochi itech ta:l mota:lihtokeh, *mas** no: panki:sah itech nehjó:n ehkaw pero, Pero a:mo kachi, *siempre** kachi se: kinahsi itech i:n ta:l, *o** itech yo:n mi:ltsi:n semi se: kiahsi no:, no:, no:, no: mota:liah, e:mah. I:n a:mo tikmati toni kikua. Pos yo:n nehjó:n kikuah no: ke:masá: se: kita no: kikuah yo:n komekaxiwit, kikuah yo:n. Nexkolo:n tikiliah yo:n tsoh..., tsohpikilit, tsohpikilit yo:n semi kikuah, e:mah, tsohpikilitit, yehwa yo:n no: kikuah, mm. Nochi i:n na:wi tamameh kos..., *este** i:n ta:lchokoymeh nochi i..., telte:kokoh te:kuah. Ehe, ye:kte:kokoh te:kuah. Yo:n ye:k, *hasta** te:kui:ltia toto:nik, e:mah, neh ni..., nikua..., nikinkuito pos nikpankalakih wa:n *hasta** ya:lwa ne:chkokowa:ya ok no: nika:n nose:katan, mm, ne:chkokowa:ya ok *porque** pos ke:masá: ma:ski i:pa mike:t a pero pos nehjó:n te:kokoh wa:n yo:n, yo:n te..., t..., te..., te:kua ke:meskia te:..., niman teilia, yo:n ipaniá:n yetok se: ke:meskia se: sur..., se: ihkó:n ihkó:n, etok ihkó:n mela:w i:n, ihwitsitsi:n ihkui:n mokehketsa wa:n yehwa ya ne:n te:kokoh, se: mahxi:ltia ihkó:n wa:n ki:sa pané: yo:n cha:wak ne:n tikiliah cha:wak ne:n panki:sa wa:n yehwa ya yo:n te:kokoh. Ke:mah, yo:n te:..., te:kui:ltia *hasta** yo:n kokotsitsi:n, tikiliah sa:watsitsi:n, sa:watsitsi:n ne:n mo..., mota:lia wa:n yehwa yo:n nehjó:n ke:masá: se: kita ompa mota:lia ne:n ihwitsi:n de n' itech se:, se: ima:y *o** itech se: imets, e:mah, yehwa yo:ni. Komohkó:n te:kua ne: i:n tikihtowa *bueno** kachi te:kokoh i:n ta:lchokoymeh tein *este** nemih nika:nwi:n, komo te:kuahkeh toni kuali se:, ika se: mopahtia. Pos ne:pa tehwa:n nehjó:n *antes** te:chilia:ya no:pá:n wa:n no:má:n, te:chne:xtilia:ya tikma:xakualowa:yah yo:n, yo:n tikiliah xo:no:t i..., iselo. Tikma:xakualowa:yah kualtsi:n wa:n ika timo..., te:ch..., timohxilia:yah wa:n koma:mo yo:n ehkaw no:, no: kuali se: kima:xakualowa wa:n se: mota:lilia, n' ehkaw. Wa:n koma:mo yehwa ya ne:n, ne:n komekat ni..., ni...ni..., n' iselo, ima:yo, se: kima:xakualowa wa:n ika no: se: motalilia kualtsi:n, kualtsi:n se: kima:xakualowa ihkó:n *hasta** poso:ni ompa ke:mah se: kita:lilia ya nika:n, se: kita:lilia ya, ihkó:n. Entó:s kaxa:ntiw, kaxa:ntiw de ka:mpa te:kokoh. Se: im..., se: ima:y ko..., se: imets, entó:s kaxa:ntiw, yehwa yo:n nochi ne:n tikta:liliah ihko:ni, yo:n no:, no: semi kuali nehjó:n, tik..., tikta:liliah, mm. Wa:n i:n okseki chokoymeh ke:meh yo:n ista:k *este** tikto:ka:itia wa:n se: kui:kuiltik ne:n yo:n tein okachi wehwei:n. żNo: te:kuah? A:, yeh no:, yeh no:, yeh no: te..., te:kuah wa:n yo:n no:, no: *igual**, no: *igual** ye:kte:kokoh, yo:n de yo:n, de yo:n sekin to:naltsi:n komo te:tipi:nih ye:k *fie:roh** se: kimati, *hasta** se: i:xtayowasneki, e:mah pos ta: yo:n pos no: mayeh n' okuiltsitsi:n pos, por eso miak *cuidado** i:n kowtah tinemih pos semi mah se: *mocuida:ro porque** i:n okuiltsitsi:n semi teltamameh, ke:mah, mm. I:n a:mo te:kui:ltiah toto:nik. Pos i:n a:mo kachi te:kui:ltiah, *más** te:kui:ltiah yehwa n' okseki:n, ke:mah. A: i:n a:mo, te:kokoh sah, ke:meskia yo:n, ke:ní:w tikiliah nextikte:mi:nkeh te:kua, e:mah. Wa:n i:n komo te:kuahkeh i:n okseki chokoymeh tein wehwei:n żTonika se: kimpahtia? N' okseki, pos yehwa yo:n no:, ke:masá: no: tik..., timopahtia:yah oso te:chpahtia:yah ika yo:n o:mekilit iselo, o:mekilit wa:n yo:n ma:talin, ma:talin kualtsi:n se: kima:xakualowa wa:n no: *igual** se: kixakualowa ihkó:n komo se: ima:y *o** se: imets se: kixakualowa, entó:s kaxa:ni. Pero yo:n, yo:n [ni]mitsilia ne: ti:le:wi no: ne:n, tile:wi ka:mpa te:..., te:..., te:kua, mm. Tikihtowa:ya se: kikui ma:talin, żKati:n ma:talin?, miak taman ma:talin onkak nika:n. Mm. Ma:talin se: kikui de n', nochi yo:n de n' ista:k *o** yo:n de n' ista:k oso yo:n chi:chi:ltik e:mah, chi:chi:ltik oso yo:n tikiliah *morado**, e:mah. Nochi kualtia. Nochi kualtia nehjó:n, nochi se: kima:xakualowa, ma:talin kualtsi:n moso:sowa ihkó:n, ompa se: kikui iselo, se: kikui n' iselo wa:n se: kim..., no: *igual** se: kichi:wa wa:n se: mohxilia, yo:n no: kuali, mm, mm. De que te:kuah i:n chokoymeh tokni:wa:n kinimiktiah. Pos *a veces** ke:masá: *siempre** te:i:xtayowaltiah, mm. Wa:n *este** komohkó:n se: kitak achto ok, mah se: kimikti chokoy. Mah se: kimikti, ke:mah mah se: kimikti pero ika se: kowit oso ika teisá: pero *menos** ika se: ima:y mah se: kimikti, te:kua, ne:nkah sayoh para te:mikti:s komo to:natok, mm. Teh a:mo tikmati ke:yeh mono:tsa chokoymeh. Pos nehwa nik..., nehwa nehjó:n niki:xmati ne:n chokoymeh yehwa yo:n tehwa:n tikiliah *borreguillos**, e:mah. Tika:kaki yo:n seki tokni:wa:n *este**, se: kinkakilia kihtowah *este** kipiah chokoy itech inintson. Ke:mah no:, a: yo:n no: ni..., ni..., tikiliah itahta:x, itahta:x se: tokni:w, yo:n no:, pos neh nite:kakilia:ni kihtowa:yah yo:n kipiah yo:n chokoy yo:n taxo:x..., xo..., se: taxo:xa. De nika:wi:n kipiah se: chokoy, yo:n se: taxo:xa, komo se: kwelita se: pili ihkó:n, se: kixo:xa, entó:s yo:n ke:masá: kokolispe:wa. Yehwa nehjó:n *antes** ihkó:n timomakayah kue:ntah wa:n nehjó:n komo se: kipia se: chokoy ihkó:n oso tik..., tikitas se: *plantita** ihkó:n semi tikwelitas oso se: pitsotsi:n tikpias *o** se: piotsi:n tikpias wa:n semi tikwelitas, ne: semi kualtsi:n ne: piotsi:n. Titahtanis ne:, niman kihtowah tokni:wa:n pero ne: kwelitak ne: xa: kipias chokoy, neli ichokoy nehjó:n nika:n n' ikua:ko *porque** semi kwelitak ne: piotsi:n oso ne: pitsotsi:n. Mm, a:it a:mo, niman motapowiah, a:it, a:mo se: kimati, no: kuali a koma:mo kipiaskia kihto..., we:noh kihtowah no: kuali a koma:mo kipiaskia *porque** ne: komo ki..., ki..., kipia ne:, kitak i:n, mikis n' pitsot *o** kikuis kokolis, ne:n kokolispe:was, kikuis toto:nik ne:n pili. Wa:n nikilia se: *viaje** nehjó:n yahki, ne: kachi, tikachi nohne:lmeh katka ne:n nokni:wa:n, *o sea** kihtowa "semi kualtsi:n" kihtowa "i:n pili, kualtsi:n ne:nemi wa:n i:n aya:mo wehka:wkayo:t ne:si", "ta: i:n aya:mo wehka:wkayo:t". "A:" kihtowa "kualtsi:n ne:nemi, kualtsi:n ne:nemi tak pero n' *cerca** de n' a:t ne:n nemik", "e:mah *cerca**, kualtsi:n". ˇUta! wa:n ki:ste:w a na:nahtsi:n, a:mo wehka:wak kikuik a toto:nik kone:tsi:n. Kikuik, niman kihtowa "ne:, a: pos ne: kipia chokoy, *después** kitatoh ya, kilia x'pahti:ti ne: nopili. Pos a:mo kinekia na:nahtsi:n, kitatoh, "ke:yeh" kilia "tik..., tax..., tikxo:xak ne: pili ta: ye:k tsahtsi nochi yowal" Mm, pos yahki na:nahtsi:n "ke:mah nikpia", kikuik teisá: ichihchi wa:n nochi kohxilih nika:n i:xkua:ko nochi *parejito, parejo**, nochi isahsa:liwya:n. Ppahtik n' pili, pahtik, e:mah, mm. Wa:n i:n tokni:wa:n tein tikihtowa kipiah chokoy *este** i:pa pilimeh sah wa:n tapialmeh kinxo:xah, ke:meh yo:n teisá: tapalo:l *o** takual a:mo kixo:xah. Mm, ke:mah. Yo:n ke:masá: pos ihkó:n tehwa:n tikitayah neli yo:n *panela**, pos ke:masá: kuahkuali ki:stok *panela**, pero yowi se: tokni:w kipia ichokoy pos ki:sa yo:n takua:waya, mm. Takua:waya, takua..., moka:wa ke:meskia yo:n tikiliah ne: kuahkuat, tehwa:n tikiliah kuahkuat yo:n *chicle**, kuahkuat, entó:s mo..., ihkó:n pos a:mo, a:mo, a:mo weli ok, ye:kpipi:niak, ihkó:n tikta:liah itech ne:n *marqueta o** itech ne:n, ne:n kiliah ne:n yo:n se: ki.., kikui para *panela** mochi:wa *pilón**, nehjó:n a:mo, a:mo wel ki:sa ok, takua:waya. Entó:s yehwa nehjó:n ke:masá: pos ki..., kichi:wilia *dańo porque** kipia ne: kit, tein ki..., kixo:xa ne:n tokni:w *porque** kitati ne:, "ˇUta!, kualtsi...," kiliah "kualtsi:n molo:ntok ne:n nekkua:t", tehwa:n tikiliah nekkua:t, "ke:mah" Pos *asi**, ke yowi a ne:, *cuando** ki:sa ya ne: *cuando** ki:sa ya ne:n *panelita** koma:mo kwa:nti ne:n tokni:w, na:nahtsi:n oso se: ta:tahtsi:n pos, pos a:mo, wehweliwi a, wehweliwi a ne:n *panelita o** teisá: ihkó:n tapalo:ltsi:n komo ketstokeh wa:n a:mo kwa:ntih se: na:nahtsi:n *o** se: ta:tahtsi:n, molo:ntok, kele:wia, *o** tikele:wiah tak, wehweli a, *por ejemplo** emo:ltsi:n komo kipanketsah wa:n kom..., komohkó:n kitah, yahki ne: se: pos a:mo ye:koksi ok, moka:wa tahtakua:wak a. Pos yehwa yo:n name:chilia *panelita** ke:masá: ka:sá: ika nehjó:n tiowih, yowih tokni:wa:n de n' kipiah inchokoy ma:ski ika se: kihnekui, kualtsi:n ahwia:k ne:n nekkua:tsi:n, tikihto:s "a:mo nikwa:ntis ne: tokni:s pos ta:.... Mah yowi". *Asi de** ke yowi a, yahki a, yahki a ne:, *después** de n' tio:tak ki:sati a *panela**, pos a:mo kualtia ok, wehweliwi a, wehweliwi a. Niman kihtowah, "a: pos mah nikwa:ntini ne: tokni:w, ne: xa: kipia chokoy, kipia ya chokoy" kihtowa *porque** kixo:xak i:n *panela**, a:mo kualtiak, ma:wiloh. A: pos" kihtowa "*cuando** oksé: *viaje** nika:n pano:s se: na:nahtsi:n *o** se: ta:tahtsi:n, mah tikwa:ntika:n tsikitsi:n, tsikilitsi:n ika ne:, tikwa:ntitih para a:mo wehweliwis i:n *topanelita**". Pos nehjó:n, pos ihkó:n neh nik..., nikitak. Pahpata, tsapot oso teisá: *este** kowta:kilo:t, żNo: kixo:xah? No, a:. Pahpata no: *igual**, pahpatatsi:n, chi:chi:lpahpata, yo:n tikiliah chi:chi:lpahpata oso yo:n kiliah yo:n chi:chi:lpahpata wa:n yo:n tikiliah ne:n nokta, nokta, yo:n komo kitakeh wa:n kita se: tokni:w komo kipia ichokoy pos yo:n a:mo kualtia, yo:n tahtakua:waya. Yo:n tikiliah *peras**, yo:n no:, nochi tahtakua:waya, yo:n nochi a:mo yoksi ok, se: ki..., ma:s[ki] se: kipechti:s ihkó:n mi:to:nia ya. Mi:to:nia ya *porque** kixo:xkeh ya yo:n, kixo:xkeh yo:n *porque** pos nehjó:n tahtakua:waya, a:mo ye:koksi ok. ma:s[ki] se: kikua ya pero mochi:wa ke:meskia yo:n ohololtik, a:mo wel se: kie:kkua. yo:n, yeh yo:n kixo:xah, nochi ne:n *peraspahpata** oso yehwa yo:n nokta tikiliah, okseki pahpatameh yo:n tehwa:n tikiliah yo:n, yo:n tikiliah kui:nohpahpata, yo:n kui:nohpahpata, ekintsi:n pos a:mo no:, a:mo kachi tei ok. *Antes** tehwa:n *cuando** nemiah tota:tahwa:n pos kitohto:kayah ok, onkaya ok yo:n pahpatatsi:n, e:mah yo:n pahpatatsi:n semi we:lik katka, *cuando** yoksi a semi pihpi:ntohtik, semi telwe:lik katka, pero koma:mo kixo:xayah, pero komo kixo:xayah no:, no: *igual**, a:mo we:li:k, a:mo wel, a:mo wel yoksi a, mi:to:..., ma:s[ki] se: kipechtia:ya mo:to:nia:ya sah, e:mah. Onkak pahti tein kuali se: kikuis mah a:mo te:xo:xili:ka:n teisá: takual oso ke:meh yo:n kowta:kilo:t. Mm, ke:mah onkak seki, seki xiwtsitsi:n, onkak seki pahti, e:mah. Seki pahti onkak ne: mono:tsa ne:n *laurel**, yo:n seki xiwtsitsi:n ihkó:n, entó:s komo *panela** ki..., kima:xakualowah niman, pos seki ne: kimaxakualowah wa:n kichi:wah tsikitsi:n a:tsi:n wa:n kiahwachwiah . Kiahwachwiah itech i:n *paila**, entó:s ihkó:n a:mo, a:mo teh *kipasa:rowa** ma:ski ya:ske tokni:wa:n o:me e:yi. Ke:masá: yowih kitatih ne: ke:ní:w kima:ma:nelowah ne:n, ompa ne: itech ne:n ahpá:s tikiliah, ahpá:s wa:n *paila**, entó:s ompa ne:n, ihwa:k ompa ne: kima:manelowah ika yo:n tikiliah xo:no:kowit. E:mah, xo:no:kowit ika kima:ma:nelowah oso yo:n kowtsi:n de te..., tepexo:no:t, yo:n yehwa yo:n nochi kima:ma:nelowah ika nehjó:n, *antes cuando** tikitayah *cuando** neh[jó:n] kichi:wa *panela** no:pá:n yehwa nehjó:n kikuia, e:mah, mm. Wa:n pahpata wa:n okseki tok..., *este** kowta:kilo:t yeh tonika se: kipahtia. Mm, pos neki..., kowta:kilo:t ne: no: kipahtia:yah ika yo:n kiliah limo:n, limo:nxiwit. Limó:nxiwit mochi:wa ihkui:ntsitsi:n wa:n yo:n kuitih iselo. Kuitih iselo wa:n ki..., kita:liliah, ke:mah kita:liliah wa:n *después** ihkó:n kualtsi:n yoksi, a:mo, a:mo teh, a:mo teh *kipasa:rowa** ok, ta: yehwa kipale:wia, mm. Yehwa yo:n wehka:w a ne:n tik..., tikitayah ihkó:n kichi:wayah tota:tahwa:n, mm. *Porque** taxo:xal nochi, nochi ne:n *hasta** ihkó:n tikpias se: itskuintsi:n komo kweliltato se: na:nahtsi:n *o** se: ta:tahtsi:n pos kixo:.... Kihto:s "kualtsi:n motskuintsi:n, ye:kkualtsi:n ka:ni tikowak" nikilia "ompa i:n, "ye:kkualtsi:n, xa: kimpiah ok" kimpiah ok pero a:mo kininamakah ok, *solamente** neh, ne:ch..., ne:chtayo:kolihkeh, a:mo ne:chmnamaki:ltihkeh. *Así que** yowi a ne:n na:nahtsi:n *o** ta:tahtsi:n pe:wa mo..., a:mo, *después** de e:yi to:nal, pe:wa a:mo takua ok, a:mo takua ok. Entó:s nehjó:n itskuintsi:n kitekiliah de n' nika:n i:n, nankitah [l] n' i:xkua:ko wa:n ki:xtiliah yo:n tsintsi:n wa:n *ya después** ke:masá: s... ika kipopo:chwiah kipopo:chwiah nehjó:n ika se: tapalkat, tepalkat de yo:n, yo:n tikiliah koma:ltapalkat. Entó:s kikuih ne:n nika:n kite:miliah wa:n ki..., kiliah, kino:tsah n' itskuintsi:n wa:n ki..., *o sea** ki..., ika kipopo:chwiah. Kualtsi:n ika kipopo:chwiah, *después** nehjó:n pe:wa takua ya, takua ya, a: pos i:n itskuintsi:n pahtik ne:n.... Tikpahtihkeh, kixo:xkah. Pos yehwa i:n tehwa:n tik..., tikitakeh ne: ke:man, nanki..., *cuando** tikitayah no..., no:pá:n ki..., kichi:wayah nochi ne:n te:chne:xtilia:yah, ke:mah. Tikihtowa pitsot iksá: no: kixo:xa n' a:kin kipia chokoy, *este** ke..., yeh ke:ní:w se: kipahtia. Mm, a: pitsot, i:n pitsot no:, no: no: yo:n nimitsilia no:, no: kixo:xayah, pos yehwa yo:n nochi ki..., kika:ltia:yah, kika:ltia:yah wa:n ki..., ke:masá: kimakayah, ekintsi:n a:mo, a:mo teyi yo:n kiliah ne:n.... Kipa:tilia:yah, wa:n ekintsi:n a:chá: onkas ok yo:n *mejoral**, tsikitsitsi:n, ihkui:ntsitsi:n, kipa:tayah wa:n kikanakia:yah, kitskia:yah, kikanakia:yah ne:, *primero** kala..., ka..., kipa:kayah ika yo:n ne:n tenex. Tenex n' a:yo. Yo:n ke:meskia tenexko:mit ki:xtilia:yah n' ike:span, wa:n yehwa ya kikuiah wa:n ika ka:ltia:yah para mah a:mo semi, mah a:mo koko:k, ta: seki yo:n tein yo:n ike:span yetok, a:mo koko:k. Entós komo semi telkoko:k, no:, no: pos no: *kilo:mohkoko:skia ne:n pitsotsi:n wa:n yehwa yo:n kita..., ika se: olo:tsi:n kitapowa:yah de n' ite:noh wa:n kit..., kite:kayah yo:n, tsikitsi:n ne:n yo:n pahti ke:mah yehwa nehjó:n nik..., nikitaya, e:mah. Nochi a eskia de i:n 'te:chtapowih chokoy. No..., nochi a, nochi a wa:n nochi de n' xo:xal, mm. 'Te:chili moto:kay. A:, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ka:nachi xiwit tikpia wa:n katí:n xola:l tiwa:le:wa. Pos nehwa ninemik nika:n Tozán Jonotla. Tozán Jonotla pero ekintsi:n nietok nika:n Xopana:ko San Miguel Tzinacapan, nehwa nikpia *sesenta y tres ańos** Mm, tasohka:matik. Mm.