We:noh na:nah ti..., timonohno:tsatih sepa de i:n n'ikuiltsitsi:n de i:n kiliah a:skameh. I:n a:skameh i:n, i:n nexti..., i:n tikiliah i:n ti:ltikte:mi:nkeh, i:n yowi itech n' ohti, neh niki:xmati ke yowi itech ohti ihkó:n, yowi wa:n sepa ne:wi:n tikitas ne:wi:n ki:sato ya, yowi ihkó:n itech ohti, itech n' ohti. I:n neh nikita nochi ta:lpan ne:ntinemih sah, i:n a:mo, niman nikita itech i:n kowit, kati:n nikita yo:n, yo:n ne..., nextikte:minkeh, yo:n ke:masá: ike:span de kahfe:n mota:lia *o** itech se: kowit ihó:ni, ompa mota:liah miakeh, miakeh ompa mota:liah *siquiera** mahtak, *siquiera** se: chikue:yi. Ompa yetokeh yo:n tikiliah ne:n nextikte:mi:nkeh, yo:n nochi pankuihkui:kuiltihkeh pero ye:kte:kokohkeh *hasta** ihkui:n de we:weyakeh. Yehwa neh no: niki:xmatok wa:n yehwa i:n. I:n ta..., i:n nemi itech n' ohti. Wa:n ka:n te:kuah semi. Pos no: te:kokohkeh, nehjó:n pero a:mo semi. No: te:kokohkeh *siempre** pero *más** te:kokohkeh yo:n nextikte:mi:n..., [...]nimeh. Yo:n wehwei:n ihkoko:n. Ehe. Nehnextikeh wa:n a:chi pané: kuihkui:kuiltikeh. Pero i:n no:, no: te:tipi:nia no: ke:meh yo:n, ke:meh yo:n chi:la:skat no: *siempre**. A:, no: iwki te:kua. No te:kokoh. E:mah, ento:s yehwa i:n, t..., te:mi:nkeh, ti:ltikte:mi:nkeh tikiliah, E:mah, ti:ltikte:mi:nkeh, *a ver** teh na:nah, *a ver** teh tik..., xa: tiki:xmatok te:ch..., kuali tine:chili:s i:n, i:ni: ox kini..., to:ka:y *o** *o** tikita ne: ka:mpa tinemi nehjí:n okuiltsi:n i:n a..., a:ska:t. Pos i:n a:skatsi:n a:mo niki:xmati i:ni pero niki:xmatok nextikte:mi:nkeh. Nextikte:mi:nkeh. Mm. Wa:n yo:n nextikte:mi:nkeh ka:nika mota:liah. Yeh mota:lia itech kahfe:n. Itech kahfe:n wa:n..., mm. Ompa mahyá: mosa:salowah wa:n *cuando** pe:wa se: tateki a, sah sanipa ya wi:tseh, mm. Wa:n yo:n next..., nochi ompa, ompa sah itech kahfe:n *o**.... Itech chalawih. Itech chalawih, nochi mota:liah. Komo tikteheteki kowit pos ompa ne: kimpia, mm. Wa:n yo:n ka:mpa selistok chalowih oso ka:mpa wa..., yo:n wa:k..., ka:mpa wa:ktok, wa:n ka:mpa yo:n ika yetok ne:n kowit ihkó:n oso teisá: kipia. Mm, ka:mpa yo:n wa:ktok, mm, ka:mpa wa:ktok ompa mocha:nta:liah, ke:meh yo:n kipia *injerto** ompa ne: mochi:wah yo:n a:skameh. Ka:mpa yo:n mochi:wa yo:n tepalkakowit, entó:s ompa mo..., mochi:wah mahyá: mo..., moka:kaltiah wa:n ke:mah ompa pe:wan momoya:wah ya *cuando** taki:stok ata. A:, wa:n toni kichi:wah itech yo:n pané: n', n' inincha:n de ne.... Pos ompa mocha:ntiah tak, ke:meh i:n kiowi tak ompa moe:wah. Wa:n *cuando** taki:sa ya ne:nemih ya wa:n komo tikinoli:nih ya pos motech..., mits..., mitstipi:niah ya. Wa:n ka:nika mopilowah itech se:, itech se: ima:i. Itech se: ima:i, itech nochi se: i..., ka:mpa ya mopilohkeh. Wa:n, wa:n te:kokoh ma:ski itech se: itilmah. *Más** moi:xko, te:kokoh, te:kokoh. *A veces** nio:n no: se: kita ka:nika wi:tsa. Wa:n yo:n teh, teh tikita nehjó:n okseki:n ox miak yetokeh itech se: ihkó:n itech se:, ihkó:n itech icha:n. Pos iksá: te:kuih *siquiera** o:me tein.... Komo titatektok. Mitstahtantekih nochi ke:meh tietok, itech motilmah. Ta: pos ne:nemih itech se: itilmah ata wa:n pankalakih, mm. Mm, wa:n seki pahpawetsi *o** seki pa...., ahwayowah. Nionó: tikmati toni mitspankuahtok, mm. Pos yehwa yo:n ne:n, nehyó:n te:kokokeh wa:n.... A: yo:n nextikte:mi:nkeh semi *seguro**, te:lte:kokoh. I:n, i:n te:mi:nkeh de n' ti:ltik, nehjí:n pos nemi itech ohti, de i:n tikihtowa a:mo tiki:xmati, i:n ihkó:n weyak, ihkó:n. A:, itech ohti, a: yo:n a:mo kachi nikita. Neh nikini:xmatok pe:pe:wanimeh. Weyah ihkó:n tik..., tikitas ne: yowi, yowi, yowi, yowi itech n' ohti, ihkó:n yowi. Tikitas ne:wí:n na:lkalaki, sepa tikitas seko ki:sato, ihkó:n ta:tayewalowa i:n. *A ver** ata. Pero i:n a:mo, a:mo, a:mo kachi nikita itech ne:n kowke:span. A:, yo:n a:mo no: ke:man nikita. I:n ta:lpan, kati:n nikita yehwa yo:n, neh nikitak yo:n nextik. Nextikok. Nextikeh okseki:n, yehwa yo:n nextikeh. Ke:masá: nikita ihkó:n ike:span de n' kowit, ompa yetokeh. Mm, ompa yetokeh. Pero yo:n tikiliah nehjó:n ihkui:n we:weyakeh ne:n i..., intewa:n. Mm. E:soleh. Ompa yetokeh ista:keh. Wa:n *cuando** pe:wa momiakiliah ya pos momoya:wah ya nochi. Momoya:wah ya, *porque** seki tsikitsitsi:n, ihkó:n. Mm. Mm, pe:wa mokahkalakiah itech chalawihkowit, itech kahbe:n tein palaktik, nochi nentinemih Nextik, nextikte:mi:nkone:meh . Momoya:wah, itech kahbe:ntah momoya:wah miak. Pero itech kalihtik a:mo wi:tseh, komo wehka, a:mo. A:mo wi:tseh, ta: moka:wah kowtah. Wa:la:skeh pero komo tikwa:lkui kowit palaktik. A:, ke:mah. Ke:mah. Neh se: *vez** niahka ne:, para ne: nikuito kowit wa:n niktapa:na n' kowit, nikita ompa yetokeh yo:n wehwei:n. Mm. Yo:n a:skameh, ta: pos palaktik kowit, kiwa:lkui. Mm. Wa:n nikwa:lkuik pero ... Mm. Pos yehwa de i:n, de nehjí:n a:mo, a:mo nikitstok, i:n nikita no s..., itech n' oh..., i:n nikuik pero itech n' ohti. A:, yo:n a:mo no: kachi nikita neh. A:, n' ohti. Mm. [...] Mattok i:n a..., i:n, i:n nehjó:n a:mo nochi, a:mo nochi ti..., a:mo nochi tiki:xmatih, i:n a:mo nochi tiki:xmatih i:n. Mm, de a:mo kachi se: kita, mm. Tiki:xmattokeh yehwa yo:n itech, tikihtowa itech kahfe:n mota:liah *o** itech chalawihkowit. Ke:mah, itech kahbe:n mocha:nta:lia, itech chalawih. *O** itech yo:n kuesalkowit semi kuelitah, mm, e:soleh. Mm, kuesalkowit *o** itech xokokowit ka:mpa yo:n wa:kik. Motelta:liah, mm. Yo:n miak, yo:n miak kipia pané: yo:n ... Kowtsapokowit, mm. Seki tapahsol ihkó:n. Komo se: koli:nia nochi ne:nemih. Ehe, nochi wi:tseh. Wa:n yehwa yo:n koma:mo se: mopiak *cuidado**, se: ima:ko mopilowa wa:n ye:kte:kokoh, te:kokoh. K..., a:mo, ta: yeh *carrerita** yowi. Wa:n pos neh, neh ne:chtipi:nih se: *vez**, ihkó:n te:ki:tskiah, ihkó:n ika ikuitapi:l. Mm, te:kokoh. Yo:n ikuitapi:l kipia *ipuntita**, yehwa ihkó:n te:kui. Te:ki:tskia. Wa:n te:kokoh. A:mo nikmati ke:ní:w teh mits..., mitskuahkua *o** mitsti.... Pos no: te:kuah, yo:n, yehwa yo:n te:mi:minkeh pohposo:ni ka:mpa te:kua, pohposo:ni, mm. Yehwa yo:n te:ki:tskia ihkó:n. Mahyá: te:tohto:kilia ne:n i..., tak neh nimolia imi:t. Ke:mah, imi:t. Ke:mah, imi:t. Kipia se: ihkui:n, se:.... Wehyak ihkó:n imit. Wa:n yehwa yo:ni, yeh ika pohposo:ni. Yehwa yo:n te:ki:tskia ihkó:n wa:n ye:kte:kokoh. A:, yehwa yo:n neh nikini:xmattok wa:n pe:pe:wanimeh. Kachi no: de to:na ye:k, ye:kte:..., te:kokoh. Mm, mo...,momoya:wah. Pos i:n pe:pe:wanimeh yehwa:n yowih itech inoh, kichi:wah n' oh..., n' oh..., n' ohtsi:n, ohtsi:n yowih. Yehwa:n itech inoh, mm. Yowih nehjó:n n' ohts..., itech n' ohtsi:n, ihkó:n yowih, yowih, yowih. Mm, *hasta** ne:wi:n, *hasta** ahsi x..., ne:wi:n tak, mati ka:n ahsi inoh. Incha:n takahsih, mm Pe..., pero yo:n kualtsi:n kichi:wah inoh, ihkó:n. Yo:n mopatatiowih seki ti:ltikeh wa:n seki kua:chihchi:chi:ltikeh. Seki kua:..., kua... kua:chi:chi:ltikeh. Mm, ke:mah wa:n pos nehjó:n yehwa yo:n okuiltsitsi:n pos ... Yo:n no: te:kokohkeh seki, no: te:kokohkeh, seki yo:n mo..., kua:chihchi:chi:ltikeh. Mm, no: te:kokohkeh. N' Inkua:ko, *mero** nika:n, pos no: komo te:ki:tskih, no: te:kokohkeh. Ke:[yeh] kanah, ta: te:..., *cuando** te:kuah, te:kuah. Ke:mah wa:n pos yehwa yo:n ka:mpa se: taksati ihkó:n, te:metskuih. Te:metske:mih, mm. Te:metskuih wa:n mopihpilowah. Tem..., mopihpilowah wa:n yehwa yo:n ne:n se: kinimowilia *siempre**, ta: ... Te:..., de sepa mopilowah ye:k, ye:kte:kokohkeh wa:n ... Pos ta: te:kokoh ka:mpa te:...,te:kua, te:kokoh, mm. Tekokohkeh. Pos yehwa ekintsi:n ne: tik..., tikitstokeh de ke i:n okuiltsi:n kati:yeh tein te:kokoh semi te:kua wa:n kati:n de n' a:mo. *Pues** ... Pos nehjó:n yehwa yo:n ne:n de nika:n no: tiki:xmatih, i:n no: taman. Ekintsi:n a:mokachi nikita yo:n okuiltsi:n, a:it na..., mm, mm, a:mo. I:n no:, a:ah, i:n a:mo, a:mo kachi se: kita, ta: ... Pos ke:masá: ke:meh i:n tiow ne: kowtah oso itech ohti xikitas wa:n tikitas yahtok. *A lo mejor** xa: neli, sayoh a:mo se: kichi:wa kue:ntah, mm. Yahtok ihkó:n, pa..., panalaxtik. Ke:mah, panalaxtik wa:n nehjó:n ke:meh yo:n, no: *igual** ke:meh yo:n, yo:n tsi:kameh, yo:n no: taman. Pero yo:n yehwa:n kichi:wah, mahyá: *dańeros**. Yo:n tsi:kameh. Pos yo:n tsi:kameh, yo:n pos no: te:kuih pero a:mo semi te:kokohkeh. A:mo pero sayoh teisá: *planta** kipolowah. Pos yo:n yehwa:n ne: kikohkoto:nah mas[ki] kahfe:ntsi:n *o** teisá: xiwit. Mm, ki..., kikuah xo:chit. Ki..., ihkó:n kualtsi:n tachipa:wah, tachipa:wah. Ke:mah tachipa:walah ka:mpa yetokeh. Pero yo:n kichi:wah ne:n nochi n' tapala:n. Tapala:n wa:n kichi:wah miak *dańos**, ka:mpa kahsih teisá: *planta** xo:chiohtok, kitamitekiliah. Ke:mah, no: *igual** ne: ka:mpa tinemi ke:ní:w tikita nehjó:n okuiltsitsi:n ox tapale:wiah oso ... Pos ka:mpa cha:nchi:wah semi ma..., moma:lohnekih. Ne: ka:mpa tinemih no:, no: yetokeh, a:, wa:n *que tal, cerca** de n' kali. No: yetokeh, no: yetokeh. *Pues siempre** pero ekintsi:n pos mahyá: tikintokakeh, pe:wkeh tikinta:liliah tein mah ika mihkuani:ka:n *porque malos** Wa:n ki.... Wa:n ke:ní:w tikita ka:mpa yetok nehjó:n incha:n ihkó:n. We:i, mahyá: *panal**, mahyá: *panal** i:xnehnepaniwtoya incha:n, ihkó:n. Ko..., mm, mm. Wa:n moto:kah ata wehkatan, entó:s kikuihkih ya kalihtik ne:n tao:l wa:n kui:kah ta:lihtik, Mm. Kuikih ya teisá: taxkal, teisá: ihkó:n, komo timoe:wilihtok *mopanesito**, mitstamikokotochili:skeh. Wa:n ke:ní:w tikita ompa ox, ka:mpa yetok se:, ihkó:n se:, teisá: se:, se: tato:k de *plantita de café** osos se:, xa: pahpata *o** ... Mahyá: ka:n teh kichi:wa *provecho**, nochi kima:tektoyah. *O** mi:ltsi:n os..., *o** e:lo:tsi:n, i:n tikita ox kualtsi:n moskaltia *o igual** sah. Kanah, *igual** sah, ta: mahyá: *dańeros** sah, wehka ne:n tama:lchi:wtoyah, entó:s *mejor** tikinte:molihkeh *modo** ke:ní:w para mihkuani:skeh. Wa:n ton nankinte:milihkeh. Tikinriosia:rohkeh. A:. Ehe, mikkeh. A: pos no: mikih yo:ni. Ne: mikih se: kininriosia:rowa *porque telmalos**. Yo:n a:mo neli *aboneros**. Mm, entó:s nehwa nik..., nehwa no: nikini:xmattok yo:n okuiltsitsi:n ne:n ... Pos neh nikitak ne: nika:n *lado** ka:mpa ninemia. Mm. Seki ki..., nesi nochi ihkó:n kohkoto:nayah xiwit wa:n ki..., yo:n de nika:n, i:n inkua:ko, yo:n chi:chi:ltik nika:n, ompa mokua:ta:liliah xiwit. Wa:n kui:kah ya. Kui:kah ihkó:ni nikita itech in..., incha:n, ihkó:n ompa kina:lkalaki:tih. Nehjó:n, nehjó:n xiwit nehjó:n nochi tein weli xiwtsitsi:n kikui:kah wa:n *después** ... Nochi kui:kah. Ki..., kichi:wah nochi n' tapala:n ya, ihkó:n kichi:wah, kualtsi:n, kualtsi:n kichi:wah, *después** panki:sa ya kostik ne:n nochi. Mahyá: *aabono**. *Después** pala:ni a kualtsi:n pané: xoxoktik moka:wa ya. Pos seki tikte:milihkah ne:n sintah, ne:n kahfe:ntsi:n oso mi:ltsi:n, *siempre** kualtia nehjó:n *abono**. Kualtia. Pero a:mo ka:mpa *mero** yetokeh, nehjó:n okseko tsi:nki:s..., seko de wehka ya, ihkó:n. Moke wehka ya de yehwa:n. Mm, wehka ya kite:mah de n' pala:ni a. Ay ...! a:mo tehwa:n tik..., tikinpolohkeh n' okuiltsitsi:n *porque malos** Pala:ni a, ke:mah, yehwa yo:n. Pos nehjó:n kualtsi:n yo:n okuiltsitsi:n, sioh ke kite:xi:mah nochi, ne:n kiteh..., kitehtekih. Ehe, nochi kix..., kitamo:tah xo:chit. Kitehtekih yo:n ... Ke:meh li:mahxo:chit, xokoxo:chit, nochi kitemowiah. De yo:n oso ... Pos ka:sá: ika ne:n tikta:liah naylon ihkó:n wa:n pos ompa panki:sah. Ompa tehkoh. Ompa tehkoh, entó:s ompa tehkoh kix..., kitekiliah n' ixo:chio. ˇAy dios!. Ixo:chio. Pos xi:ni a, a:mo mochi:wa ok xokot. Mm, ka:n mochi:wa ok. A:mo ta: ... A:mo mochi:wa *porque** ki..., kitehtekiliah nochi iselo. Kahchi:wiliah nochi. Nochi iselo wa:n pos ki..., a:mo mochi:wa ok, *casi** ki..., ma:xi:ni a, ka:mpa nika:n. Kanah. Nika:n mochi:waskia xokot, pos wetsi a ne:n xo:chit wa:n a:mo mochi:wa ok. Yehwa:n kiwehwelowah. Nochi xi:ni a n..., nochi xi:ni a nima:..., Nima:xiwyo, moka:wa ihko:ni sah, a:mo ... Niman ke:meskia ki..., yehwa:n ki..., yehwa:n kitehtekih Kitehtekih. Mm. Wa:n no: *igual** kahfe:ntsi:n ka:mpa selistok wa:n ihkó:n pos moka:wah sayoh kohkowtako:t, kowtako:t *porque** nochi ... Pos kowtako:t kika:wah, nochi iselo nochi kui:kah. N' ima:xiwyo nochi kitehtektiowih, kitehtektiowih, kitehtektiowih, *hasta** kui:kah ka:mpa incha:n, ne:n nika:n yetok incha:n, ompa yowih, ompa yowih itech inoh wa:n ompa kipanki:xtihtokeh ya. Nika:n kita:lihtokeh tein aya:mo kualtia wa:n nika:n .... Yo:n no: tamattokeh yo:n okuiltsitsi:n, nika:n [kita:lihtokeh], seko kipiah tein kualtia ya. Se:seko kipiah. *A ver** ata. Yo:n, yo:n tapala:n, yo:n no: kualtia para ne:n ... Para tato:k. Ke:meskia sa..., ke:meskia sasaltik. *A ver**. Ke:meskia sasaltik yo:n mah se: ki..., kikui ta: ... Oso *cuando** tikchi:was se: ihkó:n, ke:meskia se: kichi:wa se: kita:lia se: ihkó:n tikiliah ... Ehe. *Plantitas** se: kito:kas, mah se: kita:lili, yo:n no:, no: kiskaltia. *A ver**. Ke:mah. A:mo tehwa:n tikinta[mi]rosia:rohkeh wa:n tikimpolohkeh, *porque** ye:ktama:lchi:wtoyah. Ke:mah, *porque** te:kui:li:kih *hasta** se: itao:ltsi:n. A: ke:mah yo:n, pero kui:kah ti..., nika:n, nika:n in..., intsontekonkoh n' tao:ltsi:n oso xiwit. Mm, itsontekonko kui:kah, mm. Nochi, nochi tatektoyah, mm. Ke:mah, yehwa sah, mm. Nehjó:n wa:n ke:ní:w timono:tsa tehwa:tsi:n. Josefina Alcántara Fuentesilla. A:. Wa:n ka:n, ka:n tinemi. Xaltipan. Xaltipan**. *Mero** ompa tinemik oso oksé:, okseko tietoya. Mm, a:mo, *ninacido** Tonalix. A:, Tonalix wa:n tiahki para ne: ... Mm. Xaltipan, *veinte, vein...,** sempowal xiwit. *Veite ańos** ompa niki:sak, niah se..., Xaltipan, mm. Mm, nikpiaya, ke:mah. Para ne: tiahki. A:. Ekintsi:n nikpia *cincuenta y seis ańos**. A:, *cincuenta y seis ańos**, a: we:noh. Mm. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nehwa ninemik nika:n Tozán, Jonotla pero nietok nika:n Xopanako, San Miguel Tzinacapan, nikpia *sesenta y tres ańos**. [...], E:yi, e:yi powal ika e:yi xiwit. Ke:mah nehjó:n ... Yehwa nehjó:n.