Pos a:man ta:to komohkó:n *este** tikihtowa tiweli tikchihchi:wa ne:n kowxiwkal xite:chtapowi ke:ní:w se: kichihchi:wa, xite:chili nochi ke:ní:w se: kipe:waltihte:wa, se: kita:tamachi:wa *hasta** se: ma:tamiti. *Bueno, según** yehwa nankinekih nankimatiskeh yo:n. Kowxiwkal se: pe:wa achto se: tasentilia n' kowit, *antes que nada, antes** ke teisá: tikte:..., tek..., tek..., tikte:mpe:wati:w kowmeh de tein takua:wkeh, ke:meh yo:n kakatekuowmwh, entó:s *este** tiktekiti a, t'tamachi:wa, e:yi tamachi:w, tikiliah tehwa:n koyo:kopa e:yi *vara**. E:yi tamachi:w, t'tamachi:wa wa:n ke:mah se: tik..., tikta:lia ne: mah wa:kto tepitsi:n *mientras que** wa:ktok teh tiow ka:mpa onkak n' kowit tein mehmelastik, ke:meh ka:n, a:xka:n pos onkak miak ta:taman ya *porque** onkak *hasta** ohtat a, *antes** no: t'te:mowa:yah ohtat, n' ohtat. Onkaya n' ohtat pero tein, tein, tein i:pa tehwa:n nika:n toohtaw ke:meskia. Entó:s *este** t'te:mowa:yah tein mehmelastik wa:n koma:mo yo:n chichikiskowit koma:mo xo:no:kowit tein we:weyak, tein melastik no:, xo:no:kowmeh wa:n *este** tikpiayah nochi mah wa:kto ya, *una vez** ke wa:ktok ya. Entó:s tiknemiliah ya se: *casi** se:, se: me:tsti, o:me me:tstika, wa:kik a kowmeh, entó:s timoyo:le:wah ya iwa:n ta:ke:wal, tiowih ya tikuitih kuomekat, tikuitih ana:lpa kuomekat tein kuahkuali ke:meh ne:n koholi:tehmekat *o** temekat pos ti..., temekat oso pe:sohmekat. Tikonkuiah ya ne:n a:na:l ka:mpa onkak kuowtah, we:ikowtah, tikuiah ya kuomekat *por** tama:mal entó:s tiehkoh ya ti..., titachihchi:wah, mo:stika tikchihchi:wa ya kali, tik..., pe:wah tik..., tikahkamachaltiah ya ne:n ohtat *o** kuowmeh tein eski. Tikinto:kah ya kalikximeh, tikinto:kah kalikximeh, tikta:liah ta..., tama:mahkeh ke:meskia tikiliah tehwa:n ne:n *tira... este cargador**, tikiliah tama:mahkeh entó:s yehwa t'ta:liah ya, t'ta:liah ya taihti:yo:t, mm. T'tahta:liah ya ihkó:n sepa *este** t'tamita:liah ataihti:yo:t a pe:wa t'ta:liah ya ta..., taihti:yo:t, nika:n i:n tikiliah tehwa:n komoke ta..., tikihtowah *tikruza:rowah** yehwa ya n' kowmeh, *tikcru:smakah** ya. Ompa de n' t'panta:liah sepa se: n' tikiliah tate..., tate:wi:pa:nka:yo:t ke:meskia, tate:wi:pa:nka:yo:t a, ka:mpa motsi:nke..., ka:mpa motsi:nketsati a ne:n kalkowmeh, kale:walmeh. Tikahkamachaltiah ya ne:n kowtsitsi:n, tikta:liah ya kamachaltsi:n para motsiko:s se: wa:n ke:mah tikinkua:olo:chilpiah ya, kua:olo:chilpiah ika komekat. *De modo que** mah kua:olo:chilpiti, nika:n mah kua:eto[ta:ka:n] kilpili wa:n t'tehkoltiah ya nika:n, t'tehkoltiah ya ne:pa sepa t'tehkoltiah ne: oksé:, sepa t'tehkoltiah nika:n tanastah, mm, tatahkoyo:t wa:n ke:mah tikinta:liah ya ne:n n' *cacaballete** tikiliah tehwa:n ehe, ompa tikua:ilpiah ya *caballete**, entó:s ke:mah ompa tikinkua:ilpihtiowih ne:n kale:walmeh okseki:n n' yehwa n' ta..., ohtat oso yehwa chiikis oso xo:no:kowit, tein eski, tein kuahkuali kowit. Ne:wi:n tani kikuih yo:n wa:smah kiliah, onkak mehmestik, mm. Entó:s nika:n tehwa:n pos a:mo teyi nehjó:n *guasma** tikuih xo:no:kowit oso yehwa ya ne:n xi..., chikikis *o** n' ohtat, ompa ke:mah tikuitih ya ne:n ta: tachihchi:wkeh ya ahko nochi, entó:s tikuitih ya *palma**. Tikuitih ya *palma** tik..., tiki:xtapa:nah ya *palma**, tiktsaya:nah ke:meh eskia tatahkoyo:t, tila:nah *punta** wa:n t'tsaya:nah ya. Tikwi:pa:ntiowih ya, tikwi:pa:ntiowih ya ika temekat a, tikwi:pa:ntiowih, tikwi:pa:ntiowih, t'tso:tsonkeptiowih ke:meskia, mm. Pero kipia de moka:wtia:s n' ne:n ka:mpa ya:s ta..., nemi ne:n a:t, ka:mpa mah tahtapo:to pos, paniá:n para a:mo kalakis n' a:t, mm wa:n eski *cecerca** mah mo..., netech..., mah monetechohtiw ihkó:n 'tekpa:ntiw *palma**, mm. tso:tsonkepah ke:meskia, seki ihkui:n 'ta:liah wa:n seki nika:hkui:n 'ta:liah *trato que** mowi:pa:ntiw oso *parejito** motsonkeptiw *hasta** ahko wa:n tikua:ihtsomatih ya ne: ahko entó:s tipe:wah ya ne: tik..., sepa tikta:liah ya ne:n tein we:weyak, tein ne:n *ehnteros** a ne:n *palma**, pos para tso:tsona:miktiah no:, yehwa ya komo ke takua:tsako:ni, entó:s *este** ompa ke:mah pos kuali moka:wa ya, a:mo teh, a:mo teh *kipasa:rowa** ok, kuali tietos a ompa tatampa, a:mo teh, a:mo tahxi:ka ok, mm, pero moneki achto mah se: tasentili nochi kowmeh, mm. *Primero** xitasentili ihkó:n xipe:wa ya titekiti, mm. Ta:ka:n a:mo onkak kowxiwit toni kuali ika no: se: kua:tsakuas. Pero kipia de yehwa i:pa eski, a:mo weli, a:mo wel se: kua:tsakuas oksé: *clase** de xiwit *porque** i:pa yehwa ne:n ika se: kua:tsakuas i:pa semi no: yehwa *pal...,** kowxiwit, *porque** pos yehwa *mismo** ne:n kali chihchi:wtok, koma:mo ta: tik..., tikta:lili:ti koma:ixiwit oso teisá: xiwit ika tikua:tsakuati, a:mo kualtiati, tahxi:kas, mm, i:pa kineki yehwa yo:n *porque** yehwa ika chihchi:wtok, ke:meh pehpe:wak. *Cuando** koma:ixiwit nochi *puro** i:pa koma:ixiwit sah, koma:ixiwit t'ta:liah nika:n wa:n t'ta:liah no: koma:ixiwit entó:s yeh koma:ixiwit tamantik se: ki:xchihchi:wa, *porque** yeh kisempano:lti:ti nika:n ke:meskia tikua:tsaktiowih iwa:n ya, mm. kua:tsaktiowih ke:meskia kichihchi:wah yo:n *cartónkal**, no: ihkó:n kichihchi:wah, oso *láminahkal** no: ihkó:n kichihchi:wah, no: kua:pano:ltiah ne: para a:mo ne:, para a:mo kikua:tsaktokeh *aparte** ok. *Bueno** neh ihkó:n nikinchihchi:wani kalimeh de *lámina**, nikchi:wa pero achto, komamo tei tein nika:n *lámina** nikua:pano:ltia se: nika:n para yehwa ika n'pantsakuati a nika:n ya sah, mm. Wa:n nehjó:n no: koma:ixiwit se: kichi:wa pero ke:meh i:n *palmakal** a:mo, a:mo kualtia koma:ixiwit se: kua:ta:lili:s, kipia se: kua:ta:lili:s *mismo** yehwa ne:n *palma**, kowxiwit, aha, *mismo** kowxiwit komo ke ika se: kua:tsakua, pero ompa no: iwki no: se: kiahketsta:lihtiw ahko, mm, *para con eso** kualtsi:n mosowa ya, mm. Wa:n komohkó:n se: kikua:tsakuasneki ika koma:ixiwit toni ne:n kipia ke se: kichi:was achto. Pos neh nimolia a:mo kualtia tikihtowa mah se: kua:tsakua *porque** tahxi:kas, aha, tahxi:kas tayo:lpan, *porque** a:mo ke:man, *bueno** neh *noparte** pos a:mo ke:man nikta:li yo:n koma:ixiwit, i:pa yehwa kowxiwit nochi n'ta:lia:ya. Kowxiwit n' tanakastan *icuerpo** wa:n tanakas..., ikua:tsak katka kowxiwit, aha, *porque** koma:ixiwit *solamente** i:pa koma:ixiwit. Koma:ixiwt se: kikui wa:n ton oksé: xiwit no: kualtia. Ihkó:n ta:ka:n.... Para anaixiwit no: kualtia para kali, mm. Wa:n yo:n ke:ní:w se: kichi:wa komohkó:n yehwa anayxiwit *o** koma:ixiwit. Ah, komo anayxiwit, entó:s nehjó:n no: iwki no: se: kisentilia kowit wa:n tik..., tik..., tikteki a kalikximeh, mah etoka:n ya, mm, mah wa:ktoka:n, no: t'te:mowa tein kuahkuali kowit, no:, no:, kakatekuowmeh *o** teisá: kowit *lo que** tein takua:wak, tein wehka:was, a:wa:kowit, komo onkaskia a:wa:kowit pos a:wa:kowit pero ka:n okachi onkak a:wa:kowit *más** onkak nika:wi:n kakatekuowmeh, mm *o** teisá: kowmeh tein, tein kipia tayo:lo:t a, mm, chika:wakkowit, pos yeh mah wa:wa:kto ya no: seki t'sentilia sepa no: kalkowit, no: *lo mismo** t'sentilia kalkowit *lo que** tein, tein mehmelastik, *ˇvaya!**. Wa:n no: iwki tikua:..., tikua:ilpi:ti, no: tikua:olo:chilpi:ti ke:meskia ahko, *porque** ne: ahko se: kikua:olo:chilpi:ti, mm. Ne: titahtaksatoti ke:meskia nika:n tapo:toti nika:n ihkui:n pero n' ahko tikua:olo:chilpi:ti, mm, no t..., o:me nika:n wa:n o:me ne:pa para tiko..., i:xkua:na:mikti:ti, ihkó:n mochi:wati:w kali, mm. Entó:s *este** ne: no: iwki no: se: kichi:wa ompa ke:mah t..., takale:waltia ya *parejo** ya, no: tipe:wa ya tikta:lia ya kuilo:t, mm, yehwa nimitsilia chama:lo:kowit no: kualtia para kuilo:t, para yehwa nehjó:n, yehwa tikuiah tehwa:n ko..., chama:lo:kowit para kuilo:meh *[por]que antes** a:mo tei katka mehmelastik kowit, ihkó:n tein, *solo** takua:wak, *solo** yehwa yo:n, mm, chama:lo:kowit, tikonkuiah at..., a:te:noh wa:n tikon..., konkuiah ne:n chama:lo:kowit *por rollos** a, *o** ta:tomeh kechma:ma:tih. Wa:n ke:mah titakuilo:tiah ika ya, wa:n titakuilo:tiah ya no: iwki ne:n tik..., tikta:liah koma:ixiwit, t'tekih ya koma:ixiwit wa:n koma:ixiwit tiki:x..., tiki:xnehnepanohtiowih ihkó:n, kualtsi:n tiktepa:ntiowih, t'tekpa:ntiowih wa:n ke:mah tik..., no: iwki tehwa:n tikchi:watih ya de n' kali a, no: tik..., tikwi:pa:ntiowih, *cinta pos cinta** no: *cinta pos cinta**, tiktekpa:ntiowih para moka:wtiw tila:wak koma:ixiwit, entó:s moka:wtiw tila:wak, ihkó:n pero pa:ttiw, pa:ttiw, *moasenta:rohtiw, moasenta:rohtiw**. Kichi:wa semp..., sikie:ra se: sempowal wa:n mahtak xiwit, wehka:wa nehjó:n koma:ixiwit, mm, Kuali m..., taxiwyohtos ipaniá:n wa:n nohma kual..., a:mo tahxi:ka kali, tila:wak yowi, mm. Okseki xiwit tein no: kuali *este** se:, se: kikuis, ika se:..., *Solo** yehwa ya anayxiwit. Yehwa sah tikuiah tehwa:n, koma:ixiwit oso anayxiwit, *porque** okseki xiwit a:mo kualtia niman pa:ti, mm. Owaskat a:mo kualtia. Owasakat yo:n no:, no: kualtia pero owasakat pos ne: mo..., moki:xtihtani ke:meh tikihtohtokeh ya de n' mo ro..., moro..., *o** tahtaki:tskil *pues** taki:tskil ka:mpa kipiah owata:l ompa se: tahtani wa:n koma:mo tikpia owatah pos titahtani kanah ika ximotahtani owasakat. Tiow wa:n tiki:xti:ti wa:n t'chi:wa *morollitos**, tikpowa sake:ra sehse: pa:nti t'ta:lihtiw. Owasakat para se: kali de chikuase:n *vara**, kwi:ka no: chikuase:n *ciento**, chikuase:n *ciento mano...,** taki:tskil, mm, chikuase:n *ciento** taki:tskil para t'chihchi:was mokali, mm. Wa:n i:n tikilia chama..., chama:lo:kowit ixiwyo a:mo kualtia. No kualtia. No kualtia, para kali no: kualtia chama:lo:kowit ixiwyo, no:, no: *por** taki:tskil kikuih, se:, se: taki:tskil tikechilpia wa:n tikwa:lma:ma ya, mm. Yehwa ke:meh i:n xiwit sah se:, ke:meh i:n nika:n tiktohto:ka:itih ya *este** anayxiwit, yehwa ya ne: *este** owasakat, chama:lo:..., chama:lo:xiiwt wa:n *este** koma:it ixiwyo tikihtowa nochi kualtia. I:n kahka:nachi moitstok ne:n se: ka:wtiw ne:n kuilo:t. A:, yo:n *parejo** ika kuilo:t, *puro** kuilo:t, kuilo:t se: kiwi:pa:na, a:mo, a:mo, a:mo t'ta:taka:wilihtiw *cada, cada** kuilo:t, *claro** nika:n yowi *puro, puro**, t'tekpa:na *primero** ika ne:n tate:n..., tate:ntsakuilo:lo:ni wa:n motsi:nta:lihtiw wa:n nika:n tikwi:pa:ntiw a, sepa, oksepa tik..., tikwi:pa:na nika:n, sepa tikwi:pa:na nika:n, tikwi:pa:na nika:n, *parejo** tikwi:pa:ntiw *parejo**, aha, pero *con eso este** kuali moka:wati n' kali. komo tiktaka:wilihtiw kuilo:meh pos xahkaltiati sah, a:mo, a:mo, a:mo, a:mo kualtias, *trabajo** de kuetawiti *porque** kalakiti n' a:t, kiowiti wa:n.... Ka:n ta..., aya:mo nitamati a ne: wehka:w, ne: ninohne:ltamati a ok, Nimonemilih nimochihchi:wili:s se: nokaltsi:n wa:n nohjó:n n'chihchiwa:k, ne: niki..., nikitaya kichihchi:wah *noabuelitos** kali, no: n'chihchi:wak se: ihkó:n pero a:mo *ne:chservi:roh** pe:wak tahxi:kak kalihtik. Entó:s *después** ne:chilia *noabuelito**, "a:mo" kihtowa, "ta: se: kita:lilia kuilo:t *por** kuilo:t se: kwi:pa:ntiw. A, ihkó:n takui:lo:yeh yahtok nika:n pos nika:n t'pantekpa:na se:, nika:n no: t'tekpa:na, nika:n t'tekpa:na, t'tekpa:ntiw *hasta** tipanki:sati:w ahko. Ompa tipanki:sati ke:mah t'tso..., t'tsonkepa ya n' koma:ixiwit, seki t'ta:lia ihko:ni, seki t'ta:lia ihkó:n para *con eso** tikua:pachowa ya ke:meskia, mm, *cuando** a:mo tahxi:ka, wehka:wa nimitsilia ma:ski, ma:ski xiwyohtos a ahko teisá: xiwit e:wis ompa n' ahko wa:n kali nohma a:mo tahxi:ka, *moasenta:rowa**, ke:meskia tila:wak moka:wa, mm. A:man nika:n i:n *este** tikihtowa *bueno** komohkó:n tima:tankeh ya, titamitakua:tsakkeh ya, sa:te:pan toni se: kichi:wa, se: tatsi:ntsakua ya. Se: tatsi:ntsakua ya, t'te:mowa ya n' *a ver** to..., tein tikahsis, xo:no:kuowit, t'tahtapa:na wapaltsitsi:n, ke:meskia t'chihchi:wa o..., oso ma:ski *ro..., rollizo** tik..., tikui ta..., ihkó:n ne:n t'teki wa:n tik..., tikui *porque** wa:n komo tikneki kuali se: kitahtapa:na ne:n xo:no:kowit, se: kitahtapa:na ika *machete**. Wa:n yehwa [ika] t'tsi:ntsaktiw, ke:meskia yo:n tsi:ntsakuil, mm. Komo tikneki mah kuali tahtatsakto wa:n koma:mo kowmihmil. Kowmihmil achto kehketsah wa:n etok a kali, mm. Wa:n yo:n no: se: kilpihtiw. No: se: kilpihtiw, se: kwi:pa:ntiw no: ika kuomekat, ika kuomekat se: kima:wi:pa:ntiw, mm, ke:mah, koma:mo pos.... *Antes** ihkó:n kichi:wayah kalimeh, a:mo tasohsoyah ke:meh a:xka:n moneki teposmeh, *clavos**, ihwa:k *puro** tawi:pa:nayah sah. Kualtsi:n se: kwi:pa:ntiw, no: monetechohtiw, monetechohtiw n' kowit, mm. *Siempre** tein yo:n chihchihkoltik pos tapo:tiw, moka:wa tahtapo:tok *como sea** wa:n xo:no:kowit pos *más** motsaktiw, komo *ta:tablitas** oso ohtat tiktahtapa:na no:, no: kualtia ohtat neli, ika se: tasti:ntsakua yehwa i:n tahtapa:nili, no: monetechohtiw, tein mehmelastik, pero tein chihkoltik ma:ski ohtat no: sanipa tapo:tok, aha. Kati:n kuomekat i:n kuali ika se: tawi:pa:na tsi:ntsakuil. Texokomekat, aha, yehwa ya pero semi *bueno** para se: talpia para tsi:ntsakuil yehwa texokomekat *o** yo:n kiliah koyo:meh *tripa de pollo** kiliah tehwa:n, mm. Yehwa semi kuali, takua:wak semi, mahyá:, mahyá:, mahyá: *alambre**, takua:wak, mm. yehwa ika kuali se: tawi:pa:na ya, *o** kuitaxkowit no:, kuetaxkowit se: kiehke:wa, nike:se:wayo ne:n to:to:kowit wa:n no: kualtia ika se:, ika se: tawi:pa:na, mm. I:n komekat ke:meh ka:nachi xiwit kichi:waya ne:n tatsi:ntsaktok ika. Pos de a:mo kimá: kiowit, wehka:wa, *casi** o:me xiwit, *demás** sepa mah se: kipata, mm. Ma:koto:ni pos mah niman se: kipatatiw koma:mo wetsiti:w ne:n tsi:ntsakuil *porque** pos *este** pala:ni komekat, pero kuetaxkowit *más** wehka:wa. Wa:n yehwa i:n tsi:ntsakuil itech toni se: kiwi:pa:ntiw. Itech tai:xwi:pa:nka:yo:t, t'ta:lia, 'ta:lia ne:n tatsi:ntan se: kowit wa:n sepa se: n' ahko wa:n sepa se: tatahkoya:n komo tikneki mah kuali tsakto, 'ta:lia e:yi, seki tai:xwi:pa:nka:yo:t, mono:tsa tai:xwi:pa:nka:yo:t, 'ta:lilia tai:xwipa:nka:yo:t tani wa:n sepa se: ahko, tatahko wa:n sepa se: *hasta** ahko wa:n ompa ya tikwi:pa:ntiw itech nehjó:n, mm. I:n tai:xwi:pa:nka:yo:t itech toni ne:n ilpitok, itech kali. Itech kalikxit. Itech *mismo** kalikxit ompa se: kilpia, mm. Wa:n kalte:nte:noh ke:ní:w ne:n se: kichi:waya. A:, para n' tsakui..., tsi:ntsakuil de n' *puer..., ** tsi:ntsakuilo:t a pos de no: *igual** se: kiwi:pa:na de n' ohtat *o** xo:no:kowit. Tikwi:pa:na no: *igual** wa:n tikta:lilia se: kow..., kowto:k ke:meskia ihko:n nika:n wa:n sepa se: nika:wi:n wa:n ompa tikte:mpilowa ya, tikte:mpilowa ya ne:n sentapal wa:n sentapal para motosta:sati itech wa:n ompa t'ta:lia se: komekat oso se: tamali:n tikchihchi:wa de xo:no:t, xo..., t'chi:wa ke:meskia ta:tamali:n wa:n ompa tikkua:kalaki:ti a ne:n mo..., mo..., motsi:ntsakuil, mo..., mo..., motsakuilo:w. Entó:s *este** tsakuilo:t tatapowah, pos a:mo, a:mo a:kah tatapowa *como quiera** ok, tatsaktok kuali a pero komo kimatiliah pos ka:nika takua:kalaktok, pos takua:ki:xtia wa:n kuali tatapowa, mm. Wa:n iwki sah se: ta..., se: tatsakua ya kalte:noh. Iwki se: tatsakua ya kalte:noh, ika tsakuilo:t, mm. Kiliah tsakuilo:t se: tawi:pa:na ke:meh ne:, kualtsi:n se: kehketsa *o** xo:no:kowit kuali se: kiwi:pa:na, ehe, pantsakuilo:t a, mm. Wa:n ne:n ka:mpa se: kalaki ke:ní:w ne:n moka:waya, iwki a. Iwki a moka:wa, mm, iwki a moka:wa ke:meh i:n yetok *puerta** entó:s pos, namechilia:ya se: ta..., se: kalaki a itech, se: kitope:wa tsakuilo:t wa:n se: takua:kalakia sepa, motatsakua ya, mm. Ta:ka:n teisá: tikelna:miki ok de i:n *este** kalimeh. Pos *solo** yehwa nehjó:n, ta:ka:n t'neki tikchihchi:was mote:tepech para a:mo ta:li:xko tikochis pos no: tikxihxi:ma *tatablitas** de xo:no:kowit, tikchihchi:wa xo:no:kowmeh wa:n ke:mah tik..., tik..., tiketsa kowto:k ne:pa *o** kow..., kow..., kowmachalmeh ke:meskia kowkamachalmeh wa:n ompa tika:na:lta:lia se: kowtsi:n ihkó:n, ompa tiksowa ya ne:n *tatablita**, ne:n wapalmeh tein tikchihchi:wa de xo:no:kowit wa:n ompa tikochi a, no: tikoyo:kochi a *trato** no:, a:mo ta:li:xko ok timoxakualohtok. *Mejor** timochihchi:wilia mo..., motepech wa:n ompa tikochi. Tikihtowa:ya no: yekin ika *este** mm, seki tokni:wa:n kichi:wayah ne:n ka:mpa kochiskeh pero komohkó:n a:mo kinekih kichi:waskeh ke:ní:w kochiah. Koma:mo kinekih kichi:waskeh imintepech. Mm. *Este** ki..., ko..., ta:li:xko kochiah, sayoh kichi:wayah ininkochpet, yehwa ya ne:n kite:mowa:yah n', *este** ne:n owapach ka:mpa tapa:tskayah tah..., motahtania:yah owapachtsi:n wa:n kipowayah se: *ciento**, komo we:i *cristiano** se: *ciento**. Se:, se:mpa:nti, komo we:i *cristiano** kiwi..., kiwi:pa:nah ka..., kix..., ki..., kite:mowah tamali:n de n' xo:no:t kimali:nah. Xo:no:tamali:n wa:n yeh ika ke..., *mismo** kiwa:..., kima:wi:pa:nah ya yo:n kiwi:pa:nah, tein komo we:weyak pos seki kiwi:pa:nayah e:yi lado, e:xka:n kiwi:pa:nayah wa:n seki kiwi:pa:nayah sayoh ohka:n, mm, pero nehjó:n ti..., se: kitamachi:was sayoh ke mah moka:wtiw ihko:ni, sakie:ra se:, se: kua:rtahpan, mah moka:wtiw *ipun...,**, nika:wi:n yowi i:n komo ke *ipu..., ipunta** ya i:n moka:wa, iekapayo. No: sentapal no: *lo mismo**, entó:s nochi *igual** de ohka:n pero komo kinekih e:xka:n entó:s *más** tate:noh kita:liah, ke:meskia ne:n tikma..., t'mali:nah ke:meskia 'wi:pa:nah kiwi:pa:nah, kiwi:pa:nah wa:n we:noh yehwa kikuih para imintapech. Wa:n i:n kochpetat kikuiah, ka:ahchi:wayah *o** ompa yetoya nochipa ya. Ehe. A:mo ta: kiahchi:wayah, ta..., tane:si ki..., tap..., tap..., tapoya:wi kisowah para ompa kochitih ya sepa ne: tane:sna:wak, ko..., ki..., me:wah komo ke, ihwa:k me:wayah kualka:n, a:mo ke:meh a:xka:n me:wah tokni:wa:n nepantah ya. ta: ihwa:k me:wayah kualka:n *las cuatro, las tres de la mańana** me:wah ya, pe:wa tapaya:natih ya na:nomeh entó:s ta:totsi:n no: me:waya wa:n kite:ntia *imachete** para ya:ti tekititi entó:s *este** ne: ki..., kiti..., na:notsi:n ke:wa ya kochpetat, kitetekuinowa wa:n ne:wi:n ketsah *rincón** wa:n yeh kima:pa:ka inextamal wa:n yowi ne: ketsa ikahfe:n, tamolo:ntia wa:n para ya:ti tekititi ta:totsi:n kitaxkalti:ti, kwi:kati itaxkal, entó:s a:mo teh tatso:ptok no: n' kochpetat ok, aya:tsi:n ipantake:n, ta:ka:n motake:ntihka pos ne: kipiliwa no: ne: ko..., itech tamali:n yetok, ka:mpa itasa:l no: ompa yetok, panpilo:ti no: ipantake:n. Entó:s tisi a na:notsi:n, tapaya:na ya, ta:totsi:n yeh tate:ntihtok ne:, mm, *imachete** ta: ya:ti tekititi ne: ma:kui:l *hora** tane:si kino:tsa ya mah takua:ti a takuaya, *porque** tahtayowaya:n ok yowi n' ta:totsi:n tekititi, yeh tane:sis ne: itech itekiw a, ompa ya tapial tekititok a, mm. Wa:n itech toni ne:n se: mota:lia:ya ihwa:k. Itech n' ikpalmeh, ikpal, t'chihchi:wah ikpal ihkó:n, nahnakasehkeh, neli ke:meh nimitsilia de xo:no:kowit, komo kahsikeh, ka:n kite:mowa:yah mah kuali, ke:meh a:xka:n kite:mowah kuali yonkuikikpalmeh ok para mota:liskeh, ta: ihwa:n tein ya kahsikeh mo..., *mas** se: tetsi:n se: te..., se: motokotsta:lia wa:n takuahtok o: se kowohololtsi:n, a:mo moneki *tanto** miak ikpalmeh mota:li:skeh komo kahsiah ya ikpal tein nakasyeh pos *que bueno** yeh mochi..., mochihchi:wilia:ya *mismo** ompa mose:wia:yah, ompa mota:lia:yah para takuah ya, pero a:mo monekia ne:n *mesa** para takua:s ta: ihwa:k monekia ta:li:xko ne: ketsa n' *iplato** wa:n no: takuahtok, almasa:lowa n' ta:totsi:n Kipi:kilia ika, ika pahpataiswat, kipi:kiliah itaxkal wa:n yahtok tekititi a, mm. Tehwa:tsi:n tiweli tikchihchi:wa n' ikpal. Nehwa ke:mah, kuali, ke:meh yo:n nakasehkeh kuali nikinchihchi:wa, moneki xo:no:kowit sah mm, se: kikui ne: xo:no:kowit oso ala:wakkowit, kuali se: kikui no:, mm. Kuali tite:chtapowi:s ke:ní:w se: kixihxhi:ma. A:, entó:s tik..., tikuiti ne:n xo:no:kowit *al según** ke:ní:w tikneki de weyak entó:s eski por ka..., *porque** seki tikchihchi:wayah tehwa:n *antes**, tikchi:wayah para o:me *persona** mota:lia:ya, a..., o:me, o:me tokni:wa:n mota:li:skeh entó:n we:itsi:n t'chi:wayah, ke:meh i:n *tanto**, akiah o:me ya mota:liah, mm, se: *vara**. Se: *vara** mota:lia entó:s tikchi:wah nehjó:n *tanto** tikp..., tikui:kah *machete**, kualtsi:n tikua:te:ntiah. Se: kua:te:ntia kualtsi:n *machete** wa:n ke:mah pe:wa se: kihtitehtektiw a ihkó:n, se: kihihtitehtek..., se: kiihtitehtektiw, kitehtektiw *hasta** ihkó:n tapo:tiw, tapo:tiw, tapo:tiw wa:n ke:mah *hasta, hasta** moihtiolo:chowa ya, tiktamiihtiolo:chowa entó:s ke:mah t'nakastanxi:ma ya, nakastanxihxi:ma ya nika:n sepa nika:n no: x'nakastanxihxi:ma sentapal, ompa ke:mah x'panxihxi:ma ya. Entó:s kualtsi:n moka:waya, moke *ba:banko** komoke i:ikpaltsi:n wa:n *después** se: mota:lia we:noh, pero *primero** tikuih kowmimil ke:meskia tikihtikoyo:niah, mm. Tikihtotehtekih, tikihtitehtekih *hasta, hasta** mah ihtikana:waya *en eso** kana:wayakia, n' i...., n' i,,,m n' ipankakawyo pos, ke:meh tike:sxihxi:mah ya nika:n para mochi:wa ke:meskia ta: i..., ke:meskia, kemeskia *tabla** mochi:waya mahyá: wapal eski. entó:s akis para o:me wa:n komo para se:sah pos tikuis sayoh tako, tahko ke:meskia, tahko n'..., tahko *vara** soh para se: *persona**, tika:wiliah inakas nika:n wa:n mota:lia tokni:tsi:n, t'makah mah mose:wi, mm, Kalpanohkeh yowi, tix..., tikmakah ikpaltsi:n mah mota:li, mm. Wa:n yo:n inakas, ke:yeh kika:wilia:yah inkas. Pos para se: ki:tski:s, para kuali se:.... Wa:n seki kika:wilia:yah inakas, seki a:mo, sayoh kikuiah ihkó:n ohka:n mokihki:tskiah ihkó:n wa:n ne: kitokosta:liah wa:n mota:lia, mm, entó:s pero tal..., te..., tika:wilia:yah inakas para kuali se: ki:tskia ihkó:n wa:n x'ta:li ne:pa. A:xka:n koma:mo t'chihchi:wah se: achi *más** kanaktsi:n, *más chachaparrito** ihkó:n, tikuiah para kua:to..., no: komoke tikchihchi:wah, no: *babanquito** ke:meskia t'ihtikoyo:niah para tokua:totsompech, timokua:pechtia:yah, tik..., tikochitih, timokua:pechtia:yah tot..., tokua:tatsompal, mm wa:n yehwa t'chihchi:wayah no: de xo:no:kowit, mm. Wa:n yo:n a:mo se: kita:lilia:ya tilmah, i:pa kowit sah se: mokua:pechtia:ya. I:pa kowit sah, i:pa kowit sah, ka:n teh moneki tilmah, ma:ski mo..., koto:n, ta:ka:n tikpia mokoto:n pos timokua:pechtia mokoto:n, mm, pero a:mo teh monekia toni ikua:tapech, a:xka:n moneki ne: ke:meh koyo:meh kichi:wah a:xka:n kuahkuali kua:tapech, *algodones**, wehka:w a:mo, ta: kowtsi:n timokua:pechtiah, a:xka:n, mm. Wa:n yo:n ihwa:k ne:n i:n tasa:l ik..., ke:ní:w ne:n ke:wayah tokni:wa:n. A: para n', para ti..., timotapatiliah, *bueno** komo nita:loh ya de ne: nitekitito, nit..., nita:loh pos nimotapatili:ti a. nona:nahtsi:n pos i:pa yetok a *listo**, ne: kihtsontok a notasa:l, ta:ka:n tsayaktik, ta:ka:n kowtah se: tekiti se: motatsa:ya:nia san i:pa. ke entó:s *este** nimotatsaya:nih pos yeh ne: komo nimota:lwia tapa:ka wa:n *este** ne: yowi a ne:n kipa:kati wa:n *mientras** kiwa:tsa, tio:tak niehko taka:n nia:paltik pos nimotapatili:ti ika wa:n tein niki:xtia pos ne: koma:panpilowa ke:meskia para kipa:kas mo:stika kualka:n, mm. Wa:n ompa kitemowi:ti a sepa se: tein ompa pilkatok se: tamali:n kita..., 'chihchi:wa de xo:no:t, nikch..., nikchihchi:wilia:ya de xo:no:t, ihkó:n wa:n ompa, ompa kipilowaya ya no..., notasa:ltsi:n. Iwki sah ke:wayah n' tokni:..., ompa pilkatok. Iwki sah ka:n teh moneki a kowkaxo:n para tae:was tasa:l. Wa:n komo sati:roh, ke:masá: tikpiayah tomi:ntsi:n timokowilia:yah yo:n kowkaxo:n tikilia:yah *este, gascajón** kilia:yah. Yehwa yo:n *solamente** yehwa ki..., ki..., takaliayah totasa:ltsi:n ompa, mm, kihtowah ke kwa:lkuiah *gas** ne: wehka:w. *Gascahjón**, pero, pero *más que nada, desconfiarowa:yah porque** kimichimeh kitehtekih wa:n de pilkatok a:mo kitehteki kimichin, mm. komo *cajón**, itech kahxo:n aktok ne:, kitehteki kimichin, mokalakia kimichin wa:n kitehteki. Wa:n de pilkatok pos a:mo kitehteki kimichin, mm. *Pues más** kwelitayah ta:tomeh tpilo:skeh inintasa:l, ika tamali:n, se: kita:lia ahko wa:n ompa tahtapilowah, mm. Ompa yetok na:notsi:n itasa:l wa:n ompa yetok ta:totsi:n itasa:l, sekosah, mm. Kalimeh i:pa kipiayah sa:ntohi:pan, i:pa 'ka:wilia:ya. Ke:mah, yo:n i:pa tika:wayah sa:ntohi:pan por.... Ne: *tanto*** to..., to..., to..., toaltar** ke:meskia tikchihchi:wayah ompa ne: para ta:lkuiah se: *lugarcito**, yehwa ya para toxa:ntohi:xpan ke:meskia ta: tik..., tiketsah ya ne:n kowketsal ihkón, 'ketsah o:me kakkuetsalmeh ta:i:x..., tai:xkua:yo:t t'ta:liliah wa:n ke:mah tikx..., t'ta:liah se: tai:xkui:lo:t nika:n tata..., tani. Tai:xkui:lo:t ke:meskia para ompa ya tiksowatih ne:n wapalmeh, xo:no:wapalmeh tikxihxi:mayah, xo:no:wapalmeh ihkó:n. ompa tiksohsowayah tan..., wapaltsitsi:n, ompa tiketsakih tosanti:toh. Tosa:ntohtsi:n, ompa ya ne:n tikechiliah ne:n ne:, ne:, ne: xo:chia:ko:n, sokiko:mit, ka:n, ka:n tik..., monekiti te..., tepos oso toni de *plásticos** ta: tik..., tikinkuiah sokikaxit, onkakayah soki..., sokiko:meh, sokiko:meh ika se: kitaa:kechia:ya. Seki na:nomeh, nikitaya neh no..., nowelitah, kichihchi:waya ko:ko:ntsitsi:n para ixo:chia:ko:nko:mit kihtowa:ya, mm. 'Konkuia sokit *hasta** ne: se: *lugar** kiliah teposkal, *hasta** ompa tikonkuiah we:noh ne: ka:mpa tikihtowa, ne: xi:lo:xochit paratani tiahkah wa:n yo:n se: ta:tamanis, yetok se: teposkal, se:, se: kali entó:s ompa yo:n t'konkuiah sokit, *o** kichihchi:wayah kali, ka:mpa yeski, *hasta** iwki ok no:má:n konkui, ompa ne: *todavia** pos *este** para kichihchi:wayah ko:meh, koma:lmeh, mm. Pos kichi:wa o:me ko:ntsitsi:n wa:n tiketsah ya *altar**, ompa ki..., kita:lia ya xo:chitsi:n pero ihwa:k katka a:mo takowal xo:chit, ta: ihkua:k *natural** ke:meskia, nika:n kayo:t katka, nika:n *criollohxo:chit**. Kitemowa:yah sempowalxo:chit, olo:xo:chit, xe:lahxo:chit, yo:n ka:ketsayah ompa ne: itech n' *altalitoh**, mm. *o** teisá: xo:chitsi:n, yo:n kuitapi:lso:rrah kiliah, yo:n kostikxo:chit, mm. Yo:n taa:ketsayah ika, a:mo [ke:meh] a:xka:n nochi takowal xo:chit, mm. Wa:n koma:mo se, koma:mo se: kahsi i:n tikilia kuitapi:lso:rrah ixo:chio. żTon xo:chio kikuiah? Olo:xo:chit, tein tikahsik xo:chitsi:n, kipia ke tikahsis, miak xo:chitsi:n onkak. Yo:n kiliah tehwa ne: e:esta:mbrehxo:chit, a:xka:n kiliah *molini:llo**, koyo:meh kiliah *molini:llo**. Pero tikiliah e:esta:mbrehxo:chit**, ke miak ta:taman onkak xo:chitsi:n. No: nehjó:n mochi:wa nika:wi:n mah se: kitepe:wa sah, mah se: kito:ka. Yehwa yo:n kitekia *puro rollitos** wa:n kaha:ketsayah, mm. I:pa tapopo:chwiah tokni:wa:n. I:pa tapopo:chwiah, *pues** ho:rah kopal. Wa:n kichihchi:wa na:notsi:n tekolkax wa:n ika tapopo:chwia, mm, i:pa. [ki]tatia:yah s..., tane:x, kichihchi:wayah ke:meskia, tikowayah ne:n *cera o** kipiayah ne: nektsitsi:n ke:meskia de n' wehweikeh de n' kiliah *enjambres** yehwa yo:n ki:xtiliah *cera** ta:tomeh wa:n kichihchiwayah ne: *cerita** wa:n kixo:taltiah *altari:xko** wa:n koma:mo kuiah *aceite**, neh kuali n'chichi:wa n' *aceite** niktekiti *aceite** wa:n n'chipa:wa wa:n n'molo:ntia wa:n kuali, kuali n'chihchi:wa n' *aceite**. Entó:s ika se: *vaso** n'ta:lia:ya ne:h *aceite** wa:n xo:tatok nochi n' to:nal, nochi yowak, ehe. *Aceite** kitatia:yah *más**, kichihchi:wayah *aceite** nika:wi:n, mm wa:n koma:mo wa:l..., kinamak..., kowayah, aya:mo *veladora** ka:chi a:mo onkaya ya, i:pa sayoh *aceite** wa:n no: n' *cerita** kichihchi:wayah. Wa:n *aceite** żToni se: kikui se: kichihchi:wa? *Aceite, aceite semilla,** mm. pero nika:n we:noh, neh niki:xmati kikuiah semi de yo:n *aceite, aceite** kit, *aceitexiwit** yo:n onkak, moskaltia, nika:wi:n onkak wa:n *isemillita**, komoke se: kisentilia wa:n kue:chowah na:nomeh, kue:chowah kualtsi:n wa:n kimolo:ntiah wa:n Ki:xa:te:kah ke:meskia i:xcha:wka, sepa kitsoyo:niah i:xcha:wkah *hasta sin ....** Kualtsi:n tata nochi n' a:t ke:mah ki:x..., kixtiah ya yo:n, ki:sa ya n' *aceite**, mm. Yehwa kuali kixo:taltiah ya. Wa:n kichi:wayah ikpat de n' ichkat pos ke:meh onkaya ikpat nika:n, ichkat nika:n kito:kayah. T'chi:wayah, neh n'chihchi:waya ne:n, n'piaya malakat ika noaweli:tah n'pale:wia:ya, n'piaya malakat, n'piaya n'..., nochipa n'chihchi:waya, nitekitia n' *hilo**, tiktila:ntiowih ichkat, t'tetsi:lohtiowih ichkat wa:n nika:n motetsi:lohtiw, kualtsi:n momali:ntiw, mm. żWa:n kalte:nte:noh ke:ní:w tatsakuayah? A:, ika, ika tsakuilo:t, t'ta:liah, t'wi:pa:nah n' tsakuilo:t komo ti..., ohtat tikui:pa:nah wa:n koma:mo tikxihxi:mah xo..., *xo:no:tablitas** wa:n tikinkua:kahkalakiah sayoh ne:, t'ta:liah o:me kowit ompa ti..., tikua:kalakiah ya nika:n. Pero komo tawi:pa:n ke:meh ne: de n' ohtat, entó:s t'ta:lia:yah se:, se: komekat ihkó:n para tikua:kalakiah ompa kowit a. T'ahokuih komekat, t'kua:kalakiah nika:n pos a:mo tatapowi ok, mm. Tatsaktok a, yo:n kilia:yah tsakuilo:t, mm. Wa:n i:n tsakuilo:t ika toni ne:n se: kitili:ntia:ya ne:n ihwa:k yowak katka wa:n para mah .... *Este** a:mo tatapo ke:meh yo:m itskuinti *o** a:ksá: tokni:w. Se: kitai:xkechia ika se: kowit, aha, se: kikui se: kowit, *solo** ika se: kitai:xkechili, kilia:yah tai:xketsalkowit. Yehwa se: kita:..., se: oso o:me se: t'ta:lilia, ke:meh kihto:s na:notsi:n, Se: kita:lia o:me, se: oso o:me para *con eso** a:mo kitope:wa, a:mo tatapowa a:ksá:, *más seguro** se: kochi a, mm. Xite:chilwi ne:n moto:ka:y. Neh noto:ka:y Miguel Francisco Cruz. żKa:nachi xiwit tikpia? Pos *hasta** ekintsi:n nikpia *casi ochenta y un ańos**. Mm, wa:n kati:n xola:l tiwa:le:wa. Sua:pila:ko, yankuiktla:lpan. *Bueno** tasohka:matik miak.