A:man kuali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichi:wa i:n witó:n. Wito:n, ke:n a:mo. Wito:n se: ki..., se: kichihchi:wa se: kowit ne:, se: kite:mowa seki..., saki..., sakie:ra de [sa]kie:ra se:, se:, neli tikihto:wak:n ne: se:, se: tamachi:w, se: tamachi:w tak se: ki..., ke[ní:w] ka:nachi kipia yo:n, ke:ní:w se: kihto:s. Se: tamachi:w pero de, sakie:ra de, mah tikihto:ka:n de: ma:kui:l mo:lik mah 'ta:li:ka:n de wito:n, ma:kui:l mo:lik de weyak kowit. Se:, se: kowit se: kite:mowa tein yo:n achi a:mo, a:mo sempitsa:wak *o** sentoma:wak. Se: kowit se: kite:mowa, ata onkak kowit ke:meh yo:n kahfe:nkowit, yeh ata ts..., yeh tsi:ntoma:wak moskaltia wa:n kua:pitsa:wak, yo:n semi kuali para, para yo:n wito:n, teyin, teyin yo:n sem..., sempitsa:wak a:mo kualtia, *porque** yo:n a:mo momela:wa niman wa:n kuetaxtik, se: kito:ka ya wa:n se: kite:mpilowa, momela:wa yo:liktsi:n i:pa cholowa chikteh. Komo tikneki tiki:tski:s chikteh pero x'te:mo se:, se: kowit tein tsi:ntoma:wak wa:n *hasta** kua:pitsaktik ihkó:n ke:meh yo:n *poste** kichihchi:wah koyo:meh yo:n timekat kite:mpilowah ika, kua..., tsi:ntoma:wak wa:n pitsa:wak wa:n yo:n iwki se: kite:mowa, yo:n tsi..., se: ma:kui:l mo:lik se: kiteki yo:n wa:n nehjo:n se: kiteki a ne:n, se: kiteki a, semi kuali kowit yo:n para se: kichi:was ne:n, se: kita:li:s ne:n mi:nkat se: kite:mpilo:s, mono:tsa minkat ompa se: kite:mpilowa wa:n se: kiteki kowtsi:n de yo:n para wito:n, se: ki..., wa:n se: kiteki ne:n, *o** se: kichi:wa tamali:n mah, mah de *pita**, koma:mo *pita** ne:, ekintsi:n kinamakah ehe yo:n, yo:n kita..., yo:n ika tatamachi:wah *o** kita:liah yo:n tein tepa:nchi:wanih initamali:n wa:n achi i:xtoma:wak se: kikowa wa:n se: kilpia kachi, kachi ihsiwka yo:n, a:mo se: kimali:ntok ok tamali:n, achto ne: t..., tikmali:nayah, ne:chne:xtilih nowe:ita:tah ye:konkaya *pita** de, kitekiti *pita** wa:n se: ki..., se: kite...., se: kowit alaxtik ompa, ehkawa:s, tikpiayah se: ehkawa:s ompa kilpiah ika se: tamali:n no: wa:n ke:mah ki..., ki..., kichipa:wa ya ne:n *pita** ke:mah, *imacheteh** ite:ni:ka:n kichi:wa ihkó:n kitila:na para nika:mpa, kitila:na ihkó:n kemah kichipa:wa, ki:sa ne:n ipacho ne:n *pita** wa:n ke[mah] yo:n, pero yo:n i:xkopa, a:mo i:ka:nkopa tein i:ka:n tatampakopa wa:n ik..., wa:n yo:n kix..., kiahketstite:kah ne:n pi:tahma:it wa:n kilpiah nika:n wa:n ke:mah, ke:mah nika:n kitila:nah ika *machete**, ihkui:n kitelta:liah *fuerte** ya chika:wak, chika:wak kitelta:liah ihkó:n, ki:sa yo:n ipacho wa:n ke:mah moka:wa ya ne:n i..., ikpayo ya ompa ke:mah ki:xtiah yo:lik a wa:n kiki:xtiah ika imo:lik, ihkó:n kichi:wtiw, kite..., kitsetselohtiw ihkó:n, kitsetselowa ihkó:n, kimali:na, kimali:na wa:n kix..., ke:mah kichi:wa ya tamali:ntsitsi:n i..., i:xo:me, pero yo:n takua:wak kachi ke a:mo ne:n kinamakah koyo:meh. Takua:wak yo:n xiwit ima:x..., i..., ikuomekayo kipia ke:mah kichi:wayah ne:n tamali:ntsi:n, kichi:waya posa:l, sepa se: kichi:wa posa:l wa:n se: kilpilia:ya tako:t ne:n tein para wito:n se: kua:ilpilia:ya wa:n ke:mah se: kiteki se: kowtsi:n tsi:tsikitsi:n kiera, kie:ra de o:me mahpil de we:yi kowtsi:n, yo:n para mi:nkat. Sepa se:, *mis...,** kachi yeh, yehwa, yehwa itech ne:n tamal..., tein posa:l tikta:li:ti a yehwa *mis...**, yehwa okachi ne:n se: kite:mpilowa iwa:n ne:n se: kitahkoilpia se:, se: kichi:wa ihkó:n se: 'kua:tetekuinowa, ompa ya, ompa yetok a ne:n kowtsi:n ke:mah ati..., wa:n yo:n tikte:mowa ne: pomarrosahkowit, tako:t, achi pitsa:wak, de se: kimetsto:ka, se: kimetsto:k nika:mpa, sepa se:, se: kua:to:ka ne:paka ya wa:n sepa se: kikui se:, sepa se: kito:ka nika:n sepa ne: ke:mah 'tekiah ne:n, ne:n para i:xtapal sah kowtsi:n ompa n' 'ta:li:s a ne:n, itech 'te:mpilo:s a wito:n 'tekiah se: kowtsi:n no: ke:meh 'tamachi:was, ke:meh tikto:kak ne:n yo:n chiko..., tikchihkoloh ya, tiktamachi:wa ton *tanto** de ki..., de, de weyak, tikteki a kowtsi:n wa:n ke:mah tiktil..., tik..., i:k..., tikpil..., kilpilia ya ne:n, ne:n mi:nkat. Tikto:ka, tikto:ka chika:wak, wehkatan mah to:kto ne:n, ne:n mowito:n wa:n *hasta** ka:mpa tiwelis teh, teh *hasta** ka:mpa motili:nti:ti:w, ompa ke:mah tik... wa:n tikta..., tikto:kas, ke:mah tiktila:na ya ne:n wito:n wa:n tiki..., tiki:tskia ya itech ne:n imi:nkat a wa:n tikte:nkalakia ihko:ni a, itampa tikalakiah yo:n tikchihkoloh kowtsi:n tikto:kak, ompa tikte:nkalakia ya ke:mah tik..., tikte:mpiloh ya, tik..., tikue..., tikuiti a kowtsi:n tein yetok nika:n i:xtapaketok nika:n tikta:lia ya itech ne:n kowtsi:n ka:mpa tikchihkoloh, ompa tikte:nta:lia wa:n ke:mah nika:n tikte:m..., tikte:mpilo:ti a itech mi:nkat a tako:tsi:n, nika:n 'te:mpilowa ihko:n wa:n ke:mah para, para wi:tsa ya chiktehtsi:n tik..., taksak nika:n, te:ntapetsko:s wa:n mok... yo:n, yo:n tikta:lia ne:n, ne:n posa:l ya kitila:na ya wa:n ki..., k..., mela:w mometsilpia ya chikteh pero yo:n nimitsilia ne: kit, tikis..., nika:n 'te:mpilowa itech ne:n, de ka:mpa 'chihkoloh kowit ompa 'te:mpilowa mi:nkat wa:n nika:n 'te:mpilowa ya ne:n, ne:n kowtsi:n tiki:xtapalta:lih ompa ke:mah xik..., xi..., ximonehmachti wa:n a:mo ximoixtoki para a:mo mitxi:xpitsi:ni:s, no:, yo:n no:, no: semi te:mach. Mah te:mpilkato ihkui:n, tikme..., tikmela:wa ya ne:n moposa:l tikpanke:ntia ya ne:n kowtsi:n i:xtapaletok, tikpanke:ntia ihkó:n wa:n ke:mah, etok a. Tikta:lia nika:n takualo:t, komo 'ta:lia, 'ta:lia chi:chiwala:yo:t, ti:ltsapot *o** xokot nika:n tiki:xtapa:na wa:n itech yo:n o:me xokot tiktekik 'teki se: kowtsi:n, se: kowtakotsi:n wa:n ekapitsti wa:n i:n de xokot tik..., x'to:kili ihkó:n para n', yo:n para a:mo ne: koli:ni:s chikteh wa:n ki:xkepas wa:n yeh tawetsis ne: yo:n xokot, takualo:t wa:n a:mo mokuis chikteh, mokuis ne:n takualo:t sah. Wa:n mah ye..., mah to:kto ika se: kowit, se: kito:kili kowit ihkó:n wa:n nika:n t'ta:lilia kowtsitsi:n para a:mo kalakis nika:n ne:n chikteh 'ta:lilia kowtsitsi:n ihkó:n mah tsakto nika:n ne:n takualo:t koma:mo wi:tsa ya chiktehtsi:n de taksatiwi:ts nika:n ta:lpan wa:n moketsaki itech kowtsi:n i:xtapaltok wa:n taksa pos 'telta:lia ya wa:n tawito:nia wa:n moketsaki ki..., kimetsmeka:nia ya wa:n momela:wa ya wito:n ihsiwka, ompa moka:wa ya chikteh. Yehwa yo:n, e:mah yehwa yo:n se: kichi:wa. Kati:n chiktehmeh kuali se: kinkui ika wito:n. Mah yo:n, ke:meh yo:n tepe:..., kiliah, ki:xmatih n' totahto:l tepe..., tepe:chiktehmeh kita..., kita..., *palomitas** yo:n tikiliah tein ekintsi:n koyo:tahto:l i:n *palomitas** pero tepe:hiktehmeh kiliah, tepe:chiktehmeh wa:n mokui no: ne:n chiwihkoyo yo:n yeh se:, a:mo se: kita:lilia xokot, yeh a:mo kikua xokot, se:, se: kita:lilia, koma:mo tao:l, se: kita:lilia exoyema:n wa:m moye:kkuih chiwihkoyomeh yo:n. Yo:n, yo:n chiwihkoyomeh, tekolotikeh, metschichikiltikeh ke:meh *popollitos**, ihkui:n, ke:mah ihko:n, kaxti:lmeh yo:n tikiniliah, tehtekolotikeh chiktehmeh wa:n yo:n mokuih no: ika, pero ika, ika exoye:ma:n, se: kite:..., se: kite:milia wa:n se:, se: kitakechilia, ke:mah mokuih no: yo:n wa:n nehjó:n ke:meh yo:n, ke:ní:w kiliah, kose:lo:meh kiliah yo:n tein koso:lo:meh kiliah i:n chiktehmeh tein yo:n nika:wi:n nemih yo:n kikuah teisá:, kení:w kinto:ka:itiah, kikuah yo:n wa:wkowtet semi wa:n se: yo:n kos..., kostikchiktehmeh yo:n kiniliah *este**, kostikchiktehmeh wa:n seki chi:chi:ltikchiktehmeh kim..., pero a:mo, taman sah kinto:ka:itiah, yo:n nehjó:n kose:lo:meh kiliah yehwa ne:n kuitatohtok. Yehwa yo:n, o:me tamameh, seki kuitatohtok yo:n tein pohpoxkostikeh wa:n yo:n kose:lo:meh yehwa yo:n kilia de, ata kechista:keh nika:n, koyo:kopa kiliah de *collar, primaveras** kiliah *de collar** pero yo:n koyo:kopa pero tehwa:n totahto:l ne:n kose:lo:meh wa:n yo:n seki kohkostikeh, yo:n kualtsi:n, kualtsi:n kui:katiah no:, mowi:katiah nehjó:n yehwa nimitsilia kuitatohtok. Ome taman, o:me taman yo:n chiktehmeh yo:n kuitatohtokmeh, ke:mah yehwa yo:n mokuih semi, ke:mah. Wa:n komohkó:n *este** a:mo se: ki..., se: kipia ne:n tikihtowa, *bueno** kuali se: kikuis ne:n *pita**, koma:mo se: kipia *pita** toni kuali se: kikuis. Pos ne:.... Xo:no:t Tamali:n ke:meh yo:n se: kiwa:tsa de yo:n tepa:nchi:wanih ki..., kita:liah pero yo:n tein tamali:n i:xo:meh, yo:n a:..., a:mo yo:n, yo:n, yo:n takua:wak yo:n, yo:n yema:nik, yehwa yo:n semi.... Neh nikitaya seki kikuih yo:n .... Mm. Ke:mah yehwa yo:n, yehwa yo:n se: kikui para yo:n Ta..., tamali:n teyin, teyin yema:nik para kuali momela:wtiki:sa. [Ke]mah koma:mo *pita** pos te..., achto onkaya, 'chipa:wayah *pita** ekintsi:n nio:n no: *pita** a:mo teyi ok, kipolowah nochi, a:mo, tika:wah yo:n, tikuih nochi koyo:tachihchi:w. Te:chilwi moto:ka:y. Ne: José Ernesto Vázquez Chanico. Wa:n xiwit tein tikpia. Ne: ch..., e:yi powal wa:n na:wi xiwit. Wa:n kati:n xola:l tiwa:le:wa. Sa:n Miguel Tzinacapan.