A:man x'te:chtapowi keni:w ne:n se: tama:tawia. Ah, se: tama:tawia onkak de o:me *hasta** miak taman. *Porque** kemasá: se: tama:tawia..., onkak se: tama:tawi:lis de yowak. Ke:meh i:n, i:n, i:n tie:mpoh de mayo *cuando** kaxa:ni n' a:t wa:n takawa:ni. de yowak n' a:t kawa:ni *porque** n' tet nochi n' tein we:ia:t te:ntok ne:n a:tet. kima: n' to:nal wa:n yo:n yowak ke:mah kawa:ni a. N' a:t nochi kawa:ni a we:ia:t. Wa:n ke:mah ki:sah ya n' xilimeh. Motate:moli:tih yowak ki:sah ya, ne:nemih ne: nochi n' ka:mpa kahsi intakual. Wa:n ompa se: yowi a se: yeh, se: tate:mo:ti a, se: k'wi:ka ne:n... Ne: ke:man tikuiah kanti:l, ekintsi:n onkak *lámparas**. Ne: se: ta:wihtiw a ika kanti:l wa:n tikita i:xkahkawa:ntiwi:ts a ihkó:n ne:n xilitsi:n. Yo:n ma:tat se: kikui wa:n, se: kikui ma:tat, ke:mah nika:n n'piaya *listo** no: ma:tat. Ke:mah nikita wi:tsa ya xili nikta..., yo:n se: kitapachowilia. Ihkó:n se: tama:tawia, se: kitapachowilia. Ke:mah se: kime:diotetsi:lowa tepitsi:n ihkuí:n wa:n ke:mah mo..., de k..., k'oli:nih ya n' xilitsi:n, ahkotsikui:ni a wa:n molpih ya, ke:mah t'tila:na ya wa:n ke:mah tiki:xtia ya moxilitsi:n. Ke:mah tiki:xtia, tikua:pa:tska wa:n t'kalakia momorra:lko para a:mo cholo:s *porque** komo a:mo tikmiktih pantsikui:ni sepa. Panki:sa itech se: imorra:l pawetsi. Yo:n *cuando** se:, *cuando** se: tama:tawia yowak, yo:n *cuando** ki:sah sah ihkó:n. A:mo se: tapahwia, se: nemi sah n' a:taw yowak, se: tate:mowa wa:n ki:sah de yowak miak xilimeh. *Pero** yo:n a:mo se: kitokilia ma:tat, se: kitapachowilia ihkó:n nimitsilia. Se: kitapachowa wa:n se: kitila:na tepitsi:n, mah koli:ni:ki a, ahkotsikui:ni wa:n t'tila:na xilitsi:n. Ki:sah ma:chikomeh. Wa:n onkak se: tama:tawia no: n' tama:tawi:lis. Ke:meh i:n we:ia n' a:t, de junio ya, julio *o** agosto, kemeh i:n we:ia n' a:t. Pexo:ni a n' a:tawa:t no:chi wa:n sokiowa n' a:t, ke:mah ne:..., tein a:mo motatsiwilia, ma:ski ika kiowit se: yowi ok moahkotetekuinowa wa:n yowi a ne: ka:mpa a:taw ya. Ka:mpa yo:n mote:maki miak tahsol, a:..., a:tahsol mote:maki a *o** ka:mpa monechikowa tepitsi:n miak..., de miak *cosas** tein moa:toktia. Aha:te:n ya, ka:mpa a:mo, a:mo kipia, mokahka:wtok n' a:t, ka:mpa tepitsi:n motsikowa n' a:t. Ompa tiow wa:n xikxihxi:wahwi ompa tik..., ompa wi:tsa yo:n..., yo:n tepe:michtsitsi:n, xilitsitsi:n nika:n tik..., a:mo nikmati keni:w seki kiniliah ma:lomeh kiliah, ne:wi:n tikiniliah tepe:michtsitsi:meh, tepe:..., tepe:michimeh. de se: kiwahkalowa ompa ya se: kinki:xtia ya *pescaditos** wa:n komohkó:n ne: tiknekih, ompa wi:tseh, i:xnentok a *cuando** onkayah xilimeh a:mo we:i, te:kua:kualiah xilimeh. Wa:n teh *ma..., *más** wehkatan komo teh tii:xchika:wak tepitsi:n, a:mo timohka:t de n' a:t, timotokia *más**, kachi wehkatan tepitsi:n ka:mpa, ka:mpa miak a n' a:t yahtok. Taxi:wahwi tatsi:ntan ximo..., wi:ka moma:taw *hasta** tatsi:ntan ihkó:n taxi:xi:wahwi ompa wi:tseh ya yo:n pehpetak..., pehpeta:ke:n ne: michimeh kiliah petakmichimeh onkakeh. Wehwein kachi wa:n okachi chia:wkeh *más** kachi ahwia:keh, wa:n ompa wi:tsa ya xilimeh no: iwa:n ya, e..., yehwa:n mo..., xilimeh ne:nemih tatsi:ntan *cuando** we:ia n'a:t, ke:meh sokikalakih pos ne:ne:nemih ya a, mopale:wi:snekih. wa:n komo tiah ka:mpa okachi wehkatan ka:mpa kachi wehkatan n' a:t ompa se: kixi:wahwihtok, ompa sah tihkatos wa:n a:mo tiki:tski:s yo:n michimeh tein kahkawaktikeh kiliah, e:mah. Onkakeh ompa ne:n, ka:mpa wehkatan, ka:mpa a:te:n mota:liah yo:n tepe:michtsitsi:n wa:n yo:n nemih ka:mpa eski a:pitsaktsi:n yo:n a:te:n mota:liah wa:n tahsol mote:mah ompa pero neh niki:xmati *porque** nia:t..., nia:tawnemi wa:n tama:tawia *cuando** we:ia n' a:t niow nitama:tawi:ti wa:n niki:tskia sakie:ra se: *cubetita** niki:tskia de ma:lotsitsi:n nikwa:lkuia wa:n koma:lixkah ya, e:mah. Pero neli komo tatsi:ntan se: tama:..., komo achi wehkatan se: motokia se: kuah..., se: ko..., wa:n se: tama:tawia ihkó:n ompa wi:tsa ya xilimeh, mokalakia *cuando** onkakeh wa:n a:mo pos ne: yehwa yo:n, yo:n michimeh tein kahkawaktikeh. Wa:n seki kiliah kua:xahxakachmeh ya wa:n ompa, tatsi:ntan yehwa:n a:mo pi:sah a..., pa:nía:n *lo que** yehwa:n tatsi:ntan yetokeh de n' a:taw, itech n' a:t. Yehwa yo:ni. Onkak o:me taman se: tama:tawi:lis, o:me taman, se: taman *cuando** se: tama:tawia de yowak wa:n *cuando** se: ki:tskia soh ne: michimeh sah *cuando** taa:weia, a:te:n se: moketsa *o** ka:mpa ne: se:, para se: kinki:tski:s xilimeh. E:mah, pero *cuando** we:i n' a:t a:mo weli semi a:tatahko se: tama:tawi:ti ke:meh i:n *cua..., cuando** se: tama:tawi:ti ika xilimeh sah de yowak *cuando** ki:sah se: kitapachowa ma:tat wa:n se: kitila:na. E:mah, o:me taman tama:tawi:lis wa:n sentaman sah se: taxi:wahwia sah, tein ya moka:wako ne:n ma:lotsi:n ompa ne:, michin, michin tein moka:wako e:mah, yehwa yo:n. Wa:n ma:tat ke:ní:w se: kichihchi:wa. Pos se: kite:mowa se:, se: kichi:wa se: kowtsi:n, ihkui:ntsi:n oso se: sakie:ra se:, se: kua:rtah wa:n tahko se: kiteki kowtsi:n se: ohtatsi:n se: kixi:ma, se: xiki:ma pitsa:wak ke:meh se: kipa:kti:s *o** tepitsi:n pata:wak. Komo pata:wak *más** kachi se: kichi:wa ne:n ohtatsi:n i:xwe:wehka ki:sa ne:n tamali:n komo chi:wa pitsaktsi:n wa:n yehwa titekpa:ntiw ke:meh ka:nachi tiknekis de, de se: *ciento** wa:n tahko, o:me, *bueno** ke:mah mitspa:kti:s, 'nekis *más** we:i moma:taw, kie:ra o:me *ciento** t'chi:wa pero neh n'chi:wa de, de se: *ciento** wa:n tahko oso se: *ciento** wa:n sempowal wa:n mahtak *o** se: *ciento** wa:n sempowal 'chi:wa de, de i..., i..., ka:si nikihilpia ihkó:n mahyá: tikihto:ka:n de, de i:x... i:xkoya. De i:xmeh mah tikihto:ka:n. Wa:n nehjó:n nikilpihtiw itech n' ohtat niktekpa:na wa:n ke:mah niki:sa yo:n nik..., nikopi:na ya, sepa seki niktekpa:ntiw ihkó:n nochi, nochi yehwa yoni, nochi n' ohtat, yehwa notamachi:w ohtat nikui para nikyewalowa, ke:mah *hasta, hasta** motsakua tatsi:ntan ke:man tikita ke:meh se: mo:lik ahsi *o** se: mo:lok wa:n tahko, ke:meh t'nekis, *o** se: mo:lik, komohkó:n se: mo:lik wa:n tahko nikneki pos ne: niktsi:ntsakua ne:n notamali:n, niki..., niki:xtilia ya n' ohtatsi:n wa:n ke:mah nikilpia ya wa:n ma:tat a. Wa:n nika:wa se:, se: tamali:n ite:no para yehwa ika *cuando** n'te:mowa noma:tawkow nikyewalowa ya, nikilpia ika se: kuamekat wa:n ne: a:taw ya, wa:n ke:mah yo:n tamali:n tein ite:mekayo noma:taw ika nik..., nikwi:pa:na ya itech ne: ma:tawkowit, ihkui:n n'chi:wa ya para yehwa ne:n kitsakuilia ne:n, ompa nikte:mpilowa ya wa:n sepa nikilpia itech kowit nitama:tawwia ya, ihkó:n nitaxi:wahwia ya, iwki yo:n, ke:mah. Wa:n tein tikihtowa se: kihkiti toni ne:n se: kikui ne:n se: kihkiti ma:tat. Pos ne: ekintsi:n onkak yo:n *plástico** kinamakah, wi:tsa de.... Tepa:nchi:wanih kita:liah yo:n, yo:n kikowah, *plástico** kuali se: kita:lia. Se: weli ika se, se: kichihchi:wa se: ima:taw wa:n koma:mo pos tehwa:n t'chihchi:waya ika, ika *pita**. *Pita** i..., tahtamati ne:n, tahtamati *pińa** ne:n mochi:wa, *pińa** ima:i, yo:n xiwit se: kiteki wa:n se: kiteki, *según** ke:meh se: kahsis, se..., we:weyak, onkak seki we:weyak onkak nextik *pita** wa:n onkak kostik *pita**, ehe. O:me taman onkak. Tein nextik *pita más** we:weyak ima:xiwyo, we:weyakaxtik mochi:wa wa:n tein yo:n, yo:n seki kostik, tsikitsitsi:n ima:xiwyo sah. A: wa:n yehwa yo:n se: ki..., se: kichipa:wa, se: ki..., se: kuiti wa:n se: kilpia itech se: kowit tein, mah ohtat, *más, más** alaxtik n' ohtat, se: kite:mowa tein toma:wak n' ohtat wa:n, se: ki..., se: kilpia ika tamali:n ahko wa:n, wa:n ke:mah ne:n tani no: se: kilpia para a:mo moli:nis, a:mo moxola:was yo:n, tili:ntok kuali, ke:mah tein momachete** tein ika:n kipia momachte wa:n tik..., tikxita:nia *fuerte** ihkui:n, tikxita:nia mah taneki:sa de n' i..., i..., ne:n ipachyo, ki:sa ihkó:n, ki:sa, ki:sa *después** ke:mah tik..., tiki:xtia ya n' *hilo** wa:n tiktetsi:lowa ya wa:n tikmali:na ya wa:n yehwa ya t'chi:wa ya para tikchi:was moma:taw. Yo:n kachi takua:wak ki:sa yo:n, yo:n *pita** wa:n ki:sa *mas** pitsaktsi:n se: kichihchi:wa, taxi:kowa para se: tama:tawi:s, para, komohkó:n para tktsowi:s sah xilimeh wa:n komo tikneki para ne: titaxi:wahwi:s sah *cuando** we:i n' a:t, kachi toma:wak moneki *porque** wehweliwi, ke:meh wi:tsa miak tet *o** witsti, tiktsaya:na niman moma:taw. Moneki, moneki se: kipias o..., o:me ta..., o:me taman de n' ma:tat, se: i:xtoma:wak wa:n se: i:xpitsa:wak tepitsi:n para yo:n i:xpitsa:wak para nehjó:n titatsowi:s sah ika ne:n, de yowak tinemis xilimeh wa:n para titama:tawi:s sah *cuando** ye:wa n' a:t moneki tein i:xtoma:wak para taxi:ko:s, yehwa yo:n, mm. Yo:n i:x..., ke:ní:w se: kitamachi:wa n' *pita**, i:xkahka:nachi se: kikui. Pos ne: se: yehwa se: ki:xeheko:s komohkó:n tepitsi:n nikneki mah pitsa:wak pos kuali nikuis i:xchikue:yi sah i..., i:n..., yo:n i..., i..., ikpayo kiliah, wa:n komo nikneki *más** tohmoma:wak pos kuali se: kikui sake:ra de, de kaxto:lose: *hilitos**, mah n'chi:wa n' tamali:n ki:sa i:xtohtoma:wak tepisti:n. Ke:mah, yo:n ke:meh se: kipa:kti:s, ke:meh, ke:meh se: kinekis, i:xtoma:wak notamali:n *o** n'neki pitsa:wak pos kuali niktsi:nki:xtia de n' tamali:ntsitsi:n para pitsa:wak ki:sa, e:mah, yehwa yo:n se: kichi:wa. Tikihtowa iksá: koyo:ni ne:n ma:tat, komohkó:n koyo:ni kuali se: kitasa:lwia *o** mah se: kichihchi:wa. Kuali se: kitasa:lwia, kuali se: kitasa:lwia pos se: kite:mowa se:, Se: tamalin wa:n se: kilpia ke:meh se: kineki wa:n se:, se: kitsakua, komo semi a:mo kualtia pos se: kichi:wa sepa se: yankuik, kipia se: kichi:was sepa. Ke:meh ka:nachi to:nal te:kui:lia se: kichihchi:wa ma:tat. Ke:mah. Pos te:kui:li:s ne: komo se: mihsiwili se: to:nal wa:n tahko, o:me to:nal, o:me to:nal te:kuilia se: ma:tat se: kichi:wa pero mah se:, mah yehwa ika sah se: mota:li, a:mo se:, kanah se: yowi de time:wa kualka:n x'chi:wa wa:n x'chi:wa *hasta** tima:tamis moma:taw e:mah, ihkó:s se: kichi:wa, mm. Wa:n yo:n tikihtowa se: kihkiti, se: kilpihtiw. Se: kilpihtiw, se: kilpihtiw para moka:wa ne:n ke:meh se:, se: kipankui ihkó:n nochi ne:n no..., nohjó:n ihtatsi:n se: kixi:ma para moka:wa ya *cuadritos** yo:n komo t'neki nimitsilia *más, más** i:xwehwei pos t'teki mohtaw pa:pata:wak, komo t'neki *más** i:xpisi:ltik pos pitsaktsi:n ohtatsi:n pero kualtsi:n ki:sa *finito mo..., moma:taw. Wa:n ihkó:n a:mo ki:sa ma:ski yo:n michimeh tsikitsitsi:n, a:mo kipanowi:s wa:n yo:n tein i:xwehwei ki:sah, *solo** para xilimeh sah i:pa, yehwa sah yo:n, mm. Nochi a eski de i:n se: tama:tawia. De ke:ní:w. Nochi a, a:mo teh *mas**. Ah, yehwa ya, nochi a. *Bueno**. Nochi a. Komohkó:n xite:chili ne:n moto:ka:y Ok..., NiErnesto Vázquez Ka:nachi xiwit tikpia wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:w. Ne:.... Ne: nikpia e:yi powal wa:n na:wi wa:n ne: niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.