A:man xite:chtapowi keni:w se: kichi:wa i:n ochpa:n. Ochpa:n se: kichi:wa nejo:n, ko:...,yo:n..., yo:n ochpa:n kuali se: ki..., ke:meh chiktehkone:meh se: kinki:tskia yo:n kui:kuiltsitsi:n ne: ehkawtah mo..., nemih ata, ka:mpa se: tato:kati ke:meh i:n, i:n *cuando** se: tai:xta:i *para** se: tato:kas mi:l. m..., semi onkakeh yo:n kui:kuiltsitsi:n kiliah, yo:n..., yo:n... yo:n poxkosmeh, yo:n tao:lchiktehmeh. Miak taman chiktehtsitsi:n komo se: kineki se: kinki:tski:s. Wa:n yo:n se: tachipa:wa ne:n ochpa:n, se: kalaki ihkó:n ka:mpa yo:n ehkawtah se: kalaki wa:n se: tachipa:wa, se:..., se: tame:wa kualtsi:n mahyá: yo:n ti..., tixo:chito:kati, se: tame:wa *pero** pitsa:wak sah, pitsa:wak sah se: kichi:wa..., n' tai:xchipa:wa. Ihkó:n tai:xchipa:wtia:s wehkatsi:n, wehkatsi:n ihkuí:n t'chi:was, sake:ra..., ke:meh teh tik..., tikihto:s kuali tiketsas n'..., ne:n..., ne:n tsonti ke:meh tikihto:s ne: ka:nachi tiknekis tiketsas. Wa:n t'tachipa:wa ke:mah tik..., tikteki a n' ehkawkowit. Yo:n chiktehkone:meh se: ki:tskia a:mo..., a:mo moneki chihchika:wkeh semi mah kuahkuali kowit. Ehkawkowit t'teki oso yo:n mo:so:t, mo:so:takot achi takua:wak. Wa:n tik..., tikchi:wa yo:n..., yeh m..., se: kita:lia n' ochpa:n, achto se: kimali:na ne:n..., kalihtik se: e:wa achto se: kimali:na ne: yo:n..., yo:n..., kiliah ka..., kaba:yohkuitapi:l kiliah, kaba:yohkuitapi:l se: ki..., se: kikui, oho:me se ki..., se: ki..., se: kimali:na, se ki... Komo a:mo se:, komo we:weyak se: kitahkokelpachowa sah wa:n se: ki..., se kimali:na ihsiwkatsi:n wa:n me: se: kie:kailpia ya *para** amo ne te:nkopi:nis se: kichi:wati ne: bosa:l, bosa:ltsi:n. Ke:mah xikchi:wa ya ne:n..., chihchi:wtok a, tikchi:wa n' kua:tololo:tsi:n wa:n ke:mah na.... wa:n yetok a ne:n..., t'chiwak a mooch..., moochpa:n. Tikchihchi:wtiw a ompa ne:n kua:tololo:tsitsi:n. Wa:n kua:tololomeh kiliah m' bosa:l, yehwa ya ne:n... Wa:n t'pia ya n' kowtsitsi:n, tiktakoilpia, tiktahkowihkoma ne:n kowtsi:n wa:n tik..., 'kilpia nika:n wa:n tiktili:ntih ya wa:n ke:mah soh tiktamachi:wa sah tiktamachi:wa sah o:me mahpil sah mah, mah ahkokto *para** n' chiktehkone:meh. Wa:n ke:mah tik..., tikta:lia mo..., n' kechmekat, we:no n'... bosa:ltsi:n ya ka:mpa n'..., ne: ka:mpa ne: tatahko *de** n' ochpa:n. Ke:mah t'tahtatsakua ika teihsá: xiwitsitsi:n *o** tako:tsi:n, ke:meh..., ke:meh a:mo pano:s ne:n chiktehtsi:n Wa:n ke:mah ne:n teh t'ta:lihtiw, t'ta:lihtiw, t'ta:lihtiw hasta ka:mpa..., ka:mpa tiknekis wehkatsi:n *o** sakera mahtakti me:troh, oso..., oso kachi ok *más** komo teh tikneki t'chi:was we:ika. M..., wa:n ke:meh ke:masá: timowa:lkepas pihpil...., pilkatok a n' chihtehtsi:n. Se: ikuitapan yowi, ka:mpa se: tame:wa se: ikuitapan te:ntiwih n' chiktehkone:meh, wa:n mopihpilowah ke:meh i:n, wa:n motate:moliah, semi kikuah ehkawtet. Wa:n tiki:saki:w kechpilkakeh ya n' chihtehmeh, komo tima:weli t'tachihchi:w. Wa:n komo a:mo tima:weli a:mo mokuiskeh. Yo:n moneki mah..., mah se: ma:weli kualtsi:n, mah kualtsi:n ti..., chihchi:to n' kechmekat, mah kualtsi:n chihchi:wto ne:n ka:mpa se: kite:mpilo:s ne:n bosa:ltsi:n. Wa:n mokechpilo:s ihsiwkatsi:n. *Pero** komo a:mo tima:weli..., miakeh nikita neh kichihchi:wah tak a:mo iwki, a:mo kinki:tskiah, ne:nkah sah mowehka:wtokeh wa:n, wa:n a:mo teh mokui. Wa:n neh *cuando** neh n'ta:lia ochpa:n. Tel a:mo niki:tski:s, sake:ra ka:n sempowal wa:n mahtakti chiktehmeh niki:tskia ihsiwkatsi:n. [K]e:mah *cuando, cuando**, kachi *cuando** komohkó:n tame:wkeh ne:kui:n okseki:n tein iniwa:n timona:mikih t'tekitih. Ne: seko sah ne:n onkak ne:n..., ne:n ehkawtah kachi mote:matih ompa n' chiktehmeh wa:n ne:nke:n tikinki:tskia, yo:n motelkuih ika n' ochpa:n. Ke:mah wa:n nimitsilia tiktepa:nati n' kowtsitsi:n wa:n tikinkui n' chiktehmeh wa:n yo:n semi we:lkeh n' chiktemeh tehwa:n..., komo mokuikeh ke:mah t'chipa:wa wa:n tiki:xtapa:na wa:n tik... komo tiki:xtapa:na [wa:n] tikis..., tikistawih, wa:n komo tikoma:lixka ye:kahwiya:k yo:n chiktehtsi:n. Te:lwe:lkeh yo:n chik..., pisi:ltikeh. Ke:mah, yo:n kuali takualis a yo:n no:. Soh mah neli, mah se: m...,kinehneki wa:n mah se: ki..., mah se: kichi:wa kualtsi:n. para mo..., para mokuih yo:n chiktehkone:meh, mokuih chiktehtsitsi:n, ke:mah. Ika sah yo:n kachi ihwiwka wa:n..., wa:n kechmekat yeh. ¿Nikihtowa ya? *Este** de n' kechmekat sa:te:pan tikitaskeh sayoh mah tima:tamika:n semi i:n *este** n' ochpa:n. Ochpa:n. ¿Ke:meh ika ka:nachi *este** we:weyak ne:n kowtako:tsitsi:n se: kiteki? Sakera *de**..., sakera *de...** sakera *de** tikihto:ka:n, mah tikihto:ka:n ne:, na:wi ma:kpal *de** weyak n' kowtsitsi:n se: kito:ka. Yo:n a:mo, a:mo chika:wkeh para se: kito:kas. Ke:m..., ke:meh sayoh motili:nti:s wa:n a:mo k'wiwita yo:n. a:mo k'wiwita yo:n *porque** a:mo chika:wkeh n' chiktehtsitsi:n. Ke:mah, wa:n *cuando** mopilo:ti a pos ta:taewalowa moihilpia no:, no: ika ya, a:mo, a:mo wiwiti ne:n kowit sake:ra..., sake:ra e:yi ma:kpal se: kiteki n' kowtsitsi:n wa:n. Yehwa sah se: kit...., para yehwa para se:..., se: kilpia ne:n..., ne:n para n' se: kichi:wa bosa:ltsitsi:n para mokechpilo:s. Wa:n tsikitsitsi:n yo:n, ihkui:ntsi:n se: kichi:wa bosa:ltsi:n ke:meh kechakis sah. A:mo wehwei. Komo t'chi:wak telwe:i, sempanowa wa:n a:mo mopiloh ok. Yo:n t..., yo:n tsikitsi:n se: kichi:wa. Yehwa yo:n, yehwa sah yo:n. Itech i:n ochpa:n a:mo se: kita:lilia takual para mah... Kanah. Takual ompa te:n..., te:ntok a, ite..., ehkawtet ne: kololo..., temi a wa:n ompa moololowiliah n' chiktehtsitsi:n. Yo:n kui:kuilchiktehmeh, wehweichik..., wehweichiktehmeh kiliah ata yo:n..., yo:n kui:kuiltikeh no: *pero** kinilwiah wehweichiktehmeh wa:n yehwa yo:n..., nextikchiktehtsitsi:n tsikitsitsi:n wa:n yo:n kui:kuiltsitsi:n. Wa:n poxkosmeh mokuih, yehwa yo:n. Miak taman chiktehmeh mo..., motokiah ka:mpa yo:n se: tekiti *o** ka:mpa ochpa:n se: kita:lia miak taman motokiah motokiah chiktehmeh, motate:moliah *de** se: tachipa:wa. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Yehwa sah i:n. A:man xite:chili ne:n moto:ka:y. ?? Mmm. José Ernesto Vázquez Chanico. Ka:nachi xiwit tikpia wa:n katí:n xola:l tiwa:le:wa. Mmm. E:yi powal wa:n na:wi wa:n niwa:le:w *de** San Miguel Tzinacapan.