A:man xite:chtapowi keni:w se: kichihchi:wa i:n kechmekat wa:n toni se: kikui. Ah, pos kechmekat se: kichihchi:wa achto se: kite:mowa ne:n kaba:yohkuitapi:l tein achi we:weyak. Mmm, yehwa yo:n se: kima:li:na. Se: kikui sake:ra i:x..., i:xchikue:yi se: kikui yo:n, n... kaba:yohkuitapi:l. I:xchikue:yi *para** i:xtoma:wak moka:wa, a:mo koto:ni. Wa:n ke:mah tikmali..., *o sea** se: kimali:na no:, se: kitetsi:lowa ihkuí:n, se: kitetsi:lowa. Wa:n ke:mah tik... e..., ka:mpa t'tamiti a, *primero** ka:mpa t'pe:wa tikilpia, tikilpia *para** a:mo xiti:nis, a:mo, a:mo wehweliwis motamali:n. T'tetsi:lowa ya, tikalakia se: momahpil, nika:n tiktila:na ihkuí:n. Nika:n ti..., nika:n tikua:ilpia wa:n tik..., nika:n tikalakia momahpiltsa:la:n, nika:n se: tikalakia ne:n tahko ne:n kuitapi:l, kuitapi:l wa:n ke:mah t'malakachowa ihkuí:n ya, t'malakachowa. T'mali:ntiw ise:lti, tikmali:ntiw ihkó:n, t'tila:na, wa:n ke:mah t'tamito ya ihkó:n, ke:mah. sepa tikilpia nika:n iikxitan wa:n ompa tik..., tikilpia ya, wa:n ompa tikchi:wa ne:n kua:tololo:t a, nika:n tikil..., tikchi:wa n' kua:tololo:t, tikua:kelpachowa, tiktila:na ya. wa:n yetok a n' kua:tololo:t. Ke:mah *cuando** tikta:..., yeh etok..., x'chihchi:wa nochi mah tamali:n *pero** iwa:n ikua:tololo mah kipia ya. Iwa:n kua:tololomeh ya. Ke:mah *cuando** ne: tia:s kowtah ya tikchihchi:watiw a, tikwi:ka ya ne:n mo...,mo..., mo..., motamali:wa:n ne: kaba:yohkuitapi:l, ke:mah titachia ka:mpa takuah ne:n yehwa yo:n, ne:n chiktehtsitsi:n. Ka:mpa takuah ne:n tikiliah, ne:n tepe:.., tepe:..., *bue...,** tiki:xmatih tepe:palo:mas. Wehwei palomas, wehwei yo:n chiktehmeh wa:n ka..., kasá: takuah ke:masá: ika chi:chiwala:yo:t, ke:masá: ika yo:n, ke:masá: kikuah yo:n, yo:n nejo:n seki kowtet mo..., taman sah mono:tsa..., taman sah n' ito:ka:y yeh ika a:mo n'to:ka:ytia *porque** tamantik sah n' ito:ka:y, ke:meh yo:n a:mo kualtsi:n se:... kito:ka:ytiah n' ta:tahmeh ke:mah *pero** neh a:mo n'neki n'to:ka:yti:s *porque** nejo:n ito:ka:y tamantik sah ke:meh, ke:meh se: ta:... se: tokni:w i..., ichihchi:wka, a:mo nikneki n'to:ka:yti:s, taman sah mono:tsa yo:n. *Pero** kowtet ne: mochi:wa *medio** no: kipia n' itapalo ne: ilwikatik. Tikihto:ka:n *azul, pero** ilwikatik. Iwki n' itapalo, ehe:yi mokuitok yo:n, panpi:xowi no: kikuah y..., no: kikuah yo:n, pampi:xowi yehwa n' kololowah n' yo:n chiktehtsitsi:n. Ompa tikitas kikuahtokeh ya, takuahtokeh n' chiktehmeh. Komo onkak chi:chiwala:yo:t pampi:xowi yo:n wa:n moololowiliah n' chiktehmeh. Wa:n t'tachiata ompa, ompa momattokeh yo:n tepe:palo:mas, ke:mah teh tikwi:kaya ne:n motamali:wa:n, tikteki a n' kowtsitsi:n sake:ra *de** iwki teh tikuis, ta:tahko metro n' tiktekis yo:n wito:nkowmeh, we:noh tsonkowmeh, yo:n kiliah..., yo:n kiliah tsonkowit. Yo:n a:mo wito:n ok, yo:n tsonkowit. Tiktekis n' kowtsitsi:n, ne: tiktekis *siquiera** ihkuí:n *de** wehwei, de.... Ke:mah tik... tikteki wa:n ke:mah tik..., tikita ka:mpa takuahtokeh pos ompa mota, tik..., tikchi:wa nochi yo:n tsonkowit tikilpia ya n'..., ke:meh tipia n' kua:tololo:t, tikna:lkalakia sah wa:n tiktamachi:wa ihko:n *de** we:itsi:n ne:n, ne:n kua:tololo:t tikchi:was, ihko:ni. Ihkó:n *de** we:itsi:n, ke:mah tik... tikchihchi:wa *de** yo:n wa:n yo:n wehweliwi. Sepa tikihilpih ya, ma:s[ki]] mah, mah motsakua ya. Wa:n tikchi:wa sake:ra mahtak, sempowal *o más**. Sempowal wa:n mahtak oso tahko sie:ntoh t'chi:was komo tikita we:ika yo:n takuahtokeh. Wa:n semi kikuah xi:kalkowtet no:. Tehwa:n tikinki:tskiayah ika xi:kalkowtet, wehka:w a iwa:n nowe:ita:tah, xi:kalkowtet timomatiah ne: Ta:li:ka:n, ompa tikinki:tskia:yah yo:n chiktehmeh wa:n nejo:n miak tiketsayah. Wa:n yo:n nimitsilia ti..., yetok a ne:n tsonkowit, ilpitok a nochi ika ne:, ika n' tamali:n. Ke:mah tiketsa ya ka:mpa pa:panowah nen chiktehmeh, tikitas, tiki:xeheko:skeh ka:nika pa:panowah. Yo:n mota ka:mpa pa:panowah *de** tahtatelta:liah n' chiktehmeh. Wa:n komo te:ntok kowtet pos ompa yowih. Ke:mah tiketsa ya ne:n..., ne:n tsonkowit wa:n tikechilia se: kowtsi:n ihkó:n ke:meh a:mo, ke:meh a:mo ne:, k..., ke:meh a:mo kika:was mah, mah kipanawi ne:n..., ne:n bosa:l. Ke:meh kuali ki... motsakuili ihkó:n para a:mo ki..., para a:mo ki..., kipanawi:s chik..., *palomita** ne:n bosa:l. Ke:mah nejo:n nika:n nochi t'tsakua ika xiwtsi:n *para** a:mo kimowili:s *porque** kimowilia m' *palomita**, mohka:t. Kipia xiwit nika:n i:n, tikehketsa xiwit, nochi mah a:... mah tsakto nika:n ka:mpa pano:s *para** ya:s ka:mpa etok ne:n mo..., mokechmekaw. Ompa wi:tsa ya n' chiktehtsi:n, yowi a wa:n tiktamachi:wa yo:n, komohkó:n *palomita** se: ma:kpal tikta:lia ihkó:n, Se... tikta:lia na:wi..., na:wi mahpil tikta:lia ihkó:n i:n..., se: ma:kpal kiliah na:wi mahpil. Tiketsa ihko:ni a mo... mo..., motsonkowit wa:n ke:mah tikta:lia nika:n, wa:n t'ta:lia se: ma:kpal nika:n, nika:n etok a n' tamali:n, yehwa ka:mpa bosa:ltsi:n ya. Se: ma:kpal *para** yo:n *palomita** yeh nehnemi wa:n kechahkoihkatiw. Yo:n mokechkalaki:ti a wa:n yowi ne:wí:n pos kitope:wtiw a *hasta** mokechtili:ntia ompa moka:wa ya. Yehwa..., iwki yo:n kechmekat se: kichi:wa wa:n ke:mah nejo:n yo:n a:mo se: kita:lia ochpa:n, yo:n we:wehka se: kita:lia ke:meh ka:mpa ininemia:n ne:n chiktehmeh nemih. Mopihpilowah, komo teh tima:weli mopihpilowah, komo a:mo tima:weli a:mo mopilowah. Porin yo:n no: etok sah, a:kin ma:weli mokuih. Ihsiwka mokuih, pero miakeh yeh se: kita..., no..., nota:tahwa:n iniwa:n nia:ya nejo:n ti... Neh ne:chka:wayah ke:meh katka ninohne:l ok neh n'tamatia. Ne:chka:wayah mah neh n'chihchi:wa n' kechmekat ne: tate:noh, ka:mpa etok xi:kalkuomeh itampa *mero** ka:mpa *mero** pampi:xowtok n' kowtet yehwa:n motakui:lia:yah ne:n ta:tahmeh [tein] n' i[ni]wa:n nia:ya. Wa:n ne:chti:tanih ne: tate:noh mah niketsati neh, pos ke:meh yehwa:n ne:ch..., tak ne:chnexi:kolia:yah neh niketsa tate:nohke:meh wi:tseh n' chiktehtsitsi:n wehka ok *de** pata:nih, moketsakih ne: ta:lpan ya, wehka ok wa:lmetsnehnemih *para** tate:mohtiwi:tseh ya. Kachi mokuiah neh tate:noh niketsati no..., nokechme..., nokechmekaw wa:n ke a:mo yehwa:n ne:n ta:tahmeh ne: tah..., *siempre** itsi:ntan kowit a:mo motokiah ok, moka:wakih ne: ohti a. *Pero** nikchi:waya neh, emah, nikinki:tskia:ya *porque** ne:chnawatia:yah, tike:tsa ne:wí:n tate:noh n' teh, a:mo nika:n. Nika:n tehwa:n t'chi:watih, por neh ni..., ika nexi:kolo:t *más** nikinki:tskia:ya neh n' chiktehmeh ke a:mo yehwa:n. [K]e:mah, nikui a miak chiktehmeh neli. Yo:n, yo:n ke:man neh nimoskaltih telonkayah yo:n chiktehmeh, ekintsi:n a:mo tein ok. a:mo tein ok, [k]emah, nehjó:n iwki yo:n se: kichi:wa yo:n. Yo:n a:mo owih yo:n, sayoh mah se: kimali:na sah ne:n kaba:yohkuitapi:l wa:n se: kichi:wa ne:n kua:tololomeh, wa:n se. k.., se: ki:xehekowa sah mah se: kichi:wa, mah a:mo telwe:i. Ke:meh, ke:meh tikitas kina:mikis a ne:n chiktehtsi:n mokalaki:ti:w. Komo telkoya:wak no:, a:mo, a:mo kualtia. Titawi:wila:na sah, komo t'tawi:wila:na kilwiah, yo:n komo t'tawi:wila:na, kikuitiki:sa ne:n it..., ika itsontekon oso ika iahtapal wa:n ne: k'ka:wati ne:n tamali:n wa:n a:mo mokui ok. Ke:mah a:mo, a:mo teh mopilowa ok, iwki moka:wa ya yo:n. Ke:mah, yo:n ke:meh a:mo ki..., a:mo tawi:wila:nas. Panowa sah wa:n mokechkui:ltihtiki:sa n' chiktehtsi:n wa:n ompa tikuiti a. Yehwa yo:n. ¿Okseki chiktehmeh tein kuali mokuih ompa? Pos yehwa ne:n, ne:n tepe:palo:mas kilwiah, wa:n nextikeh wa:n chi:chi:ltikeh, yo:n e:yi taman. Wa:n, wa:n yo:n wehwei *palomas**. Wa:n no: mokui chiwihkoyo no: mokui wa:n yo:n kiliah ne: toskaista:kmeh, no: mokuih n' chiktehmeh, no: kikuah yo:n kowtet Toskaista:kkmeh, [k]e:mah, yehwa yo:n chiktehtsitsi:n mokuih, mmm. ¿Yehwa sah eskia de i:n *este** kechmekat? Yehwa sah, yehwa sah yo:n, yo:n a:mo owih. ¿Moto:ka:y? Ne: José Ernesto Vázquez Chanico ¿Ka:nachi xiwit tikpia wa:n xola:l tein tiwa:le:wa? E:yi powal wa:n na:wi wa:n neh *de** San Miguel Tzinacapan. We:noh, tasohka:matik. A:mo tei.